(൧൨) ൨. ആപായികവഗ്ഗോ

൧. ആപായികസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൪. ദുതിയസ്സ പഠമേ അപായേസു നിബ്ബത്തനസീലതായ അപായൂപഗാ ആപായികാതി ആഹ ‘‘അപായം ഗച്ഛിസ്സന്തീതി ആപായികാ’’തി. അഞ്ഞേ ബ്രഹ്മചാരിനോ സുനിവത്ഥേ സുപാരുതേ സുമ്ഭകപത്തധരേ ഗാമനിഗമരാജധാനീസു പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ജീവികം കപ്പേന്തേ ദിസ്വാ സയമ്പി താദിസേന ആകാരേന തഥാപടിപജ്ജനതോ ‘‘അഹം ബ്രഹ്മചാരീ’’തി പടിഞ്ഞം ദേന്തോ വിയ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞോതി ബ്രഹ്മചാരിപടിരൂപകോ’’തി. ‘‘അഹമ്പി ഭിക്ഖൂ’’തി വത്വാ ഉപോസഥങ്ഗാദീനി പവിസന്തോ പന ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞോ ഹോതിയേവ, തഥാ സങ്ഘികം ലാഭം ഗണ്ഹന്തോ. തേനാഹ ‘‘തേസം വാ…പേ… ഏവംപടിഞ്ഞോ’’തി. അക്കോസതീതി ‘‘അസ്സമണോസി, സമണപടിഞ്ഞോസീ’’തിആദിനാ അക്കോസതി. പരിഭാസതീതി ‘‘സോ ത്വം ‘ഹോതു, മുണ്ഡകസമണോ അഹ’ന്തി മഞ്ഞസി, ഇദാനി തേ അസ്സമണഭാവം ആരോപേസ്സാമീ’’തിആദിനാ വദന്തോ പരിഭാസതി.

കിലേസകാമോപി അസ്സാദിയമാനോ വത്ഥുകാമന്തോഗധോയേവ, കിലേസകാമവസേന ച തേസം അസ്സാദനം സിയാതി ആഹ ‘‘കിലേസകാമേന വത്ഥുകാമേ സേവന്തസ്സാ’’തി. കിലേസകാമേനാതി കരണത്ഥേ കരണവചനം. നത്ഥി ദോസോതി അസ്സാദേത്വാ വിസയപരിഭോഗേ നത്ഥി ആദീനവോ, തപ്പച്ചയാ ന കോചി അന്തരായോതി അധിപ്പായോ. പാതബ്ബതം ആപജ്ജതീതി പരിഭുഞ്ജനകതം ഉപഗച്ഛതി. പരിഭോഗത്ഥോ ഹി അയം പാ-സദ്ദോ, കത്തുസാധനോ ച തബ്ബ-സദ്ദോ, യഥാരുചി പരിഭുഞ്ജതീതി അത്ഥോ. പിവിതബ്ബതം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതന്തി ഏത്ഥാപി കത്തുവസേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ആപായികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുല്ലഭസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൫. ദുതിയേ പരേന കതസ്സ ഉപകാരസ്സ അനുരൂപപ്പവത്തി അത്തനി കതം ഉപകാരം ഉപകാരതോ ജാനന്തോ വേദിയന്തോ കതഞ്ഞൂ കതവേദീതി ആഹ ‘‘ഇമിനാ മയ്ഹം കത’’ന്തിആദി.

ദുല്ലഭസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. അപ്പമേയ്യസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൬. തതിയേ സുഖേന മേതബ്ബോതി യഥാ പരിത്തസ്സ ഉദകസ്സ സുഖേന പമാണം ഗയ്ഹതി, ഏവമേവ ‘‘ഉദ്ധതോ’’തിആദിനാ യഥാവുത്തേഹി അഗുണങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സ സുഖേന പമാണം ഗയ്ഹതീതി, സുഖേന മേതബ്ബോ. ദുക്ഖേന മേതബ്ബോതി യഥാ മഹാസമുദ്ദസ്സ ദുക്ഖേന പമാണം ഗയ്ഹതി, ഏവമേവ ‘‘അനുദ്ധതോ’’തിആദിനാ ദസ്സിതേഹി ഗുണങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സ ദുക്ഖേന പമാണം ഗയ്ഹതി, ‘‘അനാഗാമീ നു ഖോ ഖീണാസവോ നു ഖോ’’തി വത്തബ്ബതം ഗച്ഛതി, തേനേസ ദുക്ഖേന മേതബ്ബോ. പമേതും ന സക്കോതീതി യഥാ ആകാസസ്സ ന സക്കാ പമാണം ഗഹേതും, ഏവം ഖീണാസവസ്സ, തേനേസ പമേതും ന സക്കാതി അപ്പമേയ്യോ.

സാരാഭാവേന തുച്ഛത്താ നളോ വിയ നളോ, മാനോതി ആഹ ‘‘ഉന്നളോതി ഉഗ്ഗതനളോ’’തി, ഉട്ഠിതതുച്ഛമാനോതി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘തുച്ഛമാനം ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിതോതി അത്ഥോ’’തി. മനോ ഹി സേയ്യസ്സ സേയ്യോതി സദിസോതി ച പവത്തിയാ വിസേസതോ തുച്ഛോ. ചാപല്ലേനാതി ചപലഭാവേന, തണ്ഹാലോലുപ്പേനാതി അത്ഥോ. മുഖരോതി മുഖേന ഫരുസോ, ഫരുസവാചോതി അത്ഥോ. വികിണ്ണവാചോതി വിസടവചനോ സമ്ഫപ്പലാപിതായ അപരിയന്തവചനോ. തേനാഹ ‘‘അസഞ്ഞതവചനോ’’തി, ദിവസമ്പി നിരത്ഥകവചനം പലാപീതി വുത്തം ഹോതി. ചിത്തേകഗ്ഗതാരഹിതോതി ഉപചാരപ്പനാസമാധിരഹിതോ ചണ്ഡസോതേ ബദ്ധനാവാ വിയ അനവട്ഠിതകിരിയോ. ഭന്തചിത്തോതി അനവട്ഠിതചിത്തോ പണ്ണാരുള്ഹവാലമിഗസദിസോ. വിവടിന്ദ്രിയോതി സംവരാഭാവേന ഗിഹികാലേ വിയ അസംവുതചക്ഖാദിഇന്ദ്രിയോ.

അപ്പമേയ്യസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ആനേഞ്ജസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൭. ചതുത്ഥേ സഹ ബ്യയതി ഗച്ഛതീതി സഹബ്യോ, സഹപവത്തനകോ. തസ്സ ഭാവോ സഹബ്യതാ, സഹപവത്തീതി ആഹ ‘‘സഹഭാവം ഉപപജ്ജതീ’’തി. ‘‘യാവതകം തേസം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം, തം സബ്ബം ഖേപേത്വാ നിരയമ്പി ഗച്ഛതീ’’തിആദിവചനതോ അരൂപഭവതോ ചുതസ്സ അപായൂപപത്തി വുത്താ വിയ ദിസ്സതീതി തന്നിവത്തനത്ഥം ഭഗവതോ അധിപ്പായം വിവരന്തോ ‘‘സന്ധായഭാസിതമിദം വചന’’ന്തി ദീപേതി ‘‘നിരയാദീഹി അവിപ്പമുത്തത്താ’’തിആദിനാ. ന ഹി തസ്സ ഉപചാരജ്ഝാനതോ ബലവതരം അകുസലം അത്ഥീതി. ഇമിനാ തതോ ചവന്താനം ഉപചാരജ്ഝാനമേവ പടിസന്ധിജനകം കമ്മന്തി ദീപേതി. അധികം പയസതി പയുജ്ജതി ഏതേനാതി അധിപ്പയാസോ, സവിസേസം ഇതികത്തബ്ബകിരിയാ. തേനാഹ ‘‘അധികപ്പയോഗോ’’തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

ആനേഞ്ജസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. വിപത്തിസമ്പദാസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൮. പഞ്ചമേ ദിന്നന്തി ദേയ്യധമ്മസീസേന ദാനം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ദിന്നസ്സ ഫലാഭാവം സന്ധായ വദതീ’’തി. ദിന്നം പന അന്നാദിവത്ഥും കഥം പടിക്ഖിപതി. ഏസ നയോ ‘‘യിട്ഠം ഹുത’’ന്തി ഏത്ഥാപി. മഹായാഗോതി സബ്ബസാധാരണം മഹാദാനം. പഹേണകസക്കാരോതി പാഹുനകാനം കാതബ്ബസക്കാരോ. ഫലന്തി ആനിസംസഫലം നിസ്സന്ദഫലഞ്ച. വിപാകോതി സദിസഫലം. പരലോകേ ഠിതസ്സ അയം ലോകോ നത്ഥീതി പരലോകേ ഠിതസ്സ കമ്മുനാ ലദ്ധബ്ബോ അയം ലോകോ ന ഹോതി. ഇധലോകേ ഠിതസ്സപി പരലോകോ നത്ഥീതി ഇധലോകേ ഠിതസ്സ കമ്മുനാ ലദ്ധബ്ബോ പരലോകോ ന ഹോതി. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘സബ്ബേ തത്ഥ തത്ഥേവ ഉച്ഛിജ്ജന്തീ’’തി. ഇമേ സത്താ യത്ഥ യത്ഥ ഭവയോനിഗതിആദീസു ഠിതാ, തത്ഥ തത്ഥേവ ഉച്ഛിജ്ജന്തി, ദ്വയവിനാസേന വിനസ്സന്തി.

ഫലാഭാവവസേനാതി മാതാപിതൂസു സമ്മാപടിപത്തിമിച്ഛാപടിപത്തീനം ഫലസ്സ അഭാവവസേന ‘‘നത്ഥി മാതാ, നത്ഥി പിതാ’’തി വദതി, ന മാതാപിതൂനം, നാപി തേസു സമ്മാപടിപത്തിമിച്ഛാപടിപത്തീനം അഭാവവസേന തേസം ലോകപച്ചക്ഖത്താ. പുബ്ബുളകസ്സ വിയ ഇമേസം സത്താനം ഉപ്പാദോ നാമ കേവലോ, ന ച ഖനപുബ്ബകോതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ചവിത്വാ ഉപ്പജ്ജനകാ സത്താ നാമ നത്ഥീതി വദതീ’’തി. സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീതി യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം അഭിവിസിട്ഠായ പഞ്ഞായ സയം പച്ചക്ഖം കത്വാ പവേദേന്തി, തേ നത്ഥീതി സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനം അഭാവം ദീപേതി.

വിപത്തിസമ്പദാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬-൭. അപണ്ണകസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൧൯-൧൨൦. ഛട്ഠേ ഛഹി തലേഹി സമന്നാഗതോ പാസകോതി ചതൂസു പസ്സേസു ചത്താരി തലാനി, ദ്വീസു കോടീസു ദ്വേ തലാനീതി ഏവം ഛഹി തലേഹി സമന്നാഗതോ പാസകകീളാപസുതാനം മണിസദിസോ പാസകവിസേസോ. സത്തമം ഉത്താനമേവ.

അപണ്ണകസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. പഠമസോചേയ്യസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൧. അട്ഠമേ സുചിഭാവോതി കിലേസാസുചിവിഗമേന സുദ്ധഭാവോ അസംകിലിട്ഠഭാവോ, അത്ഥതോ കായസുചരിതാദീനി.

പഠമസോചേയ്യസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ദുതിയസോചേയ്യസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൨. നവമേ സമുച്ഛേദവസേന പഹീനസബ്ബകായദുച്ചരിതതായ കായേ, കായേന വാ സുചി കായസുചി. തേനാഹ ‘‘കായദ്വാരേ’’തിആദി. സോചേയ്യസമ്പന്നന്തി പടിപ്പസ്സദ്ധകിലേസത്താ പരിസുദ്ധായ സോചേയ്യസമ്പത്തിയാ ഉപേതം. നിന്ഹാതാ അഗ്ഗമഗ്ഗസലിലേന വിക്ഖാലിതാ പാപാ ഏതേനാതി നിന്ഹാതപാപകോ, ഖീണാസവോ. തേനാഹ ‘‘ഖീണാസവോവ കഥിതോ’’തി.

ദുതിയസോചേയ്യസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. മോനേയ്യസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൩. ദസമേ മുനിനോ ഭാവാ മോനേയ്യാനി, യേഹി ധമ്മേഹി ഉഭയഹിതമുനനതോ മുനി നാമ ഹോതി, തേ മുനിഭാവകരാ മോനേയ്യാ പടിപദാ ധമ്മാ ഏവ വുത്താ. മുനിനോ വാ ഏതാനി മോനേയ്യാനി, യഥാവുത്തധമ്മാ ഏവ. തത്ഥ യസ്മാ കായേന അകത്തബ്ബസ്സ അകരണം, കത്തബ്ബസ്സ ച കരണം, ‘‘അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ കേസാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൩൭൭; മ. നി. ൧.൧൧൦; സം. നി. ൪.൧൨൭; ഖു. പാ. ൩.ദ്വത്തിംസാകാര) കായസങ്ഖാതസ്സ ആരമ്മണസ്സ ജാനനം, കായസ്സ ച സമുദയതോ അത്ഥങ്ഗമതോ അസ്സാദതോ ആദീനവതോ നിസ്സരണതോ ച യാഥാവതോ പരിജാനനതാ, തഥാ പരിജാനനവസേന പന പവത്തോ വിപസ്സനാമഗ്ഗോ, തേന ച കായേ ഛന്ദരാഗസ്സ പജഹനം, കായസങ്ഖാരം നിരോധേത്വാ പത്തബ്ബസമാപത്തി വാ, സബ്ബേ ഏതേ കായമുഖേന പവത്താ മോനേയ്യപ്പടിപദാ ധമ്മാ കായമോനേയ്യം നാമ. തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘കതമം കായമോനേയ്യം? തിവിധകായദുച്ചരിതസ്സ പഹാനം കായമോനേയ്യം, തിവിധകായസുചരിതമ്പി കായമോനേയ്യ’’ന്തിആദിനാ (മഹാനി. ൧൪) പാളി ആഗതാ. ഇധാപി തേനേവ പാളിനയേന അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘തിവിധകായദുച്ചരിതപ്പഹാനം കായമോനേയ്യം നാമാ’’തിആദിമാഹ.

ഇദാനി ‘‘കതമം വചീമോനേയ്യം? ചതുബ്ബിധവചീദുച്ചരിതസ്സ പഹാനം വചീമോനേയ്യം, ചതുബ്ബിധം വചീസുചരിതം, വാചാരമ്മണേ ഞാണം, വാചാപരിഞ്ഞാ, പരിഞ്ഞാസഹഗതോ മഗ്ഗോ, വാചായ ഛന്ദരാഗസ്സ പഹാനം, വചീസങ്ഖാരനിരോധോ ദുതിയജ്ഝാനസമാപത്തി വചീമോനേയ്യ’’ന്തി ഇമായ പാളിയാ വുത്തമത്ഥം അതിദീപേന്തോ ‘‘വചീമോനേയ്യേപി ഏസേവ നയോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ചോപനവാചഞ്ചേവ സദ്ദവാചഞ്ച ആരബ്ഭ പവത്താ പഞ്ഞാ വാചാരമ്മണേ ഞാണം. തസ്സാ വാചായ സമുദയാദിതോ പരിജാനനം വാചാപരിഞ്ഞാ.

‘‘കതമം മനോമോനേയ്യം? തിവിധമനോദുച്ചരിതസ്സ പഹാനം മനോമോനേയ്യം, തിവിധം മനോസുച്ചരിതം, മനാരമ്മണേ ഞാണം, മനപരിഞ്ഞാ, പരിഞ്ഞാസഹഗതോ മഗ്ഗോ, മനസ്മിം ഛന്ദരാഗസ്സ പഹാനം, ചിത്തസങ്ഖാരനിരോധോ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തി മനോമോനേയ്യ’’ന്തി ഇമായ പാളിയാ ആഗതനയേന അത്ഥം വിഭാവേന്തോ ‘‘മനോമോനേയ്യേപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥം ഞത്വാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ച ഏകാസീതിവിധം ലോകിയചിത്തം ആരബ്ഭ പവത്തഞാണം മനാരമ്മണേ ഞാണം. തസ്സ സമുദയാദിതോ പരിജാനനം മനപരിഞ്ഞാതി അയം വിസേസോ.

മോനേയ്യസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആപായികവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.