(൧൧) ൧. സമ്ബോധവഗ്ഗോ

൧-൩. പുബ്ബേവസമ്ബോധസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦൪-൧൦൬. തതിയസ്സ പഠമേ സമ്ബോധിതോ പുബ്ബേവാതി സമ്ബോധോ വുച്ചതി ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണം ‘‘സാമം സമ്മാ ബുജ്ഝി ഏതേനാ’’തി കത്വാ, തതോ പുബ്ബേയേവാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അരിയമഗ്ഗപ്പത്തിതോ അപരഭാഗേയേവാ’’തി. ബോധിസത്തസ്സേവ സതോതി ഏത്ഥ യഥാ ഉദകതോ ഉഗ്ഗന്ത്വാ ഠിതം പരിപാകഗതം പദുമം സൂരിയരസ്മിസമ്ഫസ്സേന അവസ്സം ബുജ്ഝിസ്സതീതി ബുജ്ഝനകപദുമന്തി വുച്ചതി. ഏവം ബുദ്ധാനം സന്തികേ ബ്യാകരണസ്സ ലദ്ധത്താ അവസ്സം അനന്തരായേന പാരമിയോ പൂരേത്വാ ബുജ്ഝിസ്സതീതി ബുജ്ഝനകസത്തോതി ബോധിസത്തോ. തേനാഹ ‘‘ബുജ്ഝനകസത്തസ്സേവ…പേ… ആരഭന്തസ്സേവ സതോ’’തി. യാ വാ ഏസാ ചതുമഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതാ ബോധി, ‘‘തം ബോധിം കുദാസ്സു നാമാഹം പാപുണിസ്സാമീ’’തി പത്ഥയമാനോ പടിപജ്ജതീതി ബോധിയം സത്തോ ആസത്തോതിപി ബോധിസത്തോ. തേനാഹ ‘‘സമ്ബോധിയാ വാ സത്തസ്സേവ ലഗ്ഗസ്സേവ സതോ’’തി.

അഥ വാ ബോധീതി ഞാണം ‘‘ബുജ്ഝതി ഏതേനാ’’തി കത്വാ, ബോധിമാ സത്തോ ബോധിസത്തോ, പുരിമപദേ ഉത്തരപദലോപം കത്വാ യഥാ ‘‘ഞാണസത്തോ’’തി, ഞാണവാ പഞ്ഞവാ പണ്ഡിതോ സത്തോതി അത്ഥോ. ബുദ്ധാനഞ്ഹി പാദമൂലേ അഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ പണ്ഡിതോവ സോ സത്തോ, ന അന്ധബാലോതി ബോധിസത്തോ. ഏവം ഗുണവതോ ഉപ്പന്നനാമവസേന ബോധിസത്തസ്സേവ സതോ. അസ്സാദീയതീതി അസ്സാദോ, സുഖം. തഞ്ച സാതാകാരലക്ഖണന്തി ആഹ ‘‘അസ്സാദോതി മധുരാകാരോ’’തി. ഛന്ദരാഗോ വിനീയതി ചേവ പഹീയതി ച ഏത്ഥാതി നിബ്ബാനം ‘‘ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനഞ്ചാ’’തി വുച്ചതി. തേനാഹ ‘‘നിബ്ബാന’’ന്തിആദി. തത്ഥ ആഗമ്മാതി ഇദം യോ ജനോ രാഗം വിനേതി പജഹതി ച, തസ്സ ആരമ്മണകരണം സന്ധായ വുത്തം. ദുതിയതതിയാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

പുബ്ബേവസമ്ബോധസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪-൯. സമണബ്രാഹ്മണസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦൭-൧൧൨. ചതുത്ഥേ സാമഞ്ഞന്തി അരിയമഗ്ഗോ, തേന അരണീയതോ ഉപഗന്തബ്ബതോ സാമഞ്ഞത്ഥം, അരിയഫലന്തി ആഹ ‘‘സാമഞ്ഞത്ഥന്തി ചതുബ്ബിധം അരിയഫല’’ന്തി. ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തേനാഹ ‘‘ഇതരം തസ്സേവ വേവചന’’ന്തി. അരിയമഗ്ഗസങ്ഖാതം സാമഞ്ഞമേവ വാ അരണീയതോ സാമഞ്ഞത്ഥന്തി ആഹ ‘‘സാമഞ്ഞത്ഥേന വാ ചത്താരോ മഗ്ഗാ’’തി. പഞ്ചമാദീനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

സമണബ്രാഹ്മണസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദുതിയനിദാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൩. ദസമേ വിവട്ടഗാമികമ്മാനന്തി വിവട്ടൂപനിസ്സയകമ്മാനം. തദഭിനിവത്തേതീതി ഏത്ഥ തം-സദ്ദേന പച്ചാമസനസ്സ വിപാകസ്സ പരാമാസോതി ആഹ ‘‘തം അഭിനിവത്തേതീ’’തി, തം വിപാകം അഭിഭവിത്വാ നിവത്തേതീതി അത്ഥോ. ഇദാനി ന കേവലം വിപാകസ്സേവ പരാമാസോ തം-സദ്ദേന, അഥ ഖോ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയാനം ധമ്മാനം തബ്ബിപാകസ്സ ച പരാമാസോ ദട്ഠബ്ബോതി ആഹ ‘‘യദാ വാ തേനാ’’തിആദി. തേ ചേവ ധമ്മേതി തേ ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേ ധമ്മേ. നിബ്ബിജ്ഝിത്വാ പസ്സതീതി കിലേസേ നിബ്ബിജ്ഝിത്വാ വിഭൂതം പാകടം കത്വാ പസ്സതീതി.

ദുതിയനിദാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സമ്ബോധവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.