(൧൦) ൫. ലോണകപല്ലവഗ്ഗോ
൧. അച്ചായികസുത്തവണ്ണനാ
൯൩. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ അതിപാതികാനീതി സീഘം പവത്തേതബ്ബാനി. കരണീയാനീതി ഏത്ഥ അവസ്സകേ അനീയസദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോതി ആഹ ‘‘അവസ്സകിച്ചാനീ’’തി. നിക്ഖന്തസേതങ്കുരാനീതി ബീജതോ നിക്ഖന്തസേതങ്കുരാനി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.
അച്ചായികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൨. പവിവേകസുത്തവണ്ണനാ
൯൪. ദുതിയേ സാണേഹി വാകേഹി നിബ്ബത്തിതാനി സാണാനി. മിസ്സസാണാനി മസാണാനി ന ഭങ്ഗാനി. ഏരകതിണാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന അക്കമകചികദലിവാകാദീനം സങ്ഗഹോ. ഏരകാദീഹി കതാനി ഹി ഛവാനി ലാമകാനി ദുസ്സാനീതി ‘‘ഛവദുസ്സാനീ’’തി വത്തബ്ബതം ലഭന്തി. കുണ്ഡകന്തി തനുതരം തണ്ഡുലപ്പകരണം. പഞ്ച ദുസ്സീല്യാനീതി പാണാതിപാതാദീനി പഞ്ച. ചത്താരോ ആസവാതി കാമാസവാദയോ ചത്താരോ ആസവാ. സീലഗ്ഗപ്പത്തോതി സീലേന, സീലസ്സ വാ അഗ്ഗപ്പത്തോ.
പവിവേകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൩. സരദസുത്തവണ്ണനാ
൯൫. തതിയേ വിദ്ധേതി ദൂരീഭൂതേ. ദൂരഭാവോ ച ആകാസസ്സ വലാഹകവിഗമേന ഹോതീതി ആഹ ‘‘വലാഹകവിഗമേന ദൂരീഭൂതേ’’തി. തേനേവ ഹി ‘‘വിദ്ധേ വിഗതവലാഹകേ’’തി വുത്തം. നഭം അബ്ഭുസ്സക്കമാനോതി ആകാസം അഭിലങ്ഘന്തോ. ഇമിനാ തരുണസൂരിയഭാവോ ദസ്സിതോ. നാതിദൂരോദിതേ ഹി ആദിച്ചേ തരുണസൂരിയസമഞ്ഞാ. ദുവിധമേവസ്സ സംയോജനം നത്ഥീതി ഓരമ്ഭാഗിയഉദ്ധമ്ഭാഗിയവസേന ദുവിധമ്പി സംയോജനം അസ്സ പഠമജ്ഝാനലാഭിനോ അരിയസാവകസ്സ നത്ഥി. കസ്മാ പനസ്സ ഉദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനമ്പി നത്ഥീതി വുത്തം. ഓരമ്ഭാഗിയസംയോജനാനമേവ ഹേത്ഥ പഹാനം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഇതരമ്പീ’’തിആദി, ഇതരം ഉദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനം പുന ഇമം ലോകം പടിസന്ധിവസേന ആനേതും അസമത്ഥതായ നത്ഥീതി വുത്തന്തി അത്ഥോ. ഝാനലാഭിനോ ഹി സബ്ബേപി അരിയാ ബ്രഹ്മലോകൂപപന്നാ ഹേട്ഠാ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉദ്ധം ഉദ്ധം ഉപ്പജ്ജന്താപി വേഹപ്ഫലം അകനിട്ഠം ഭവഗ്ഗഞ്ച പത്വാ ന പുനഞ്ഞത്ഥ ജായന്തി, തത്ഥ തത്ഥേവ അരഹത്തം പത്വാ പരിനിബ്ബായന്തി. തേനേവാഹ ‘‘ഇമസ്മിം സുത്തേ ഝാനാനാഗാമീ നാമ കഥിതോ’’തി. ഝാനവസേന ഹി ഹേട്ഠാ ന ആഗച്ഛതീതി ഝാനാനാഗാമീ.
സരദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൪. പരിസാസുത്തവണ്ണനാ
൯൬. ചതുത്ഥേ പച്ചയബാഹുല്ലികാതി ചീവരാദിബാഹുല്ലായ പടിപന്നാ. അവീതതണ്ഹതായ ഹി തം തം പരിക്ഖാരജാതം ബഹും ലന്തി ആദിയന്തീതി ബഹുലാ, തേ ഏവ ബാഹുലികാ യഥാ ‘‘വേനയികോ’’തി (മ. നി. ൧.൨൪൬; അ. നി. ൮.൧൧; പാരാ. ൮). തേ പച്ചയബാഹുല്ലായ യുത്തപ്പയുത്താ ഹോന്തീതി ചീവരാദിബാഹുല്ലായ പടിപന്നാ നാമ ഹോന്തി. സിക്ഖായ അഗാരവഭാവതോ സിഥിലം അഗാള്ഹം ഗണ്ഹന്തീതി സാഥലികാ. സിഥിലന്തി ച ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ. സിഥിലസദ്ദേന സമാനത്ഥസ്സ സഥലസദ്ദസ്സ വസേന സാഥലികാതി പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. അവഗമനട്ഠേനാതി അധോഗമനട്ഠേന, ഓരമ്ഭാഗിയഭാവേനാതി അത്ഥോ. നിക്ഖിത്തധുരാതി ഓരോപിതധുരാ ഉജ്ജിതുസ്സാഹാ. ഉപധിവിവേകോ നിബ്ബാനം. ദുവിധമ്പി വീരിയന്തി കായികം ചേതസികഞ്ച വീരിയം.
ഭണ്ഡനം ജാതം ഏതേസന്തി ഭണ്ഡനജാതാ. വിസേസനസ്സ പരനിപാതവസേന ചേതം വുത്തം. അട്ഠകഥായം പന വിസേസനസ്സ പുബ്ബനിപാതവസേനേവ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ജാതഭണ്ഡനാ’’തി ആഹ. കലഹോ ജാതോ ഏതേസന്തി കലഹജാതാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. കലഹസ്സ പുബ്ബഭാഗോതി കലഹസ്സ ഹേതുഭൂതാ പടിഭാഗാ തംസദിസീ ച അനിട്ഠകിരിയാ. ഹത്ഥപരാമാസാദിവസേനാതി കുജ്ഝിത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ പലപനഅച്ഛിന്ദനാദിവസേന. ‘‘അയം ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ’’തിആദിനാ വിരുദ്ധവാദഭൂതം വിവാദം ആപന്നാതി വിവാദപന്നാ. തേനാഹ ‘‘വിരുദ്ധവാദം ആപന്നാ’’തി. മുഖസന്നിസ്സിതതായ വാചാ ഇധ ‘‘മുഖ’’ന്തി അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘ഫരുസാ വാചാ മുഖസത്തിയോ’’തി.
സതിപി ഉഭയേസം കലാപാനം പരമത്ഥതോ ഭേദേ പചുരജനേഹി പന ദുവിഞ്ഞേയ്യനാനത്തം ഖീരോദകസമ്മോദിതം അച്ചന്തമേതം സംസട്ഠം വിയ ഹുത്വാ തിട്ഠതീതി ആഹ ‘‘ഖീരോദകം വിയ ഭൂതാ’’തി. യഥാ ഖീരഞ്ച ഉദകഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസന്ദതി, വിസും ന ഹോതി, ഏകത്തം വിയ ഉപേതി, ഏവം സാമഗ്ഗിവസേന ഏകത്തൂപഗതചിത്തുപ്പാദാതി അത്ഥോ. മേത്തചിത്തം പച്ചുപട്ഠാപേത്വാ ഓലോകനം ചക്ഖൂനി വിയ ചക്ഖൂനി നാമാതി ആഹ ‘‘ഉപസന്തേഹി മേത്തചക്ഖൂഹീ’’തി. പിയഭാവദീപകാനി ഹി ചക്ഖൂനി പിയചക്ഖൂനി. പമുദിതസ്സ പീതി ജായതീതി പമോദപച്ചയബലവപീതിമാഹ. പഞ്ചവണ്ണാ പീതി ഉപ്പജ്ജതീതി ഖുദ്ദികാദിഭേദേന പഞ്ചപ്പകാരാ പീതി ഉപ്പജ്ജതി. പീതിമനസ്സാതി തായ പീതിയാ പീണിതമനസ്സ, പസ്സദ്ധിആവഹേഹി ഉളാരേഹി പീതിവേഗേഹി തിന്തചിത്തസ്സാതി അത്ഥോ. വിഗതദരഥോതി കിലേസപരിളാഹാനം ദൂരീഭാവേന വൂപസന്തദരഥോ.
കേന ഉദകേന ദാരിതോ പബ്ബതപ്പദേസോതി കത്വാ ആഹ ‘‘കന്ദരോ നാമാ’’തിആദി. ഉദകസ്സ യഥാനിന്നം പവത്തിയാ നദിനിബ്ബത്തനഭാവേന ‘‘നദികുഞ്ജോ’’തിപി വുച്ചതി. സാവട്ടാ നദിയോ പദരാ. അട്ഠ മാസേതി ഹേമന്തഗിമ്ഹഉതുവസേന അട്ഠ മാസേ. ഖുദ്ദകാ ഉദകവാഹിനിയോ സാഖാ വിയാതി സാഖാ. ഖുദ്ദകസോബ്ഭാ കുസുബ്ഭാ ഓകാരസ്സ ഉകാരം കത്വാ. യത്ഥ ഉപരി ഉന്നതപ്പദേസതോ ഉദകം ആഗന്ത്വാ തിട്ഠതി ചേവ സന്ദതി ച, തേ കുസുബ്ഭാ ഖുദ്ദകആവാടാ. ഖുദ്ദകനദിയോതി പബ്ബതപാദാദിതോ നിക്ഖന്താ ഖുദ്ദകാ നദിയോ.
പരിസാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൫-൭. പഠമആജാനീയസുത്താദിവണ്ണനാ
൯൭-൯൯. പഞ്ചമേ അനുച്ഛവികോതി രഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജനയോഗ്ഗോ. ഹത്ഥപാദാദിഅങ്ഗസമതായാതി ഹത്ഥപാദാദിഅവയവസമതായ, രഞ്ഞോ വാ സേനായ അങ്ഗഭൂതത്താ രഞ്ഞോ അങ്ഗന്തി വുച്ചതി. ആനേത്വാ ഹുനിതബ്ബന്തി ആഹുനം, ആഹുതീതി അത്ഥതോ ഏകന്തി ആഹ ‘‘ആഹുതിസങ്ഖാതം പിണ്ഡപാത’’ന്തി. ദൂരതോപി ആനേത്വാ സീലവന്തേസു ദാതബ്ബസ്സേതം അധിവചനം. പിണ്ഡപാതന്തി ച നിദസ്സനമത്തം. ആനേത്വാ ഹുനിതബ്ബാനഞ്ഹി ചീവരാദീനം ചതുന്നം പച്ചയാനമേതം അധിവചനം ആഹുനന്തി. തം അരഹതീതി ആഹുനേയ്യോ. പടിഗ്ഗഹേതും യുത്തോതി തസ്സ മഹപ്ഫലഭാവകരണതോ പടിഗ്ഗണ്ഹിതും അനുച്ഛവികോ.
പാഹുനകഭത്തസ്സാതി ദിസവിദിസതോ ആഗതാനം പിയമനാപാനം ഞാതിമിത്താനം അത്ഥായ സക്കാരേ പടിയത്തസ്സ ആഗന്തുകഭത്തസ്സ. തഞ്ഹി ഠപേത്വാ തേ തഥാരൂപേ പാഹുനകേ സങ്ഘസ്സേവ ദാതും യുത്തം, സങ്ഘോവ തം പടിഗ്ഗഹേതും യുത്തോ. സങ്ഘസദിസോ ഹി പാഹുനകോ നത്ഥി. തഥാ ഹേസ ഏകസ്മിം ബുദ്ധന്തരേ വീതിവത്തേ ദിസ്സതി, കദാചി അസങ്ഖ്യേയ്യേപി കപ്പേ വീതിവത്തേ. അബ്ബോകിണ്ണഞ്ച പിയമനാപതാദികരേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ. ഏവം പാഹുനമസ്സ ദാതും യുത്തം, പാഹുനഞ്ച പടിഗ്ഗഹേതും യുത്തോതി പാഹുനേയ്യോ. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ ‘‘ഞാതിമിത്താ വിപ്പവുട്ഠാ ന ചിരസ്സേവ സമാഗച്ഛന്തി, അനവട്ഠിതാ ച തേസു പിയമനാപതാ, ന ഏവമരിയസങ്ഘോ, തസ്മാ സങ്ഘോവ പാഹുനേയ്യോ’’തി.
ദക്ഖന്തി ഏതായ സത്താ യഥാധിപ്പേതാഹി സമ്പത്തീഹി വഡ്ഢന്തീതി ദക്ഖിണാ, പരലോകം സദ്ദഹിത്വാ ദാനം. തം ദക്ഖിണം അരഹതി, ദക്ഖിണായ വാ ഹിതോ യസ്മാ മഹപ്ഫലകരണതായ വിസോധേതീതി ദക്ഖിണേയ്യോ.
പുഞ്ഞത്ഥികേഹി അഞ്ജലി കരണീയോ ഏത്ഥാതി അഞ്ജലികരണീയോ. ഉഭോ ഹേത്ഥ സിരസി പതിട്ഠാപേത്വാ സബ്ബലോകേന കയിരമാനം അഞ്ജലികമ്മം അരഹതീതി വാ അഞ്ജലികരണീയോ. തേനാഹ ‘‘അഞ്ജലിപഗ്ഗഹണസ്സ അനുച്ഛവികോ’’തി.
യദിപി പാളിയം ‘‘അനുത്തര’’ന്തി വുത്തം, നത്ഥി ഇതോ ഉത്തരം വിസിട്ഠന്തി ഹി അനുത്തരം, സമമ്പിസ്സ പന നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അസദിസ’’ന്തി ആഹ. ഖിത്തം വുത്തം ബീജം മഹപ്ഫലഭാവകരണേന തായതി രക്ഖതി, ഖിപന്തി വപന്തി ഏത്ഥ ബീജാനീതി വാ ഖേത്തം, കേദാരാദി, ഖേത്തം വിയ ഖേത്തം, പുഞ്ഞാനം ഖേത്തം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം. യഥാ ഹി രഞ്ഞോ വാ അമച്ചസ്സ വാ സാലീനം വാ യവാനം വാ വിരുഹനട്ഠാനം ‘‘രഞ്ഞോ സാലിക്ഖേതം യവക്ഖേത’’ന്തി വുച്ചതി, ഏവം സങ്ഘോ സബ്ബലോകസ്സ പുഞ്ഞാനം വിരുഹനട്ഠാനം. സങ്ഘം നിസ്സായ ഹി ലോകസ്സ നാനപ്പകാരഹിതസുഖസംവത്തനികാനി പുഞ്ഞാനി വിരുഹന്തി, തസ്മാ സങ്ഘോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ഛട്ഠസത്തമാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.
പഠമആജാനീയസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൮. പോത്ഥകസുത്തവണ്ണനാ
൧൦൦. അട്ഠമേ നവോതി നവവായിമോ. തേനാഹ ‘‘കരണം ഉപാദായ വുച്ചതീ’’തി. വാകമയവത്ഥന്തി സാണാദിവാകസാടകം. ദുബ്ബണ്ണോതി വിവണ്ണോ. ദുക്ഖസമ്ഫസ്സോതി ഖരസമ്ഫസ്സോ. അപ്പം അഗ്ഘതീതി അപ്പഗ്ഘോ. അതിബഹും അഗ്ഘന്തോ കഹാപണഗ്ഘനകോ ഹോതി. പരിഭോഗമജ്ഝിമോതി പരിഭോഗകാലവസേന മജ്ഝിമോ. സോ ഹി നവഭാവം അതിക്കമിത്വാ ജിണ്ണഭാവം അപ്പത്തോ മജ്ഝേ പരിഭോഗകാലേപി ദുബ്ബണ്ണോ ച ദുക്ഖസമ്ഫസ്സോ ച അപ്പഗ്ഘോയേവ ഹോതി. അതിബഹും അഗ്ഘന്തോ അഡ്ഢം അഗ്ഘതി, ജിണ്ണകാലേ പന അഡ്ഢമാസകം വാ കാകണികം വാ അഗ്ഘതി. ഉക്ഖലിപരിപുഞ്ഛനന്തി കാളുക്ഖലിപരിപുഞ്ഛനം. നവോതിപി ഉപസമ്പദായ പഞ്ചവസ്സകാലതോ ഹേട്ഠാ ജാതിയാ സട്ഠിവസ്സോപി നവോയേവ. ദുബ്ബണ്ണതായാതി സരീരവണ്ണേനപി ഗുണവണ്ണേനപി ദുബ്ബണ്ണതായ. ദുസ്സീലസ്സ ഹി പരിസമജ്ഝേ നിത്തേജതായ സരീരവണ്ണോപി ന സമ്പജ്ജതി, ഗുണവണ്ണേന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. അട്ഠകഥായം പന സരീരവണ്ണേന ദുബ്ബണ്ണതാപി ഗുണവണ്ണസ്സ അഭാവേന ദുബ്ബണ്ണതായാതി വുത്തം.
യേ ഖോ പനസ്സാതി യേ ഖോ പന തസ്സ ഉപട്ഠാകാ വാ ഞാതിമിത്താദയോ വാ ഏതം പുഗ്ഗലം സേവന്തി. തേസന്തി തേസം പുഗ്ഗലാനം ഛ സത്ഥാരേ സേവന്താനം മിച്ഛാദിട്ഠികാനം വിയ. ദേവദത്തേ സേവന്താനം കോകാലികാദീനം വിയ ച തം സേവനം ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ ഹോതി. മജ്ഝിമോതി പഞ്ചവസ്സകാലതോ പട്ഠായ യാവ നവവസ്സകാലാ മജ്ഝിമോ നാമ. ഥേരോതി ദസവസ്സതോ പട്ഠായ ഥേരോ നാമ. ഏവമാഹംസൂതി ഏവം വദന്തി. കിം നു ഖോ തുയ്ഹന്തി തുയ്ഹം ബാലസ്സ ഭണിതേന കോ അത്ഥോതി വുത്തം ഹോതി. തഥാരൂപന്തി തഥാജാതികം തഥാസഭാവം ഉക്ഖേപനീയകമ്മസ്സ കാരണഭൂതം.
തീഹി കപ്പാസഅംസൂഹി സുത്തം കന്തിത്വാ കതവത്ഥന്തി തയോ കപ്പാസഅംസൂ ഗഹേത്വാ കന്തിതസുത്തേന വായിതം സുഖുമവത്ഥം, തം നവവായിമം അനഗ്ഘം ഹോതി, പരിഭോഗമജ്ഝിമം വീസമ്പി തിംസമ്പി സഹസ്സാനി അഗ്ഘതി, ജിണ്ണകാലേ, അട്ഠപി ദസപി സഹസ്സാനി അഗ്ഘതി.
തേസം തം ഹോതീതി തേസം സമ്മാസമ്ബുദ്ധാദയോ സേവന്താ വിയ തം സേവനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഹോതി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധഞ്ഹി ഏകം നിസ്സായ യാവജ്ജകാലാ മുച്ചനകസത്താനം പമാണം നത്ഥി, തഥാ സാരിപുത്തത്ഥേരമഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരേ അവസേസേ ച അസീതി മഹാസാവകേ നിസ്സായ സഗ്ഗഗതസത്താനം പമാണം നത്ഥി, യാവജ്ജകാലാ തേസം ദിട്ഠാനുഗതിം പടിപന്നസത്താനമ്പി പമാണം നത്ഥിയേവ. ആധേയ്യം ഗച്ഛതീതി തസ്സ മഹാഥേരസ്സ തം അത്ഥനിസ്സിതം വചനം യഥാ ഗന്ധകരണ്ഡകേ കാസികവത്ഥം ആധാതബ്ബതം ഠപേതബ്ബതം ഗച്ഛതി, ഏവം ഉത്തമങ്ഗേ സിരസ്മിം ഹദയേ ച ആധാതബ്ബതം ഠപേതബ്ബതം ഗച്ഛതി.
പോത്ഥകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൯. ലോണകപല്ലസുത്തവണ്ണനാ
൧൦൧. നവമേ യഥാ യഥാ കമ്മം കരോതീതി യേന യേന പകാരേന പാണഘാതാദിപാപകമ്മം കരോതി. വിപാകം പടിസംവേദിയതേവാതി അവധാരണേന കമ്മസിദ്ധിയം തബ്ബിപാകസ്സ അപ്പവത്തി നാമ നത്ഥീതി ദീപേതി. തേനേവാഹ ‘‘ന ഹി സക്കാ’’തിആദി. ഏവം സന്തന്തി ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘ഏവം സന്തേ’’തി. അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണനിരോധേനാതി കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സ ആയതിം അനുപ്പത്തിധമ്മതാപജ്ജനേന.
‘‘അയമ്പി ഖോ കായോ ഏവംധമ്മോ ഏവംഭാവീ ഏവംഅനതീതോ’’തിആദിനാ കായസ്സ അസുഭാനിച്ചാദിആകാരഅനുപസ്സനാ കായഭാവനാതി ആഹ ‘‘കായാനുപസ്സനാസങ്ഖാതായ തായ ഭാവനായാ’’തി. രാഗാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന ദോസമോഹാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘രാഗോ ഖോ, ആവുസോ, പമാണകരണോ, ദോസോ പമാണകരണോ, മോഹോ പമാണകരണോ, തേ ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൫൯) ഹി വുത്തം.
യഥാ ഹി പബ്ബതപാദേ പൂതിപണ്ണസ്സ ഉദകം നാമ ഹോതി, കാളവണ്ണം ഓലോകേന്താനം ബ്യാമസതം ഗമ്ഭീരം വിയ ഖായതി, യട്ഠിം വാ രജ്ജും വാ ഗഹേത്വാ മിനന്തസ്സ പിട്ഠിപാദോദ്ധരണമത്തമ്പി ന ഹോതി, ഏവമേവ ഏകച്ചസ്സ യാവ രാഗാദയോ നുപ്പജ്ജന്തി, താവ തം പുഗ്ഗലം സഞ്ജാനിതും ന സക്കാ ഹോതി, സോതാപന്നോ വിയ സകദാഗാമീ വിയ അനാഗാമീ വിയ ച ഖായതി. യദാ പനസ്സ രാഗാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തി, തദാ രത്തോ ദുട്ഠോ മൂള്ഹോതി പഞ്ഞായതി. ഇതി തേ രാഗാദയോ ‘‘ഏത്തകോ അയ’’ന്തി പുഗ്ഗലസ്സ പമാണം ദസ്സേന്താവ ഉപ്പജ്ജന്തീതി പമാണകരണാ നാമ വുത്താ.
ജാപേതുന്തി ജിനധനം കാതും. സോതി രാജാ, മഹാമത്തോ വാ. അസ്സാതി അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ യാചന്തസ്സ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.
ലോണകപല്ലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൧൦. പംസുധോവകസുത്തവണ്ണനാ
൧൦൨. ദസമേ അനീഹതദോസന്തി അനപനീതഥൂലകാളകം. അനപനീതകസാവന്തി അനപഗതസുഖുമകാളകം. പഹടമത്തന്തി ആഹടമത്തം.
ദസകുസലകമ്മപഥവസേന ഉപ്പന്നം ചിത്തം ചിത്തമേവ, വിപസ്സനാപാദകഅട്ഠസമാപത്തിചിത്തം വിപസ്സനാചിത്തഞ്ച തതോ ചിത്തതോ അധികം ചിത്തന്തി അധിചിത്തന്തി ആഹ ‘‘അധിചിത്തന്തി സമഥവിപസ്സനാചിത്ത’’ന്തി. അനുയുത്തസ്സാതി അനുപ്പന്നസ്സ ഉപ്പാദനവസേന ഉപ്പന്നസ്സ പടിബ്രൂഹനവസേന അനു അനു യുത്തസ്സ, തത്ഥ യുത്തപ്പയുത്തസ്സാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച പുരേഭത്തം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപ്പടിക്കന്തോ നിസീദനം ആദായ ‘‘അസുകസ്മിം രുക്ഖമൂലേ വാ വനസണ്ഡേ വാ പബ്ഭാരേ വാ സമണധമ്മം കരിസ്സാമീ’’തി നിക്ഖമന്തോപി തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഹത്ഥേഹി വാ പാദേഹി വാ നിസജ്ജട്ഠാനതോ തിണപണ്ണാനി അപനേന്തോപി അധിചിത്തം അനുയുത്തോയേവ. നിസീദിത്വാ പന ഹത്ഥപാദേ ധോവിത്വാ മൂലകമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഭാവനം അനുയുഞ്ജന്തോ ഭാവനായ അപ്പനം അപ്പത്തായപി അധിചിത്തമനുയുത്തോയേവ തദത്ഥേനപി തംസദ്ദവോഹാരതോ. ചിത്തസമ്പന്നോതി ധമ്മചിത്തസ്സ സമന്നാഗതത്താ സമ്പന്നചിത്തോ. പണ്ഡിതജാതികോതി പണ്ഡിതസഭാവോ.
കാമേ ആരബ്ഭാതി വത്ഥുകാമേ ആരബ്ഭ. കാമരാഗസങ്ഖാതേന വാ കാമേന പടിസംയുത്തോ വിതക്കോ കാമവിതക്കോ. ബ്യാപജ്ജതി ചിത്തം ഏതേനാതി ബ്യാപാദോ, ദോസോ. വിഹിംസന്തി ഏതായ സത്തേ, വിഹിംസനം വാ തേസം ഏതന്തി വിഹിംസാ, പരേസം വിഹേഠനാകാരേന പവത്തസ്സ കരുണാപടിപക്ഖസ്സ പാപധമ്മസ്സേതം അധിവചനം. ഞാതകേ ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നോ വിതക്കോതി ഞാതകേ ആരബ്ഭ ഗേഹസ്സിതപേമവസേന ഉപ്പന്നോ വിതക്കോ. ജനപദമാരബ്ഭ ഉപ്പന്നോ വിതക്കോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. അഹോ വത മം…പേ… ഉപ്പന്നോ വിതക്കോതി ‘‘അഹോ വത മം പരേ ന അവജാനേയ്യും, ന ഹേട്ഠാ കത്വാ മഞ്ഞേയ്യും, പാസാണച്ഛത്തം വിയ ഗരും കരേയ്യു’’ന്തി ഏവം ഉപ്പന്നവിതക്കോ. ദസവിപസ്സനുപക്കിലേസവിതക്കാതി ഓഭാസാദിദസവിപസ്സനുപക്കിലേസേ ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നവിതക്കാ.
അവസിട്ഠാ ധമ്മവിതക്കാ ഏതസ്സാതി അവസിട്ഠധമ്മവിതക്കോ, വിപസ്സനാസമാധി. ന ഏകഗ്ഗഭാവപ്പത്തോ ന ഏകഗ്ഗതം പത്തോ. ഏകം ഉദേതീതി ഹി ഏകോദി, പടിപക്ഖേഹി അനഭിഭൂതത്താ അഗ്ഗം സേട്ഠം ഹുത്വാ ഉദേതീതി അത്ഥോ. സേട്ഠോപി ഹി ലോകേ ഏകോതി വുച്ചതി, ഏകസ്മിം ആരമ്മണേ സമാധാനവസേന പവത്തചിത്തസ്സേതം അധിവചനം. ഏകോദിസ്സ ഭാവോ ഏകോദിഭാവോ, ഏകഗ്ഗതായേതം അധിവചനം.
നിയകജ്ഝത്തന്തി അത്തസന്താനസ്സേതം അധിവചനം. ഗോചരജ്ഝത്തന്തി ഇധ നിബ്ബാനം അധിപ്പേതം. തേനാഹ ‘‘ഏകസ്മിം നിബ്ബാനഗോചരേയേവ തിട്ഠതീ’’തി. സുട്ഠു നിസീദതീതി സമാധിപടിപക്ഖേ കിലേസേ സന്നിസീദേന്തോ സുട്ഠു നിസീദതി. ഏകഗ്ഗം ഹോതീതി അബ്യഗ്ഗഭാവപ്പത്തിയാ ഏകഗ്ഗം ഹോതി. സമ്മാ ആധിയതീതി യഥാ ആരമ്മണേ സുട്ഠു അപ്പിതം ഹോതി, ഏവം സമ്മാ സമ്മദേവ ആധിയതി.
അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികരണീയസ്സാതി ഏത്ഥ ‘‘അഭിഞ്ഞായ സച്ഛികരണീയസ്സാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘അഭിഞ്ഞാ’’തി യ-കാരലോപേന പന പുന കാലകിരിയാനിദ്ദേസോ കതോതി ആഹ ‘‘അഭിജാനിത്വാ പച്ചക്ഖം കാതബ്ബസ്സാ’’തി. അഭിഞ്ഞായ ഇദ്ധിവിധാദിഞാണേന സച്ഛികിരിയം ഇദ്ധിവിധപച്ചനുഭവനാദികം അഭിഞ്ഞാസച്ഛികരണീയന്തി ഏവം വാ ഏത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണാതീതി ഏത്ഥ പന യസ്സ പച്ചക്ഖം അത്ഥി, സോ സക്ഖീ, സക്ഖിനോ ഭബ്ബതാ സക്ഖിഭബ്ബതാ, സക്ഖിഭവനന്തി വുത്തം ഹോതി. സക്ഖീ ച സോ ഭബ്ബോ ചാതി സക്ഖിഭബ്ബോ. അയഞ്ഹി ഇദ്ധിവിധാദീനം ഭബ്ബോ തത്ഥ ച സക്ഖീതി സക്ഖിഭബ്ബോ, തസ്സ ഭാവോ സക്ഖിഭബ്ബതാ, തം പാപുണാതീതി അത്ഥോ.
അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനാദിഭേദേതി ഏത്ഥ അഭിഞ്ഞാപാദാ ച അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനഞ്ച അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനാനി. ആദി-സദ്ദേന അരഹത്തഞ്ച അരഹത്തസ്സ വിപസ്സനാ ച സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബം. തേനേവ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായം (മ. നി. അട്ഠ. ൨.൧൯൮) –
‘‘സതി സതിആയതനേതി സതി സതികാരണേ. കിഞ്ചേത്ഥ കാരണം? അഭിഞ്ഞാ വാ അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനം വാ, അവസാനേ പന അരഹത്തം വാ കാരണം അരഹത്തസ്സ വിപസ്സനാ വാതി വേദിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം.
യഞ്ഹി തം തത്ര തത്ര സക്ഖിഭബ്ബതാസങ്ഖാതം ഇദ്ധിവിധപച്ചനുഭവനാദി, തസ്സ അഭിഞ്ഞാ കാരണം. അഥ ഇദ്ധിവിധപച്ചനുഭവനാദി അഭിഞ്ഞാ, ഏവം സതി അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനം കാരണം. അവസാനേ ഛട്ഠാഭിഞ്ഞായ പന അരഹത്തം, അരഹത്തസ്സ വിപസ്സനാ വാ കാരണം. അരഹത്തഞ്ഹി ‘‘കുദാസ്സു നാമാഹം തദായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമി, യദരിയാ ഏതരഹി ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൫; ൩.൩൦൭) അനുത്തരേസു വിമോക്ഖേസു പിഹം ഉപട്ഠപേത്വാ അഭിഞ്ഞാ നിബ്ബത്തേന്തസ്സ കാരണം. ഇദഞ്ച സാധാരണം ന ഹോതി, സാധാരണവസേന പന അരഹത്തസ്സ വിപസ്സനാ കാരണം. ഇമസ്മിഞ്ഹി സുത്തേ അരഹത്തഫലവസേന ഛട്ഠാഭിഞ്ഞാ വുത്താ. തേനേവാഹ ‘‘ആസവാനം ഖയാതിആദി ചേത്ഥ ഫലസമാപത്തിവസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബ’’ന്തി.
പംസുധോവകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൧൧. നിമിത്തസുത്തവണ്ണനാ
൧൦൩. ഏകാദസമേ യേഹി ഫലം നിമീയതി, ഉപ്പജ്ജനട്ഠാനേ പക്ഖിപമാനം വിയ ഹോതി, താനി നിമിത്താനി. തേനാഹ ‘‘തീണി കാരണാനീ’’തി. കാലേന കാലന്തി ഏത്ഥ കാലേനാതി ഭുമ്മത്ഥേ കരണവചനം. കാലന്തി ച ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘കാലേ കാലേ’’തി. മനസി കാതബ്ബാതി ചിത്തേ കാതബ്ബാ, ഉപ്പാദേതബ്ബാതി അത്ഥോ. ഉപലക്ഖിതസമാധാനാകാരോ സമാധിയേവ ഇധ സമാധിനിമിത്തന്തി ആഹ ‘‘ഏകഗ്ഗതാ ഹി ഇധ സമാധിനിമിത്തന്തി വുത്താ’’തി. ഠാനം തം ചിത്തം കോസജ്ജായ സംവത്തേയ്യാതി ഏത്ഥ ഠാനം അത്ഥീതി വചനസേസോ. തം ഭാവനാചിത്തം കോസജ്ജായ സംവത്തേയ്യ, തസ്സ സംവത്തനസ്സ കാരണം അത്ഥീതി അത്ഥോ. തം വാ മനസികരണം ചിത്തം കോസജ്ജായ സംവത്തേയ്യ, ഏതസ്സ ഠാനം കാരണം അത്ഥീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘കാരണം വിജ്ജതീ’’തിആദി. ഞാണജവന്തി സങ്ഖാരേസു അനിച്ചാദിവസേന പവത്തമാനം പഞ്ഞാജവം.
യം കിഞ്ചി സുവണ്ണതാപനയോഗ്ഗഅങ്ഗാരഭാജനം ഇധ ‘‘ഉക്കാ’’തി അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘അങ്ഗാരകപല്ല’’ന്തി. സജ്ജേയ്യാതി യഥാ തത്ഥ പക്ഖിത്തം സുവണ്ണം തപ്പതി, ഏവം പടിയാദിയേയ്യ. ആലിമ്പേയ്യാതി ആദിയേയ്യ, ജലേയ്യാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘തത്ഥ അങ്ഗാരേ…പേ… ഗാഹാപേയ്യാ’’തി. മൂസായ വാ പക്ഖിപേയ്യാതി തത്തകേ വാ പക്ഖിപേയ്യ. ഉപധാരേതീതി സല്ലക്ഖേതി.
നിമിത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
ലോണകപല്ലവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
ദുതിയപണ്ണാസകം നിട്ഠിതം.