൭-൧൦. ദുതിയസിക്ഖാസുത്താദിവണ്ണനാ

൮൮-൯൧. സത്തമേ കുലാ കുലം ഗമനകോതി കുലതോ കുലം ഗച്ഛന്തോ. ദ്വേ വാ തയോ വാ ഭവേതി ദേവമനുസ്സവസേന ദ്വേ വാ തയോ വാ ഭവേ. മിസ്സകഭവവസേന ഹേതം വുത്തം. ദേസനാമത്തമേവ ചേതം ‘‘ദ്വേ വാ തീണി വാ’’തി. യാവ ഛട്ഠഭവാ സംസരന്തോപി കോലംകോലോവ ഹോതി. തേനേവാഹ ‘‘അയഞ്ഹി ദ്വേ വാ ഭവേ…പേ… ഏവമേത്ഥ വികപ്പോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി. ഉളാരകുലവചനോ വാ ഏത്ഥ കുലസദ്ദോ, കുലതോ കുലം ഗച്ഛതീതി കോലംകോലോ. സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയതോ പട്ഠായ ഹി നീചകുലേ ഉപ്പത്തി നാമ നത്ഥി, മഹാഭോഗകുലേസു ഏവ നിബ്ബത്തതീതി അത്ഥോ. കേവലോ ഹി കുലസദ്ദോ മഹാകുലമേവ വദതി ‘‘കുലപുത്തോ’’തിആദീസു വിയ. ഏകബീജീതി ഏത്ഥ ഖന്ധബീജം നാമ കഥിതം, ഖന്ധബീജന്തി ച പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം വുച്ചതി. യസ്സ ഹി സോതാപന്നസ്സ ഏകം ഖന്ധബീജം അത്ഥി, ഏകം ഭവഗ്ഗഹണം, സോ ഏകബീജീ നാമ. തേനാഹ ‘‘ഏകസ്സേവ ഭവസ്സ ബീജം ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഏകബീജീ’’തി. ‘‘മാനുസകം ഭവ’’ന്തി ഇദം പനേത്ഥ ദേസനാമത്തമേവ, ‘‘ദേവഭവം നിബ്ബത്തേതീ’’തിപി പന വത്തും വട്ടതിയേവ.

ഉദ്ധംവാഹിഭാവേന ഉദ്ധമസ്സ തണ്ഹാസോതം വട്ടസോതം വാതി ഉദ്ധംസോതോ, ഉദ്ധം വാ ഗന്ത്വാ പടിലഭിതബ്ബതോ ഉദ്ധമസ്സ മഗ്ഗസോതന്തി ഉദ്ധംസോതോ. പടിസന്ധിവസേന അകനിട്ഠഭവം ഗച്ഛതീതി അകനിട്ഠഗാമീ. യത്ഥ കത്ഥചീതി അവിഹാദീസു യത്ഥ കത്ഥചി. സപ്പയോഗേനാതി വിപസ്സനാഞാണാഭിസങ്ഖാരസങ്ഖാതേന പയോഗേന സഹ, മഹതാ വിപസ്സനാപയോഗേനാതി അത്ഥോ. ഉപഹച്ചാതി ഏതസ്സ ഉപഗന്ത്വാതി അത്ഥോ. തേന വേമജ്ഝാതിക്കമോ കാലകിരിയാപഗമനഞ്ച സങ്ഗഹിതം ഹോതി, തസ്മാ ആയുവേമജ്ഝം അതിക്കമിത്വാ പരിനിബ്ബായന്തോ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘യോ പന കപ്പസഹസ്സായുകേസു അവിഹേസൂ’’തിആദി. സോ തിവിധോ ഹോതീതി ഞാണസ്സ തിക്ഖമജ്ഝമുദുഭാവേന തിവിധോ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘കപ്പസഹസ്സായുകേസൂ’’തിആദി.

സദ്ധാധുരേന അഭിനിവിസിത്വാതി ‘‘സചേ സദ്ധായ സക്കാ നിബ്ബത്തേതും, നിബ്ബത്തേസ്സാമി ലോകുത്തരമഗ്ഗ’’ന്തി ഏവം സദ്ധാധുരവസേന അഭിനിവിസിത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ. പഞ്ഞാധുരേന അഭിനിവിട്ഠോതി ‘‘സചേ പഞ്ഞായ സക്കാ, നിബ്ബത്തേസ്സാമി ലോകുത്തരമഗ്ഗ’’ന്തി ഏവം പഞ്ഞാധുരം കത്വാ അഭിനിവിട്ഠോ. യഥാവുത്തമേവ അട്ഠവിധത്തം കോലംകോലസത്തക്ഖത്തുപരമേസു അതിദിസന്തോ ‘‘തഥാ കോലംകോലാ സത്തക്ഖത്തുപരമാ ചാ’’തി ആഹ. വുത്തനയേനേവ അട്ഠ കോലംകോലാ, അട്ഠ സത്തക്ഖത്തുപരമാതി വുത്തം ഹോതി.

തത്ഥ സത്തക്ഖത്തും പരമാ ഭവൂപപത്തി അത്തഭാവഗ്ഗഹണം അസ്സ, തതോ പരം അട്ഠമം ഭവം നാദിയതീതി സത്തക്ഖത്തുപരമോ. ഭഗവതാ ഗഹിതനാമവസേനേവ ചേതാനി അരിയായ ജാതിയാ ജാതാനം തേസം നാമാനി ജാതാനി കുമാരാനം മാതാപിതൂഹി ഗഹിതനാമാനി വിയ. ഏത്തകഞ്ഹി ഠാനം ഗതോ ഏകബീജീ നാമ ഹോതി, ഏത്തകം കോലംകോലോ, ഏത്തകം സത്തക്ഖത്തുപരമോതി ഭഗവതാ ഏതേസം നാമം ഗഹിതം. നിയമതോ പന അയം ഏകബീജീ, അയം കോലംകോലോ, അയം സത്തക്ഖത്തുപരമോതി നത്ഥി. കോ പന നേസം ഏതം പഭേദം നിയമേതീതി? കേചി താവ ഥേരാ ‘‘പുബ്ബഹേതു നിയമേതീ’’തി വദന്തി, കേചി പഠമമഗ്ഗോ, കേചി ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ, കേചി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വിപസ്സനാതി.

തത്ഥ ‘‘പുബ്ബഹേതു നിയമേതീ’’തി വാദേ പഠമമഗ്ഗസ്സ ഉപനിസ്സയോ കതോ നാമ ഹോതി, ‘‘ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ നിരുപനിസ്സയാ ഉപ്പന്നാ’’തി വചനം ആപജ്ജതി. ‘‘പഠമമഗ്ഗോ നിയമേഹീ’’തി വാദേ ഉപരി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം നിരത്ഥകതാ ആപജ്ജതി. ‘‘ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ നിയമേന്തീ’’തി വാദേ പഠമമഗ്ഗേ അനുപ്പന്നേയേവ ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ ഉപ്പന്നാതി ആപജ്ജതീതി. ‘‘തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വിപസ്സനാ നിയമേതീ’’തി വാദോ പന യുജ്ജതി. സചേ ഹി ഉപരി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വിപസ്സനാ ബലവതീ ഹോതി, ഏകബീജീ നാമ ഹോതി, തതോ മന്ദതരായ കോലംകോലോ, തതോ മന്ദതരായ സത്തക്ഖത്തുപരമോതി.

ഏകച്ചോ ഹി സോതാപന്നോ വട്ടജ്ഝാസയോ ഹോതി വട്ടാഭിരതോ, പുനപ്പുനം വട്ടസ്മിംയേവ ചരതി സന്ദിസ്സതി. അനാഥപിണ്ഡികോ സേട്ഠി, വിസാഖാ ഉപാസികാ, ചൂളരഥമഹാരഥാ ദേവപുത്താ, അനേകവണ്ണോ ദേവപുത്തോ, സക്കോ ദേവരാജാ, നാഗദത്തോ ദേവപുത്തോതി ഇമേ ഹി ഏത്തകാ ജനാ വട്ടജ്ഝാസയാ വട്ടാഭിരതാ ആദിതോ പട്ഠായ ഛ ദേവലോകേ സോധേത്വാ അകനിട്ഠേ ഠത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സന്തി, ഇമേ ഇധ ന ഗഹിതാ. ന കേവലഞ്ചിമേവ, യോപി മനുസ്സേസുയേവ സത്തക്ഖത്തും സംസരിത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, യോപി ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ ദേവേസുയേവ സത്തക്ഖത്തും അപരാപരം സംസരിത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി. ഇമേപി ഇധ ന ഗഹിതാ, കാലേന ദേവേ, കാലേന മനുസ്സേ സംസരിത്വാ പന അരഹത്തം പാപുണന്തോവ ഇധ ഗഹിതോ, തസ്മാ ‘‘സത്തക്ഖത്തുപരമോ’’തി ഇദം ഇധട്ഠകവോകിണ്ണഭവൂപപത്തികസുക്ഖവിപസ്സകസ്സ നാമം കഥിതന്തി വേദിതബ്ബം.

‘‘സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ’’തി (പു. പ. ൩൪) വചനതോ പഞ്ചസു സകദാഗാമീസു ചത്താരോ വജ്ജേത്വാ ഏകോവ ഗഹിതോ. ഏകച്ചോ ഹി ഇധ സകദാഗാമിഫലം പത്വാ ഇധേവ പരിനിബ്ബായതി, ഏകച്ചോ ഇധ പത്വാ ദേവലോകേ പരിനിബ്ബായതി, ഏകച്ചോ ദേവലോകേ പത്വാ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായതി, ഏകച്ചോ ദേവലോകേ പത്വാ ഇധൂപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായതി. ഇമേ ചത്താരോപി ഇധ ന ഗഹിതാ. യോ പന ഇധ പത്വാ ദേവലോകേ യാവതായുകം വസിത്വാ പുന ഇധൂപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സതി, അയം ഏകോവ ഇധ ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ.

ഇദാനി തസ്സ പഭേദം ദസ്സേന്തോ ‘‘തീസു പന വിമോക്ഖേസൂ’’തിആദിമാഹ. ഇമസ്സ പന സകദാഗാമിനോ ഏകബീജിനാ സദ്ധിം കിം നാനാകരണന്തി? ഏകബീജിസ്സ ഏകാവ പടിസന്ധി, സകദാഗാമിസ്സ ദ്വേ പടിസന്ധിയോ, ഇദം തേസം നാനാകരണം. സുഞ്ഞതവിമോക്ഖേന വിമുത്തഖീണാസവോ പടിപദാവസേന ചതുബ്ബിധോ ഹോതി, തഥാ അനിമിത്തഅപ്പണിഹിതവിമോക്ഖേഹീതി ഏവം ദ്വാദസ അരഹന്താ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘യഥാ പന സകദാഗാമിനോ, തഥേവ അരഹന്തോ ദ്വാദസ വേദിതബ്ബാ’’തി. അട്ഠമനവമദസമാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

ദുതിയസിക്ഖാസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.