(൯) ൪. ധമ്മവഗ്ഗവണ്ണനാ

൮൮. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ ഫലസമാധീതി ചതൂസുപി അരിയഫലേസു സമാധി. തഥാ ഫലപഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ.

൮൯. ദുതിയേ സമ്പയുത്തധമ്മേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി പഗ്ഗാഹോ. ന വിക്ഖിപതീതി അവിക്ഖേപോ.

൯൦. തതിയേ നമനട്ഠേന നാമം. രുപ്പനട്ഠേന രൂപം. സമ്മസനചാരസ്സ അധിപ്പേതത്താ ‘‘ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധാ’’ത്വേവ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ധമ്മ-കോട്ഠാസപരിച്ഛേദഞാണം നാമ കഥിത’’ന്തി.

൯൧. ചതുത്ഥേ വിജാനനട്ഠേന വിജ്ജാ. വിമുച്ചനട്ഠേന വിമുത്തി.

൯൨. പഞ്ചമേ ഭവോ നാമ സസ്സതം സദാ ഭാവതോ, സസ്സതവസേന ഉപ്പജ്ജനദിട്ഠി ഭവദിട്ഠി. വിഭവോ നാമ ഉച്ഛേദോ വിനാസനട്ഠേന, വിഭവവസേന ഉപ്പജ്ജനദിട്ഠി വിഭവദിട്ഠി. ഉത്താനത്ഥാനേവ ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ.

൯൫. അട്ഠമേ ദുക്ഖം വചോ ഏതസ്മിം വിപ്പടികൂലഗാഹിമ്ഹി വിപച്ചനീകസാതേ അനാദരേ പുഗ്ഗലേതി ദുബ്ബചോ, തസ്സ കമ്മം ദോവചസ്സം, തസ്സ ദുബ്ബചസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അനാദരിയവസേന പവത്താ ചേതനാ. തസ്സ ഭാവോ ദോവചസ്സതാ. തസ്സ ഭാവോതി ച തസ്സ യഥാവുത്തസ്സ ദോവചസ്സസ്സ അത്ഥിഭാവോ, അത്ഥതോ ദോവചസ്സമേവ. വിത്ഥാരതോ പനേസാ ‘‘തത്ഥ കതമാ ദോവചസ്സതാ? സഹധമ്മികേ വുച്ചമാനേ ദോവചസ്സായ’’ന്തി അഭിധമ്മേ ആഗതാ. സാ അത്ഥതോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ ഹോതി. ചതുന്നം വാ ഖന്ധാനം ഏതേനാകാരേന പവത്താനം ഏതം അധിവചനന്തി വദന്തി.

പാപയോഗതോ പാപാ അസ്സദ്ധാദയോ പുഗ്ഗലാ ഏതസ്സ മിത്താതി പാപമിത്തോ, തസ്സ ഭാവോ പാപമിത്തതാ. വിത്ഥാരതോ പനേസാ ‘‘തത്ഥ കതമാ പാപമിത്തതാ? യേ തേ പുഗ്ഗലാ അസ്സദ്ധാ ദുസ്സീലാ അപ്പസ്സുതാ മച്ഛരിനോ ദുപ്പഞ്ഞാ. യാ തേസം സേവനാ നിസേവനാ സംസേവനാ ഭജനാ സമ്ഭജനാ ഭത്തി സമ്ഭത്തി തംസമ്പവങ്കതാ’’തി (ധ. സ. ൧൩൩൩) ഏവം ആഗതാ. സാപി അത്ഥതോ ദോവചസ്സതാ വിയ ദട്ഠബ്ബാ. യായ ഹി ചേതനായ പുഗ്ഗലോ പാപസമ്പവങ്കോ നാമ ഹോതി, സാ ചേതനാ ചത്താരോപി വാ അരൂപിനോ ഖന്ധാ തദാകാരപ്പവത്താ പാപമിത്തതാ.

൯൬. നവമേ സുഖം വചോ ഏതസ്മിം പദക്ഖിണഗാഹിമ്ഹി അനുലോമസാതേ സാദരേ പുഗ്ഗലേതി സുബ്ബചോതിആദിനാ, കല്യാണാ സദ്ധാദയോ പുഗ്ഗലാ ഏതസ്സ മിത്താതി കല്യാണമിത്തോതിആദിനാ വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൯൭. ദസമേ പഥവീധാതുആദയോ സുഖധാതുകാമധാതുആദയോ ച ഏതാസ്വേവ അന്തോഗധാതി ഏതാസു കോസല്ലേ ദസ്സിതേ താസുപി കോസല്ലം ദസ്സിതമേവ ഹോതീതി ‘‘അട്ഠാരസ ധാതുയോ’’തി വുത്തം. ധാതൂതി ജാനനന്തി ഇമിനാ അട്ഠാരസന്നം ധാതൂനം സഭാവപരിച്ഛേദികാ സവനധാരണസമ്മസനപ്പടിവേധപഞ്ഞാ വുത്താ. തത്ഥ ധാതൂനം സവനധാരണപഞ്ഞാ സുതമയാ, ഇതരാ ഭാവനാമയാ. തത്ഥാപി സമ്മസനപഞ്ഞാ ലോകിയാ. വിപസ്സനാ ഹി സാ, ഇതരാ ലോകുത്തരാ. ലക്ഖണാദിവസേന അനിച്ചാദിവസേന ച മനസികരണം മനസികാരോ, തത്ഥ കോസല്ലം മനസികാരകുസലതാ. അട്ഠാരസന്നംയേവ ധാതൂനം സമ്മസനപ്പടിവേധപച്ചവേക്ഖണപഞ്ഞാ മനസികാരകുസലതാ, സാ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനവസേന തിധാ ഭിന്നാ. തഥാ ഹി സമ്മസനപഞ്ഞാ തസ്സാ ആദി, പടിവേധപഞ്ഞാ മജ്ഝേ, പച്ചവേക്ഖണപഞ്ഞാ പരിയോസാനം.

൯൮. ഏകാദസമേ ആപത്തിയോവ ആപത്തിക്ഖന്ധാ. താ പന അന്തരാപത്തീനം അഗ്ഗഹണേന പഞ്ച, താസം ഗഹണേന സത്ത ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘പഞ്ചന്നഞ്ച സത്തന്നഞ്ച ആപത്തിക്ഖന്ധാന’’ന്തി. ജാനനന്തി ‘‘ഇമാ ആപത്തിയോ, ഏത്തകാ ആപത്തിയോ, ഏവഞ്ച താസം ആപജ്ജനം ഹോതീ’’തി ജാനനം. ഏവം തിപ്പകാരേന ജാനനപഞ്ഞാ ഹി ആപത്തികുസലതാ നാമ. ആപത്തിതോ വുട്ഠാപനപ്പയോഗതായ കമ്മഭൂതാ വാചാ കമ്മവാചാ, തഥാഭൂതാ അനുസ്സാവനവാചാ. ‘‘ഇമായ കമ്മവാചായ ഇതോ ആപത്തിതോ വുട്ഠാനം ഹോതി, ഹോന്തഞ്ച പഠമേ, തതിയേ വാ അനുസ്സാവനേ യ്യ-കാരം പത്തേ, ‘സംവരിസ്സാമീ’തി വാ പദേ പരിയോസിതേ ഹോതീ’’തി ഏവം തം തം ആപത്തീഹി വുട്ഠാനപരിച്ഛേദജാനനപഞ്ഞാ ആപത്തിവുട്ഠാനകുസലതാ. വുട്ഠാനന്തി ച യഥാപന്നായ ആപത്തിയാ യഥാ തഥാ അനന്തരായതാപാദനം. ഏവം വുട്ഠാനഗ്ഗഹണേനേവ ദേസനായപി സങ്ഗഹോ സിദ്ധോ ഹോതി.

ധമ്മവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.