൫. മേത്താസുത്തവണ്ണനാ

൧൫. പഞ്ചമേ സേസജനാതി മേത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ അലാഭിനോ. സമ്പരിവത്തമാനാതി ദക്ഖിണേനേവ പസ്സേന അസയിത്വാ സബ്ബസോ പരിവത്തമാനാ. കാകച്ഛമാനാതി ഘുരുഘുരുപസ്സാസവസേന വിസ്സരം കരോന്താ. സുഖം സുപതീതി ഏത്ഥ ദുവിധാ സുപനാ സയനേ പിട്ഠിപ്പസാരണലക്ഖണാ കിരിയാമയചിത്തേഹി അവോകിണ്ണഭവങ്ഗപ്പവത്തിലക്ഖണാ ച. തത്ഥായം ഉഭയത്ഥാപി സുഖമേവ സുപതി. യസ്മാ സണികം നിപജ്ജിത്വാ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി സമോധായ പാസാദികേന ആകാരേന സയതി, നിദ്ദോക്കമനേപി ഝാനം സമാപന്നോ വിയ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ഏവം അസുപിത്വാ’’തിആദി.

നിദ്ദാകാലേ സുഖം അലഭിത്വാ ദുക്ഖേന സുത്തത്താ ഏവ പടിബുജ്ഝനകാലേ സരീരഖേദേന നിത്ഥുനനം വിജമ്ഭനം ഇതോ ചിതോ ച വിപരിവത്തനഞ്ച ഹോതീതി ആഹ ‘‘നിത്ഥുനന്താ വിജമ്ഭന്താ സമ്പരിവത്തന്താ ദുക്ഖം പടിബുജ്ഝന്തീ’’തി. അയം പന സുഖേന സുത്തത്താ സരീരഖേദാഭാവതോ നിത്ഥുനനാദിവിരഹിതോവ പടിബുജ്ഝതി. തേന വുത്തം ‘‘ഏവം അപ്പടിബുജ്ഝിത്വാ’’തിആദി. സുഖപ്പടിബോധോ ച സരീരവികാരാഭാവേനാതി ആഹ ‘‘സുഖം നിബ്ബികാര’’ന്തി.

ഭദ്ദകമേവ സുപിനം പസ്സതീതി ഇദം അനുഭൂതപുബ്ബവസേന ദേവതൂപസംഹാരവസേന ചസ്സ ഭദ്ദകമേവ സുപിനം ഹോതി, ന പാപകന്തി കത്വാ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ചേതിയം വന്ദന്തോ വിയാ’’തിആദി. ധാതുക്ഖോഭഹേതുകമ്പി ചസ്സ ബഹുലം ഭദ്ദകമേവ സിയാ യേഭുയ്യേന ചിത്തജരൂപാനുഗുണതായ ഉതുആഹാരജരൂപാനം.

ഉരേ ആമുക്കമുത്താഹാരോ വിയാതി ഗീവായ ബന്ധിത്വാ ഉരേ ലമ്ബിതമുത്താഹാരോ വിയാതി കേഹിചി തം ഏകാവലിവസേന വുത്തം സിയാ, അനേകരതനാവലിസമൂഹഭൂതോ പന മുത്താഹാരോ അംസപ്പദേസതോ പട്ഠായ യാവ കടിപ്പദേസസ്സ ഹേട്ഠാഭാഗാ പലമ്ബന്തോ ഉരേ ആമുക്കോയേവ നാമ ഹോതി.

വിസാഖത്ഥേരോ വിയാതി (വിസുദ്ധി. ൧.൨൫൮) സോ കിര പാടലിപുത്തേ കുടുമ്ബിയോ അഹോസി. സോ തത്ഥേവ വസമാനോ അസ്സോസി ‘‘തമ്ബപണ്ണിദീപോ കിര ചേതിയമാലാലങ്കതോ കാസാവപജ്ജോതോ, ഇച്ഛിതിച്ഛിതട്ഠാനേയേവേത്ഥ സക്കാ നിസീദിതും വാ നിപജ്ജിതും വാ, ഉതുസപ്പായം സേനാസനസപ്പായം പുഗ്ഗലസപ്പായം ധമ്മസ്സവനസപ്പായന്തി സബ്ബമേത്ഥ സുലഭ’’ന്തി. സോ അത്തനോ ഭോഗക്ഖന്ധം പുത്തദാരസ്സ നിയ്യാതേത്വാ ദുസ്സന്തേ ബദ്ധേന ഏകകഹാപണേനേവ ഘരാ നിക്ഖമിത്വാ സമുദ്ദതീരേ നാവം ഉദിക്ഖമാനോ ഏകം മാസം വസി. സോ വോഹാരകുസലതായ ഇമസ്മിം ഠാനേ ഭണ്ഡം കിണിത്വാ അസുകസ്മിം വിക്കിണന്തോ ധമ്മികായ വണിജ്ജായ തേനേവന്തരമാസേന സഹസ്സം അഭിസംഹരി. ഇതി അനുപുബ്ബേന മഹാവിഹാരം ഗന്ത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചതി. സോ പബ്ബാജനത്ഥായ സീമം നീതോ തം സഹസ്സത്ഥവികം ഓവട്ടികന്തരേന ഭൂമിയം പാതേസി. ‘‘കിമേത’’ന്തി ച വുത്തേ ‘‘കഹാപണസഹസ്സം, ഭന്തേ’’തി വത്വാ, ‘‘ഉപാസക, പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ ന സക്കാ വിചാരേതും, ഇദാനേവ നം വിചാരേഹീ’’തി വുത്തേ ‘‘വിസാഖസ്സ പബ്ബജ്ജട്ഠാനം ആഗതാ മാ രിത്തഹത്ഥാ ഗമിംസൂ’’തി മുഞ്ചിത്വാ സീമാമാളകേ വിക്കിരിത്വാ പബ്ബജിത്വാ ഉപസമ്പന്നോ. സോ പഞ്ചവസ്സോ ഹുത്വാ ദ്വേമാതികാ പഗുണാ കത്വാ അത്തനോ സപ്പായം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഏകേകസ്മിം വിഹാരേ ചത്താരോ ചത്താരോ മാസേ സമപവത്തവാസം വസമാനോ ചരി. ഏവം ചരമാനോ –

‘‘വനന്തരേ ഠിതോ ഥേരോ, വിസാഖോ ഗജ്ജമാനകോ;

അത്തനോ ഗുണമേസന്തോ, ഇമമത്ഥം അഭാസഥ.

‘‘യാവതാ ഉപസമ്പന്നോ, യാവതാ ഇധ മാഗതോ;

ഏത്ഥന്തരേ ഖലിതം നത്ഥി, അഹോ ലാഭോ തേ മാരിസാ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൨൫൮);

സോ ചിത്തലപബ്ബതവിഹാരം ഗച്ഛന്തോ ദ്വേധാപഥം പത്വാ ‘‘അയം നു ഖോ മഗ്ഗോ, ഉദാഹു അയ’’ന്തി ചിന്തയന്തോ അട്ഠാസി. അഥസ്സ പബ്ബതേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ ‘‘ഏസോ മഗ്ഗോ’’തി ദസ്സേതി. സോ ചിത്തലപബ്ബതവിഹാരം ഗന്ത്വാ തത്ഥ ചത്താരോ മാസേ വസിത്വാ ‘‘പച്ചൂസേ ഗമിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ നിപജ്ജി. ചങ്കമസീസേ മണിലരുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ സോപാനഫലകേ നിസീദിത്വാ പരോദി. ഥേരോ ‘‘കോ ഏസോ’’തി ആഹ. അഹം, ഭന്തേ, മണിലിയാതി. കിസ്സ രോദസീതി? തുമ്ഹാകം ഗമനം പടിച്ചാതി. മയി ഇധ വസന്തേ തുമ്ഹാകം കോ ഗുണോതി? തുമ്ഹേസു, ഭന്തേ, ഇധ വസന്തേസു അമനുസ്സാ അഞ്ഞമഞ്ഞം മേത്തം പടിലഭന്തി, തേ ദാനി തുമ്ഹേസു ഗതേസു കലഹം കരിസ്സന്തി, ദുട്ഠുല്ലമ്പി കഥയിസ്സന്തീതി. ഥേരോ ‘‘സചേ മയി ഇധ വസന്തേ തുമ്ഹാകം ഫാസുവിഹാരോ ഹോതി, സുന്ദര’’ന്തി വത്വാ അഞ്ഞേപി ചത്താരോ മാസേ തത്ഥേവ വസിത്വാ പുന തഥേവ ഗമനചിത്തം ഉപ്പാദേസി. ദേവതാപി പുന തഥേവ പരോദി. ഏതേനേവ ഉപായേന ഥേരോ തത്ഥേവ വസിത്വാ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായീതി. ഏവം ധമത്താവിഹാരീ ഭിക്ഖു അമനുസ്സാനം പിയോ ഹോതി.

ബലവപിയചിത്തതായാതി ഇമിനാ ബലവപിയചിത്തതാമത്തേനപി സത്ഥം ന കമതി, പഗേവ മേത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാതി ദസ്സേതി. ഖിപ്പമേവ ചിത്തം സമാധിയതി, കേനചി പരിപന്ഥേന പരിഹീനജ്ഝാനസ്സ ബ്യാപാദസ്സ ദൂരസമുസ്സാരിതഭാവതോ ഖിപ്പമേവ സമാധിയതി, ‘‘ആസവാനം ഖയായാ’’തി കേചി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി ഇതോ അഞ്ഞകമ്മട്ഠാനവസേന അധിഗതജ്ഝാനാനമ്പി സുഖസുപനാദയോ ആനിസംസാ ലബ്ഭന്തി. യഥാഹ –

‘‘സുഖം സുപന്തി മുനയോ, അജ്ഝത്തം സുസമാഹിതാ;

സുപ്പബുദ്ധം പബുജ്ഝന്തി, സദാ ഗോതമസാവകാ’’തി. (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൨൫൮); ച ആദി –

തഥാപിമേ ആനിസംസാ ബ്രഹ്മവിഹാരലാഭിനോ അനവസേസാ ലബ്ഭന്തി ബ്യാപാദാദീനം ഉജുവിപച്ചനീകഭാവതോ ബ്രഹ്മവിഹാരാനം. തേനേവാഹ ‘‘നിസ്സരണം ഹേതം, ആവുസോ, ബ്യാപാദസ്സ, യദിദം മേത്താചേതോവിമുത്തീ’’തിആദി (ദീ. നി. ൩.൩൨൬; അ. നി. ൬.൧൩). ബ്യാപാദാദിവസേന ച സത്താനം ദുക്ഖസുപനാദയോതി തപ്പടിപക്ഖഭൂതേസു ബ്രഹ്മവിഹാരേസു സിദ്ധേസു സുഖസുപനാദയോ ഹത്ഥഗതാ ഏവ ഹോന്തീതി.

മേത്താസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.