൨. അനുസ്സതിവഗ്ഗോ

൧-൪. പഠമമഹാനാമസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൧-൧൪. ദുതിയസ്സ പഠമാദീനി ഉത്താനത്ഥാനി. തതിയേ കബളീകാരാഹാരഭക്ഖാനന്തി കബളീകാരാഹാരൂപജീവീനം. കോ പന ദേവാനം ആഹാരോ, കാ ആഹാരവേലാതി? സബ്ബേസമ്പി കാമാവചരദേവാനം സുധാ ആഹാരോ. സാ ഹേട്ഠിമേഹി ഹേട്ഠിമേഹി ഉപരിമാനം ഉപരിമാനം പണീതതമാ ഹോതി, തം യഥാസകം ദിവസവസേനേവ ദിവസേ ദിവസേ ഭുഞ്ജന്തി. കേചി പന ‘‘ബിളാരപദപ്പമാണം സുധാഹാരം ഭുഞ്ജന്തി, സോ ജിവ്ഹായ ഠപിതമത്തോ യാവ കേസഗ്ഗനഖഗ്ഗാ കായം ഫരതി, തേസംയേവ ദിവസവസേന സത്ത ദിവസേ യാപനസമത്ഥോ ഹോതീ’’തി വദന്തി. അസമയവിമുത്തിയാ വിമുത്തോതി മഗ്ഗവിമോക്ഖേന വിമുത്തോ. അട്ഠന്നഞ്ഹി സമാപത്തീനം സമാപജ്ജനസ്സ സമയോപി അത്ഥി തസ്സ അസമയോപി, മഗ്ഗവിമോക്ഖേന പന വിമുച്ചനസ്സ സമയോ വാ അസമയോ വാ നത്ഥി. യസ്സ സദ്ധാ ബലവതീ, വിപസ്സനാ ച ആരദ്ധാ, തസ്സ ഗച്ഛന്തസ്സ തിട്ഠന്തസ്സ നിസീദന്തസ്സ നിപജ്ജന്തസ്സ ഖാദന്തസ്സ ഭുഞ്ജന്തസ്സ ച മഗ്ഗഫലപ്പടിവേധോ നാമ ന ഹോതീതി ന വത്തബ്ബം. ഇതി മഗ്ഗവിമോക്ഖേന വിമുച്ചന്തസ്സ സമയോ വാ അസമയോ വാ നത്ഥീതി മഗ്ഗവിമോക്ഖോ അസമയവിമുത്തി നാമ. ചതുത്ഥേ നത്ഥി വത്തബ്ബം.

പഠമമഹാനാമസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. മേത്താസുത്തവണ്ണനാ

൧൫. പഞ്ചമേ സേസജനാതി മേത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ അലാഭിനോ. സമ്പരിവത്തമാനാതി ദക്ഖിണേനേവ പസ്സേന അസയിത്വാ സബ്ബസോ പരിവത്തമാനാ. കാകച്ഛമാനാതി ഘുരുഘുരുപസ്സാസവസേന വിസ്സരം കരോന്താ. സുഖം സുപതീതി ഏത്ഥ ദുവിധാ സുപനാ സയനേ പിട്ഠിപ്പസാരണലക്ഖണാ കിരിയാമയചിത്തേഹി അവോകിണ്ണഭവങ്ഗപ്പവത്തിലക്ഖണാ ച. തത്ഥായം ഉഭയത്ഥാപി സുഖമേവ സുപതി. യസ്മാ സണികം നിപജ്ജിത്വാ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി സമോധായ പാസാദികേന ആകാരേന സയതി, നിദ്ദോക്കമനേപി ഝാനം സമാപന്നോ വിയ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ഏവം അസുപിത്വാ’’തിആദി.

നിദ്ദാകാലേ സുഖം അലഭിത്വാ ദുക്ഖേന സുത്തത്താ ഏവ പടിബുജ്ഝനകാലേ സരീരഖേദേന നിത്ഥുനനം വിജമ്ഭനം ഇതോ ചിതോ ച വിപരിവത്തനഞ്ച ഹോതീതി ആഹ ‘‘നിത്ഥുനന്താ വിജമ്ഭന്താ സമ്പരിവത്തന്താ ദുക്ഖം പടിബുജ്ഝന്തീ’’തി. അയം പന സുഖേന സുത്തത്താ സരീരഖേദാഭാവതോ നിത്ഥുനനാദിവിരഹിതോവ പടിബുജ്ഝതി. തേന വുത്തം ‘‘ഏവം അപ്പടിബുജ്ഝിത്വാ’’തിആദി. സുഖപ്പടിബോധോ ച സരീരവികാരാഭാവേനാതി ആഹ ‘‘സുഖം നിബ്ബികാര’’ന്തി.

ഭദ്ദകമേവ സുപിനം പസ്സതീതി ഇദം അനുഭൂതപുബ്ബവസേന ദേവതൂപസംഹാരവസേന ചസ്സ ഭദ്ദകമേവ സുപിനം ഹോതി, ന പാപകന്തി കത്വാ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ചേതിയം വന്ദന്തോ വിയാ’’തിആദി. ധാതുക്ഖോഭഹേതുകമ്പി ചസ്സ ബഹുലം ഭദ്ദകമേവ സിയാ യേഭുയ്യേന ചിത്തജരൂപാനുഗുണതായ ഉതുആഹാരജരൂപാനം.

ഉരേ ആമുക്കമുത്താഹാരോ വിയാതി ഗീവായ ബന്ധിത്വാ ഉരേ ലമ്ബിതമുത്താഹാരോ വിയാതി കേഹിചി തം ഏകാവലിവസേന വുത്തം സിയാ, അനേകരതനാവലിസമൂഹഭൂതോ പന മുത്താഹാരോ അംസപ്പദേസതോ പട്ഠായ യാവ കടിപ്പദേസസ്സ ഹേട്ഠാഭാഗാ പലമ്ബന്തോ ഉരേ ആമുക്കോയേവ നാമ ഹോതി.

വിസാഖത്ഥേരോ വിയാതി (വിസുദ്ധി. ൧.൨൫൮) സോ കിര പാടലിപുത്തേ കുടുമ്ബിയോ അഹോസി. സോ തത്ഥേവ വസമാനോ അസ്സോസി ‘‘തമ്ബപണ്ണിദീപോ കിര ചേതിയമാലാലങ്കതോ കാസാവപജ്ജോതോ, ഇച്ഛിതിച്ഛിതട്ഠാനേയേവേത്ഥ സക്കാ നിസീദിതും വാ നിപജ്ജിതും വാ, ഉതുസപ്പായം സേനാസനസപ്പായം പുഗ്ഗലസപ്പായം ധമ്മസ്സവനസപ്പായന്തി സബ്ബമേത്ഥ സുലഭ’’ന്തി. സോ അത്തനോ ഭോഗക്ഖന്ധം പുത്തദാരസ്സ നിയ്യാതേത്വാ ദുസ്സന്തേ ബദ്ധേന ഏകകഹാപണേനേവ ഘരാ നിക്ഖമിത്വാ സമുദ്ദതീരേ നാവം ഉദിക്ഖമാനോ ഏകം മാസം വസി. സോ വോഹാരകുസലതായ ഇമസ്മിം ഠാനേ ഭണ്ഡം കിണിത്വാ അസുകസ്മിം വിക്കിണന്തോ ധമ്മികായ വണിജ്ജായ തേനേവന്തരമാസേന സഹസ്സം അഭിസംഹരി. ഇതി അനുപുബ്ബേന മഹാവിഹാരം ഗന്ത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചതി. സോ പബ്ബാജനത്ഥായ സീമം നീതോ തം സഹസ്സത്ഥവികം ഓവട്ടികന്തരേന ഭൂമിയം പാതേസി. ‘‘കിമേത’’ന്തി ച വുത്തേ ‘‘കഹാപണസഹസ്സം, ഭന്തേ’’തി വത്വാ, ‘‘ഉപാസക, പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ ന സക്കാ വിചാരേതും, ഇദാനേവ നം വിചാരേഹീ’’തി വുത്തേ ‘‘വിസാഖസ്സ പബ്ബജ്ജട്ഠാനം ആഗതാ മാ രിത്തഹത്ഥാ ഗമിംസൂ’’തി മുഞ്ചിത്വാ സീമാമാളകേ വിക്കിരിത്വാ പബ്ബജിത്വാ ഉപസമ്പന്നോ. സോ പഞ്ചവസ്സോ ഹുത്വാ ദ്വേമാതികാ പഗുണാ കത്വാ അത്തനോ സപ്പായം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഏകേകസ്മിം വിഹാരേ ചത്താരോ ചത്താരോ മാസേ സമപവത്തവാസം വസമാനോ ചരി. ഏവം ചരമാനോ –

‘‘വനന്തരേ ഠിതോ ഥേരോ, വിസാഖോ ഗജ്ജമാനകോ;

അത്തനോ ഗുണമേസന്തോ, ഇമമത്ഥം അഭാസഥ.

‘‘യാവതാ ഉപസമ്പന്നോ, യാവതാ ഇധ മാഗതോ;

ഏത്ഥന്തരേ ഖലിതം നത്ഥി, അഹോ ലാഭോ തേ മാരിസാ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൨൫൮);

സോ ചിത്തലപബ്ബതവിഹാരം ഗച്ഛന്തോ ദ്വേധാപഥം പത്വാ ‘‘അയം നു ഖോ മഗ്ഗോ, ഉദാഹു അയ’’ന്തി ചിന്തയന്തോ അട്ഠാസി. അഥസ്സ പബ്ബതേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ ‘‘ഏസോ മഗ്ഗോ’’തി ദസ്സേതി. സോ ചിത്തലപബ്ബതവിഹാരം ഗന്ത്വാ തത്ഥ ചത്താരോ മാസേ വസിത്വാ ‘‘പച്ചൂസേ ഗമിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ നിപജ്ജി. ചങ്കമസീസേ മണിലരുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ സോപാനഫലകേ നിസീദിത്വാ പരോദി. ഥേരോ ‘‘കോ ഏസോ’’തി ആഹ. അഹം, ഭന്തേ, മണിലിയാതി. കിസ്സ രോദസീതി? തുമ്ഹാകം ഗമനം പടിച്ചാതി. മയി ഇധ വസന്തേ തുമ്ഹാകം കോ ഗുണോതി? തുമ്ഹേസു, ഭന്തേ, ഇധ വസന്തേസു അമനുസ്സാ അഞ്ഞമഞ്ഞം മേത്തം പടിലഭന്തി, തേ ദാനി തുമ്ഹേസു ഗതേസു കലഹം കരിസ്സന്തി, ദുട്ഠുല്ലമ്പി കഥയിസ്സന്തീതി. ഥേരോ ‘‘സചേ മയി ഇധ വസന്തേ തുമ്ഹാകം ഫാസുവിഹാരോ ഹോതി, സുന്ദര’’ന്തി വത്വാ അഞ്ഞേപി ചത്താരോ മാസേ തത്ഥേവ വസിത്വാ പുന തഥേവ ഗമനചിത്തം ഉപ്പാദേസി. ദേവതാപി പുന തഥേവ പരോദി. ഏതേനേവ ഉപായേന ഥേരോ തത്ഥേവ വസിത്വാ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായീതി. ഏവം ധമത്താവിഹാരീ ഭിക്ഖു അമനുസ്സാനം പിയോ ഹോതി.

ബലവപിയചിത്തതായാതി ഇമിനാ ബലവപിയചിത്തതാമത്തേനപി സത്ഥം ന കമതി, പഗേവ മേത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാതി ദസ്സേതി. ഖിപ്പമേവ ചിത്തം സമാധിയതി, കേനചി പരിപന്ഥേന പരിഹീനജ്ഝാനസ്സ ബ്യാപാദസ്സ ദൂരസമുസ്സാരിതഭാവതോ ഖിപ്പമേവ സമാധിയതി, ‘‘ആസവാനം ഖയായാ’’തി കേചി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി ഇതോ അഞ്ഞകമ്മട്ഠാനവസേന അധിഗതജ്ഝാനാനമ്പി സുഖസുപനാദയോ ആനിസംസാ ലബ്ഭന്തി. യഥാഹ –

‘‘സുഖം സുപന്തി മുനയോ, അജ്ഝത്തം സുസമാഹിതാ;

സുപ്പബുദ്ധം പബുജ്ഝന്തി, സദാ ഗോതമസാവകാ’’തി. (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൨൫൮); ച ആദി –

തഥാപിമേ ആനിസംസാ ബ്രഹ്മവിഹാരലാഭിനോ അനവസേസാ ലബ്ഭന്തി ബ്യാപാദാദീനം ഉജുവിപച്ചനീകഭാവതോ ബ്രഹ്മവിഹാരാനം. തേനേവാഹ ‘‘നിസ്സരണം ഹേതം, ആവുസോ, ബ്യാപാദസ്സ, യദിദം മേത്താചേതോവിമുത്തീ’’തിആദി (ദീ. നി. ൩.൩൨൬; അ. നി. ൬.൧൩). ബ്യാപാദാദിവസേന ച സത്താനം ദുക്ഖസുപനാദയോതി തപ്പടിപക്ഖഭൂതേസു ബ്രഹ്മവിഹാരേസു സിദ്ധേസു സുഖസുപനാദയോ ഹത്ഥഗതാ ഏവ ഹോന്തീതി.

മേത്താസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അട്ഠകനാഗരസുത്തവണ്ണനാ

൧൬. ഛട്ഠേ ബേലുവഗാമകേതി വേസാലിയാ ദക്ഖിണപസ്സേ അവിദൂരേ ബേലുവഗാമകോ നാമ അത്ഥി, തം ഗോചരഗാമം കത്വാതി അത്ഥോ. സാരപ്പത്തകുലഗണനായാതി മഹാസാരമഹപ്പത്തകുലഗണനായ. ദസമേ ഠാനേതി അഞ്ഞേ അഞ്ഞേതി ദസഗണനട്ഠാനേ. അട്ഠകനഗരേ ജാതോ ഭവോതി അട്ഠകനാഗരോ. കുക്കുടാരാമോതി പാടലിപുത്തേ കുക്കുടാരാമോ, ന കോസമ്ബിയം.

പകതത്ഥപ്പടിനിദ്ദേസോ ത-സദ്ദോതി തസ്സ ‘‘ഭഗവതാ’’തിആദീഹി പദേഹി സമാനാധികരണഭാവേന വുത്തസ്സ യേന അഭിസമ്ബുദ്ധഭാവേന ഭഗവാ പകതോ അധിഗതോ സുപാകടോ ച, തം അഭിസമ്ബുദ്ധഭാവം സദ്ധിം ആഗമനീയപടിപദായ അത്ഥഭാവേനേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘യോ സോ…പേ… അഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി ആഹ. സതിപി ഞാണദസ്സനസദ്ദാനം ഇധ പഞ്ഞാവേവചനഭാവേ തേന തേന വിസേസേന നേസം വിസയവിസേസേ പവത്തിദസ്സനത്ഥം അസാധാരണഞാണവിസേസവസേന, വിജ്ജാത്തയവസേന, വിജ്ജാഭിഞ്ഞാനാവരണവസേന, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമംസചക്ഖുവസേന പടിവേധദേസനാഞാണവസേന ച തദത്ഥം യോജേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘തേസം തേസ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ആസയാനുസയം ജാനതാ ആസയാനുസയഞാണേന, സബ്ബഞേയ്യധമ്മം പസ്സതാ സബ്ബഞ്ഞുതാനാവരണഞാണേഹി. പുബ്ബേനിവാസാദീഹീതി പുബ്ബേനിവാസാസവക്ഖയഞാണേഹി. പടിവേധപഞ്ഞായാതി അരിയമഗ്ഗപഞ്ഞായ. ദേസനാപഞ്ഞായ പസ്സതാതി ദേസേതബ്ബധമ്മാനം ദേസേതബ്ബപ്പകാരം ബോധനേയ്യപുഗ്ഗലാനഞ്ച ആസയാനുസയചരിതാധിമുത്തിആദിഭേദം ധമ്മം ദേസനാപഞ്ഞായ യാഥാവതോ പസ്സതാ. അരീനന്തി കിലേസാരീനം, പഞ്ചവിധമാരാനം വാ സാസനസ്സ വാ പച്ചത്ഥികാനം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം. തേസം പന ഹനനം പാടിഹാരിയേഹി അഭിഭവനം അപ്പടിഭാനതാകരണം അജ്ഝുപേക്ഖണഞ്ച. കേസിവിനയസുത്തഞ്ചേത്ഥ നിദസ്സനം. തഥാ ഠാനാട്ഠാനാദീനി ജാനതാ. യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പസ്സതാ. സവാസനാനമാസവാനം ഖീണത്താ അരഹതാ. അഭിഞ്ഞേയ്യാദിഭേദേ ധമ്മേ അഭിഞ്ഞേയ്യാദിതോ അവിപരീതാവബോധതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന.

അഥ വാ തീസു കാലേസു അപ്പടിഹതഞാണതായ ജാനതാ. കായകമ്മാദിവസേന തിണ്ണമ്പി കമ്മാനം ഞാണാനുപരിവത്തിതോ നിസമ്മകാരിതായ പസ്സതാ. ദവാദീനമ്പി അഭാവസാധികായ പഹാനസമ്പദായ അരഹതാ. ഛന്ദാദീനം അഹാനിഹേതുഭൂതായ അക്ഖയപടിഭാനസാധികായ സബ്ബഞ്ഞുതായ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനാതി ഏവം ദസബലഅട്ഠാരസആവേണികബുദ്ധധമ്മവസേനപി യോജനാ കാതബ്ബാ.

അഭിസങ്ഖതന്തി അത്തനോ പച്ചയേഹി അഭിസമ്മുഖഭാവേന സമേച്ച സമ്ഭുയ്യ കതം. സ്വാസ്സ കതഭാവോ ഉപ്പാദനേന വേദിതബ്ബോ, ന ഉപ്പന്നസ്സ പടിസങ്ഖരണേനാതി ആഹ ‘‘ഉപ്പാദിത’’ന്തി. തേ ചസ്സ പച്ചയാ ചേതനാപധാനാതി ദസ്സേതും പാളിയം ‘‘അഭിസങ്ഖതം അഭിസഞ്ചേതയിത’’ന്തി വുത്തന്തി ‘‘ചേതയിതം കപ്പയിത’’ന്തി അത്ഥമാഹ. അഭിസങ്ഖതം അഭിസഞ്ചേതയിതന്തി ച ഝാനസ്സ പാതുഭാവദസ്സനമുഖേന വിദ്ധംസനഭാവം ഉല്ലിങ്ഗേതി. യഞ്ഹി അഹുത്വാ സമ്ഭവതി, തം ഹുത്വാ പടിവേതി. തേനാഹ പാളിയം ‘‘യം ഖോ പനാ’’തിആദി. സമഥവിപസ്സനാധമ്മേ ഠിതോതി ഏത്ഥ സമഥധമ്മേ ഠിതത്താ സമാഹിതോ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അനിച്ചാനുപസ്സനാദീഹി നിച്ചസഞ്ഞാദയോ പജഹന്തോ അനുക്കമേന തം അനുലോമഞാണം പാപേതാ ഹുത്വാ വിപസ്സന്നാധമ്മേ ഠിതോ. സമഥവിപസ്സനാസങ്ഖാതേസു ധമ്മേസു രഞ്ജനട്ഠേന രാഗോ. നന്ദനട്ഠേന നന്ദീ. തത്ഥ സുഖുമാ അപേക്ഖാ വുത്താ. യാ നികന്തീതി വുച്ചതി.

ഏവം സന്തേതി ഏവം യഥാരുതവസേനേവ ഇമസ്സ സുത്തപദസ്സ അത്ഥേ ഗഹേതബ്ബേ സതി. സമഥവിപസ്സനാസു ഛന്ദരാഗോ കത്തബ്ബോതി അനാഗാമിഫലം അനിബ്ബത്തേത്വാ തദത്ഥായ സമഥവിപസ്സനാപി അനിബ്ബത്തേത്വാ കേവലം തത്ഥ ഛന്ദരാഗോ കത്തബ്ബോ ഭവിസ്സതി. കസ്മാ? തേസു സമഥവിപസ്സനാസങ്ഖാതേസു ധമ്മേസു ഛന്ദരാഗമത്തേന അനാഗാമിനാ ലദ്ധബ്ബസ്സ അലദ്ധഅനാഗാമിഫലേനപി ലദ്ധബ്ബത്താ. തഥാ സതി തേന അനാഗാമിഫലമ്പി ലദ്ധബ്ബമേവ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘അനാഗാമിഫലം പടിലദ്ധം ഭവിസ്സതീ’’തി. സഭാവതോ രസിതബ്ബത്താ അവിപരീതോ അത്ഥോ ഏവ അത്ഥരസോ.

അഞ്ഞാപി കാചി സുഗതിയോതി വിനിപാതികേ സന്ധായാഹ. അഞ്ഞാപി കാചി ദുഗ്ഗതിയോതി അസുരകായമാഹ.

അപ്പം യാചിതേന ബഹും ദേന്തേന ഉളാരപുരിസേന വിയ ഏകം ധമ്മം പുച്ഛിതേന ‘‘അയമ്പി ഏകധമ്മോ’’തി കഥിതത്താ ഏകാദസപി ധമ്മാ പുച്ഛാവസേന ഏകധമ്മോ നാമ ജാതോ പച്ചേകം വാക്യപരിസമാപനഞായേന. പുച്ഛാവസേനാതി ‘‘അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ ആനന്ദ, തേന…പേ… സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഏകധമ്മോ സമ്മദക്ഖാതോ’’തി ഏവം പവത്തപുച്ഛാവസേന. അമതുപ്പത്തിഅത്ഥേനാതി അമതഭാവസ്സ ഉപ്പത്തിഹേതുതായ, സബ്ബാനിപി കമ്മട്ഠാനാനി ഏകരസാപി അമതാധിഗമസ്സ പടിപത്തിയാതി അത്ഥോ. ഏവമേത്ഥ അഗ്ഗഫലഭൂമി അനാഗാമിഫലഭൂമീതി ദ്വേവ ഭൂമിയോ സരൂപതോ ആഗതാ, നാനന്തരിയതായ പന ഹേട്ഠിമാപി ദ്വേ ഭൂമിയോ അത്ഥതോ ആഗതാ ഏവാതി ദട്ഠബ്ബാതി. പഞ്ച സതാനി അഗ്ഘോ ഏതസ്സാതി പഞ്ചസതം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

അട്ഠകനാഗരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ഗോപാലസുത്തവണ്ണനാ

൧൭. സത്തമേ തിസ്സോ കഥാതി തിസ്സോ അട്ഠകഥാ, തിവിധാ സുത്തസ്സ അത്ഥവണ്ണനാതി അത്ഥോ. ഏകേകം പദം നാളം മൂലം ഏതിസ്സാതി ഏവംസഞ്ഞിതാ ഏകനാളികാ. ഏകേകം വാ പദം നാളം അത്ഥനിഗ്ഗമനമഗ്ഗോ ഏതിസ്സാതി ഏകനാളികാ. തേനാഹ ‘‘ഏകേകസ്സ പദസ്സ അത്ഥകഥന’’ന്തി. ചത്താരോ അംസാ ഭാഗാ അത്ഥസല്ലക്ഖണൂപായാ ഏതിസ്സാതി ചതുരസ്സാ. തേനാഹ ‘‘ചതുക്കം ബന്ധിത്വാ കഥന’’ന്തി. നിയമതോ നിസിന്നസ്സ ആരദ്ധസ്സ വത്തോ സംവത്തോ ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി നിസിന്നവത്തികാ, യഥാരദ്ധസ്സ അത്ഥസ്സ വിസും വിസും പരിയോസാപികാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘പണ്ഡിതഗോപാലകം ദസ്സേത്വാ’’തിആദി. ഏകേകസ്സപി പദസ്സ പിണ്ഡത്ഥദസ്സനവസേന ബഹൂനം പദാനം ഏകജ്ഝം അത്ഥം അകഥേത്വാ ഏകമേകസ്സ പദസ്സ അത്ഥവണ്ണനാ അയം സബ്ബത്ഥ ലബ്ഭതി. ചതുക്കം ബന്ധിത്വാതി കണ്ഹപക്ഖേ ഉപമോപമേയ്യദ്വയം, തഥാ സുക്കപക്ഖേതി ഇദം ചതുക്കം യോജേത്വാ. അയം ഏദിസേസു ഏവ സുത്തേസു ലബ്ഭതി. പരിയോസാനഗമനന്തി കേചി താവ ആഹു ‘‘കണ്ഹപക്ഖേ ഉപമം ദസ്സേത്വാ ഉപമാ ച നാമ യാവദേവ ഉപമേയ്യസമ്പടിപാദനത്ഥാതി ഉപമേയ്യത്ഥം ആഹരിത്വാ സംകിലേസപക്ഖനിദ്ദേസോ ച വോദാനപക്ഖവിഭാവനത്ഥായാതി സുക്കപക്ഖമ്പി ഉപമോപമേയ്യവിഭാഗേന ആഹരിത്വാ സുത്തത്ഥസ്സ പരിയോസാപനം. കണ്ഹപക്ഖേ ഉപമേയ്യം ദസ്സേത്വാ പരിയോസാനഗമനാദീസുപി ഏസേവ നയോ’’തി. അപരേ പന ‘‘കണ്ഹപക്ഖേ, സുക്കപക്ഖേ ച തംതംഉപമൂപമേയ്യത്ഥാനം വിസും വിസും പരിയോസാപേത്വാവ കഥനം പരിയോസാനഗമന’’ന്തി വദന്തി. അയന്തി നിസിന്നവത്തികാ. ഇധാതി ഇമസ്മിം ഗോപാലകസുത്തേ. സബ്ബാചരിയാനം ആചിണ്ണാതി സബ്ബേഹിപി പുബ്ബാചരിയേഹി ആചരിതാ സംവണ്ണിതാ, തഥാ ചേവ പാളി പവത്താതി.

അങ്ഗീയന്തി അവയവഭാവേന ഞായന്തീതി അങ്ഗാനി, കോട്ഠാസാ. താനി പനേത്ഥ യസ്മാ സാവജ്ജസഭാവാനി, തസ്മാ ആഹ ‘‘അങ്ഗേഹീതി അഗുണകോട്ഠാസേഹീ’’തി. ഗോമണ്ഡലന്തി ഗോസമൂഹം. പരിഹരിതുന്തി രക്ഖിതും. തം പന പരിഹരണം പരിഗ്ഗഹേത്വാ വിചരണന്തി ആഹ ‘‘പരിഗ്ഗഹേത്വാ വിചരിതു’’ന്തി. വഡ്ഢിന്തി ഗുന്നം ബഹുഭാവം ബഹുഗോരസതാസങ്ഖാതം പരിവുദ്ധിം. ‘‘ഏത്തകമിദ’’ന്തി രൂപീയതീതി രൂപം, പരിമാണപരിച്ഛേദോപി സരീരരൂപമ്പീതി ആഹ ‘‘ഗണനതോ വാ വണ്ണതോ വാ’’തി. ന പരിയേസതി വിനട്ഠഭാവസ്സേവ അജാനനതോ. നീലാതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. തേന സേതസബലാദിവണ്ണം സങ്ഗണ്ഹാതി.

ധനുസത്തിസൂലാദീതി ഏത്ഥ ഇസ്സാസാചരിയാനം ഗാവീസു കതം ധനുലക്ഖണം. കുമാരഭത്തിഗണാനം ഗാവീസു കതം സത്തിലക്ഖണം. ഇസ്സരഭത്തിഗണാനം ഗാവീസു കതം സൂലലക്ഖണന്തി യോജനാ. ആദി-സദ്ദേന രാമവാസുദേവഗണാദീനം ഗാവീസു കതം ഫരസുചക്കാദിലക്ഖണം സങ്ഗണ്ഹാതി.

നീലമക്ഖികാതി പിങ്ഗലമക്ഖികാ, ഖുദ്ദകമക്ഖികാ ഏവ വാ. സടതി രുജതി ഏതായാതി സാടികാ, സംവഡ്ഢാ സാടികാ ആസാടികാ. തേനാഹ ‘‘വഡ്ഢന്തീ’’തിആദി. ഹാരേതാതി അപനേതാ.

വാകേനാതി വാകപട്ടേന. ചീരകേനാതി പിലോതികേന. അന്തോവസ്സേതി വസ്സകാലസ്സ അബ്ഭന്തരേ. നിഗ്ഗാഹന്തി സുസുമാരാദിഗ്ഗാഹരഹിതം. പീതന്തി പാനീയസ്സ പീതഭാവം. സീഹബ്യഗ്ഘാദിപരിസ്സയേന സാസങ്കോ സപ്പടിഭയോ.

പഞ്ച അഹാനി ഏകസ്സാതി പഞ്ചാഹികോ, സോ ഏവ വാരോതി, പഞ്ചാഹികവാരോ. ഏവം സത്താഹികവാരോപി വേദിതബ്ബോ. ചിണ്ണട്ഠാനന്തി ചരിതട്ഠാനം ഗോചരഗ്ഗഹിതട്ഠാനം.

പിതിട്ഠാനന്തി പിതരാ കാതബ്ബട്ഠാനം, പിതരാ കാതബ്ബകിച്ചന്തി അത്ഥോ. യഥാരുചിം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തീതി ഗുന്നം രുചിഅനുരൂപം ഗോചരഭൂമിം വാ നദിപാരം വാ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തി. ഗോഭത്തന്തി കപ്പാസട്ഠികാദിമിസ്സം ഗോഭുഞ്ജിതബ്ബം ഭത്തം. ഭത്തഗ്ഗഹണേനേവ യാഗുപി സങ്ഗഹിതാ.

ദ്വീഹാകാരേഹീതി വുത്തം ആകാരദ്വയം ദസ്സേതും ‘‘ഗണനതോ വാ സമുട്ഠാനതോ വാ’’തി വുത്തം. ഏവം പാളിയം ആഗതാതി ‘‘ഉപചയോ സന്തതീ’’തി ജാതിം ദ്വിധാ ഭിന്ദിത്വാ ഹദയവത്ഥും അഗ്ഗഹേത്വാ ദസായതനാനി പഞ്ചദസ സുഖുമരൂപാനീതി ഏവം രൂപകണ്ഡപാളിയം (ധ. സ. ൬൬൬) ആഗതാ. പഞ്ചവീസതി രൂപകോട്ഠാസാതി സലക്ഖണതോ അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്കരാഭാവതോ രൂപഭാഗാ. രൂപകോട്ഠാസാതി വാ വിസും വിസും അപ്പവത്തിത്വാ കലാപഭാവേനേവ പവത്തനതോ രൂപകലാപാ. കോട്ഠാസാതി ച അംസാ അവയവാതി അത്ഥോ. കോട്ഠന്തി വാ സരീരം, തസ്സ അംസാ കേസാദയോ കോട്ഠാസാതി അഞ്ഞേപി അവയവാ കോട്ഠാസാ വിയ കോട്ഠാസാ.

സേയ്യഥാപീതിആദി ഉപമാസംസന്ദനം. തത്ഥ രൂപം പരിഗ്ഗഹേത്വാതി യഥാവുത്തം രൂപം സലക്ഖണതോ ഞാണേന പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ. അരൂപം വവത്ഥപേത്വാതി തം രൂപം നിസ്സായ ആരമ്മണഞ്ച കത്വാ പവത്തമാനേ വേദനാദികേ ചത്താരോ ഖന്ധേ അരൂപന്തി വവത്ഥപേത്വാ. രൂപാരൂപം പരിഗ്ഗഹേത്വാതി പുന തത്ഥ യം രൂപ്പനലക്ഖണം, തം രൂപം. തദഞ്ഞം അരൂപം. ഉഭയവിനിമുത്തം കിഞ്ചി നത്ഥി അത്താ വാ അത്തനിയം വാതി ഏവം രൂപാരൂപം പരിഗ്ഗഹേത്വാ. തദുഭയഞ്ച അവിജ്ജാദിനാ പച്ചയേന സപച്ചയന്തി പച്ചയം സല്ലക്ഖേത്വാ, അനിച്ചതാദിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ യോ കലാപസമ്മസനാദിക്കമേന കമ്മട്ഠാനം മത്ഥകം പാപേതും ന സക്കോതി, സോ ന വഡ്ഢതീതി യോജനാ.

ഏത്തകം രൂപം ഏകസമുട്ഠാനന്തി ചക്ഖായതനം, സോതായതനം, ഘാനായതനം, ജിവ്ഹായതനം, കായായതനം, ഇത്ഥിന്ദ്രിയം, പുരിസിന്ദ്രിയം, ജീവിതിന്ദ്രിയന്തി അട്ഠവിധം കമ്മവസേന; കായവിഞ്ഞത്തി, വചീവിഞ്ഞത്തീതി ഇദം ദ്വയം ചിത്തവസേനാതി ഏത്തകം രൂപം ഏകസമുട്ഠാനം. സദ്ദായതനമേകം ഉതുചിത്തവസേന ദ്വിസമുട്ഠാനം. രൂപസ്സ ലഹുതാ, മുദുതാ, കമ്മഞ്ഞതാതി ഏത്തകം രൂപം ഉതുചിത്താഹാരവസേന തിസമുട്ഠാനം. രൂപായതനം, ഗന്ധായതനം, രസായതനം, ഫോട്ഠബ്ബായതനം, ആകാസധാതു, ആപോധാതു, കബളീകാരോ ആഹാരോതി ഏത്തകം രൂപം ഉതുചിത്താഹാരകമ്മവസേന ചതുസമുട്ഠാനം. ഉപചയോ, സന്തതി, ജരതാ, രൂപസ്സ അനിച്ചതാതി ഏത്തകം രൂപം ന കുതോചി സമുട്ഠാതീതി ന ജാനാതി. സമുട്ഠാനതോ രൂപം അജാനന്തോതിആദീസു വത്തബ്ബം ‘‘ഗണനതോ രൂപം അജാനന്തോ’’തിആദീസു വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

കമ്മലക്ഖണോതി അത്തനാ കതം ദുച്ചരിതകമ്മം ലക്ഖണം ഏതസ്സാതി കമ്മലക്ഖണോ, ബാലോ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ബാലസ്സ ബാലലക്ഖണാനി. കതമാനി തീണി? ദുച്ചിന്തിതചിന്തീ ഹോതി, ദുബ്ഭാസിതഭാസീ, ദുക്കടകമ്മകാരീ. ഇമാനി ഖോ…പേ… ലക്ഖണാനീ’’തി (മ. നി. ൩.൨൪൬; അ. നി. ൩.൩). അത്തനാ കതം സുചരിതകമ്മം ലക്ഖണം ഏതസ്സാതി കമ്മലക്ഖണോ, പണ്ഡിതോ. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതസ്സ പണ്ഡിതലക്ഖണാനി. കതമാനി തീണി? സുചിന്തിതചിന്തീ ഹോതി, സുഭാസിതഭാസീ, സുകതകമ്മകാരീ. ഇമാനി ഖോ…പേ… പണ്ഡിതലക്ഖണാനീ’’തി (മ. നി. ൩.൨൫൩; അ. നി. ൩.൩). തേനാഹ ‘‘കുസലാകുസലകമ്മം പണ്ഡിതബാലലക്ഖണ’’ന്തി.

ബാലേ വജ്ജേത്വാ പണ്ഡിതേ ന സേവതീതി യം ബാലപുഗ്ഗലേ വജ്ജേത്വാ പണ്ഡിതസേവനം അത്ഥകാമേന കാതബ്ബം, തം ന കരോതി. തഥാഭൂതസ്സ ച അയമാദീനവോതി ദസ്സേതും പുന ‘‘ബാലേ വജ്ജേത്വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യം ഭഗവതാ ‘‘ഇദം വോ കപ്പതീ’’തി അനുഞ്ഞാതം, തദനുലോമഞ്ചേ, തം കപ്പിയം. യം ‘‘ഇദം വോ ന കപ്പതീ’’തി പടിക്ഖിത്തം, തദനുലോമഞ്ചേ, തം അകപ്പിയം. യം കോസല്ലസമ്ഭൂതം, തം കുസലം, തപ്പടിപക്ഖം അകുസലം. തദേവ സാവജ്ജം, കുസലം അനവജ്ജം. ആപത്തിതോ ആദിതോ ദ്വേ ആപത്തിക്ഖന്ധാ ഗരുകം, തദഞ്ഞം ലഹുകം. ധമ്മതോ മഹാസാവജ്ജം ഗരുകം, അപ്പസാവജ്ജം ലഹുകം. സപ്പടികാരം സതേകിച്ഛം, അപ്പടികാരം അതേകിച്ഛം. ധമ്മതാനുഗതം കാരണം, ഇതരം അകാരണം. തം അജാനന്തോതി കപ്പിയാകപ്പിയം, ഗരുക-ലഹുകം, സതേകിച്ഛാതേകിച്ഛം അജാനന്തോ സുവിസുദ്ധം കത്വാ സീലം രക്ഖിതും ന സക്കോതി. കുസലാകുസലം, സാവജ്ജാനവജ്ജം, കാരണാകാരണം അജാനന്തോ ഖന്ധാദീസു അകുസലതായ രൂപാരൂപപരിഗ്ഗഹമ്പി കാതും ന സക്കോതി, കുതോ തസ്സ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വഡ്ഢനാ. തേനാഹ ‘‘കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വഡ്ഢേതും ന സക്കോതീ’’തി.

ഗോവണസദിസേ അത്തഭാവേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ തത്ഥ ദുക്ഖുപ്പത്തിഹേതുതോ മിച്ഛാവിതക്കാ ആസാടികാ വിയാതി ആസാടികാതി ആഹ ‘‘അകുസലവിതക്കം ആസാടികം അഹാരേത്വാ’’തി.

‘‘ഗണ്ഡോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നേതം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം അധിവചന’’ന്തി (സം. നി. ൪.൧൦൩; അ. നി. ൮.൫൬; ൯.൧൫) വചനതോ ഛഹി വണമുഖേഹി വിസ്സന്ദമാനയൂസോ ഗണ്ഡോ വിയ പിലോതികാഖണ്ഡേന ഛദ്വാരേഹി വിസ്സന്ദമാനകിലേസാസുചി അത്തഭാവവണോ സതിസംവരേന പിദഹിതബ്ബോ, അയം പന ഏവം ന കരോതീതി ആഹ ‘‘യഥാ സോ ഗോപാലകോ വണം ന പടിച്ഛാദേതി, ഏവം സംവരം ന സമ്പാദേതീ’’തി.

യഥാ ധൂമോ ഇന്ധനം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജമാനോ സണ്ഹോ സുഖുമോ, തം തം വിവരം അനുപവിസ്സ ബ്യാപേന്തോ സത്താനം ഡംസമകസാദിപരിസ്സയം വിനോദേതി, അഗ്ഗിജാലാസമുട്ഠാനസ്സ പുബ്ബങ്ഗമോ ഹോതി, ഏവം ധമ്മദേസനാഞാണസ്സ ഇന്ധനഭൂതം രൂപാരൂപധമ്മജാതം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജമാനാ സണ്ഹാ സുഖുമാ തം തം ഖന്ധന്തരം ആയതനന്തരഞ്ച അനുപവിസ്സ ബ്യാപേതി, സത്താനം മിച്ഛാവിതക്കാദിപരിസ്സയം വിനോദേതി, ഞാണഗ്ഗിജാലാസമുട്ഠാപനസ്സ പുബ്ബങ്ഗമോ ഹോതി, തസ്മാ ധൂമോ വിയാതി ധൂമോതി ആഹ ‘‘ഗോപാലകോ ധൂമം വിയ ധമ്മദേസനാധൂമം ന കരോതീ’’തി. അത്തനോ സന്തികം ഉപഗന്ത്വാ നിസിന്നസ്സ കാതബ്ബാ തദനുച്ഛവികാ ധമ്മകഥാ ഉപനിസിന്നകകഥാ. കതസ്സ ദാനാദിപുഞ്ഞസ്സ അനുമോദനകഥാ അനുമോദനാ. തതോതി ധമ്മകഥാദീനം അകരണതോ. ‘‘ബഹുസ്സുതോ ഗുണവാതി ന ജാനന്തീ’’തി കസ്മാ വുത്തം? നനു അത്തനോ ജാനാപനത്ഥം ധമ്മകഥാദി ന കാതബ്ബമേവാതി? സച്ചം ന കാതബ്ബമേവ, സുദ്ധാസയേന പന ധമ്മേ കഥിതേ തസ്സ ഗുണജാനനം സന്ധായേതം വുത്തം. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘നാഭാസമാനം ജാനന്തി, മിസ്സം ബാലേഹി പണ്ഡിതം;

ഭാസയേ ജോതയേ ധമ്മം, പഗ്ഗണ്ഹേ ഇസിനം ധജ’’ന്തി.

തരന്തി ഓതരന്തി ഏത്ഥാതി തിത്ഥം, നദിതളാകാദീനം നഹാനപാനാദിഅത്ഥം ഓതരണട്ഠാനം. യഥാ പന തം ഉദകേന ഓതിണ്ണസത്താനം സരീരമലം പവാഹേതി, പരിസ്സമം വിനോദേതി, വിസുദ്ധിം ഉപ്പാദേതി, ഏവം ബഹുസ്സുതാ അത്തനോ സമീപം ഓതിണ്ണസത്താനം ധമ്മോദകേന ചിത്തമലം പവാഹേന്തി, പരിസ്സമം വിനോദേന്തി, വിസുദ്ധിം ഉപ്പാദേന്തി, തസ്മാ തേ തിത്ഥം വിയാതി തിത്ഥം. തേനാഹ ‘‘തിത്ഥഭൂതേ ബഹുസ്സുതഭിക്ഖൂ’’തി. ബ്യഞ്ജനം കഥം രോപേതബ്ബന്തി, ഭന്തേ, ഇദം ബ്യഞ്ജനം അയം സദ്ദോ കഥം ഇമസ്മിം അത്ഥേ രോപേതബ്ബോ, കേന പകാരേന ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ വാചകോ ജാതോ. ‘‘നിരൂപേതബ്ബ’’ന്തി വാ പാഠോ, നിരൂപേതബ്ബം അയം സഭാവനിരുത്തി കഥമേത്ഥ നിരൂള്ഹാതി അധിപ്പായോ. ഇമസ്സ ഭാസിതസ്സ കോ അത്ഥോതി സദ്ദത്ഥം പുച്ഛതി. ഇമസ്മിം ഠാനേതി ഇമസ്മിം പാളിപ്പദേസേ. പാളി കിം വദതീതി ഭാവത്ഥം പുച്ഛതി. അത്ഥോ കിം ദീപേതീതി ഭാവത്ഥം വാ? സങ്കേതത്ഥം വാ. ന പരിപുച്ഛതീതി വിമതിച്ഛേദനപുച്ഛാവസേന സബ്ബസോ പുച്ഛം ന കരോതി. ന പരിപഞ്ഹതീതി പരി പരി അത്തനോ ഞാതും ഇച്ഛം ന ആചിക്ഖതി, ന വിഭാവേതി. തേനാഹ ‘‘ന ജാനാപേതീ’’തി. തേതി ബഹുസ്സുതഭിക്ഖൂ. വിവരണം നാമ അത്ഥസ്സ വിഭജിത്വാ കഥനന്തി ആഹ ‘‘ഭാജേത്വാ ന ദേസേന്തീ’’തി. അനുത്താനീകതന്തി ഞാണേന അപാകടീകതം ഗുയ്ഹം പടിച്ഛന്നം. ന ഉത്താനിം കരോന്തീതി സിനേരുപാദമൂലേ വാലികം ഉദ്ധരന്തോ വിയ പഥവീസന്ധാരോദകം വിവരിത്വാ ദസ്സേന്തോ വിയ ച ഉത്താനം ന കരോന്തി.

ഏവം യസ്സ ധമ്മസ്സ വസേന ബഹുസ്സുതാ ‘‘തിത്ഥ’’ന്തി വുത്താ പരിയായതോ. ഇദാനി തമേവ ധമ്മം നിപ്പരിയായതോ ‘‘തിത്ഥ’’ന്തി ദസ്സേതും ‘‘യഥാ വാ’’തിആദി വുത്തം. ധമ്മോ ഹി തരന്തി ഓതരന്തി ഏതേന നിബ്ബാനം നാമ തളാകന്തി ‘‘തിത്ഥ’’ന്തി വുച്ചതി. തേനാഹ ഭഗവാ സുമേധഭൂതോ –

‘‘ഏവം കിലേസമലധോവം, വിജ്ജന്തേ അമതന്തളേ;

ന ഗവേസതി തം തളാകം, ന ദോസോ അമതന്തളേ’’തി. (ബു. വം. ൨.൧൪) –

ധമ്മസ്സേവ നിബ്ബാനസ്സോതരണതിത്ഥഭൂതസ്സ ഓതരണാകാരം അജാനന്തോ ‘‘ധമ്മതിത്ഥം ന ജാനാതീ’’തി വുത്തോ.

പീതാപീതന്തി ഗോഗണേ പീതം അപീതഞ്ച ഗോരൂപം ന ജാനാതി, ന വിന്ദതി. അവിന്ദന്തോ ഹി ‘‘ന ലഭതീ’’തി വുത്തോ. ‘‘ആനിസംസം ന വിന്ദതീ’’തി വത്വാ തസ്സ അവിന്ദനാകാരം ദസ്സേന്തോ ‘‘ധമ്മസ്സവനഗ്ഗം ഗന്ത്വാ’’തിആദിമാഹ.

അയം ലോകുത്തരോതി പദം സന്ധായാഹ ‘‘അരിയ’’ന്തി. പച്ചാസത്തിഞായേന അനന്തരസ്സ ഹി വിപ്പടിസേധോ വാ. അരിയസദ്ദോ വാ നിദ്ദോസപരിയായോ ദട്ഠബ്ബോ. അട്ഠങ്ഗികന്തി ച വിസും ഏകജ്ഝഞ്ച അട്ഠങ്ഗികം ഉപാദായ ഗഹേതബ്ബം, അട്ഠങ്ഗതാ ബാഹുല്ലതോ ച. ഏവഞ്ച കത്വാ സത്തങ്ഗസ്സപി അരിയമഗ്ഗസ്സ സങ്ഗഹോ സിദ്ധോ ഹോതി.

ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേതിആദീസു അവിസേസേന സതിപട്ഠാനാ വുത്താ. തത്ഥ കായവേദനാചിത്തധമ്മാരമ്മണാ സതിപട്ഠാനാ ലോകിയാ, തത്ഥ സമ്മോഹവിദ്ധംസനവസേന പവത്താ നിബ്ബാനാരമ്മണാ ലോകുത്തരാതി ഏവം ‘‘ഇമേ ലോകിയാ, ഇമേ ലോകുത്തരാ’’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി.

അനവസേസം ദുഹതീതി പടിഗ്ഗഹണേ മത്തം അജാനന്തോ കിസ്മിഞ്ചി ദായകേ സദ്ധാഹാനിയാ, കിസ്മിഞ്ചി പച്ചയഹാനിയാ അനവസേസം ദുഹതി. വാചായ അഭിഹാരോ വാചാഭിഹാരോ. പച്ചയാനം അഭിഹാരോ പച്ചയാഭിഹാരോ.

‘‘ഇമേ അമ്ഹേസു ഗരുചിത്തീകാരം ന കരോന്തീ’’തി ഇമിനാ നവകാനം ഭിക്ഖൂനം സമ്മാപടിപത്തിയാ അഭാവം ദസ്സേതി ആചരിയുപജ്ഝായേസു പിതുപേമസ്സ അനുപട്ഠാപനതോ, തേന ച സിക്ഖാഗാരവതാഭാവദീപനേന സങ്ഗഹസ്സ അഭാജനഭാവം, തേന ഥേരാനം തേസു അനുഗ്ഗഹാഭാവം. ന ഹി സീലാദിഗുണേഹി സാസനേ ഥിരഭാവപ്പത്താ അനനുഗ്ഗഹേതബ്ബേ സബ്രഹ്മചാരീ അനുഗ്ഗണ്ഹന്തി, നിരത്ഥകം വാ അനുഗ്ഗഹം കരോന്തി. തേനാഹ ‘‘നവകേ ഭിക്ഖൂ’’തിആദി. ധമ്മകഥാബന്ധന്തി പവേണിആഗതം പകിണ്ണകധമ്മകഥാമഗ്ഗം. സച്ചസത്തപ്പടിസന്ധിപച്ചയാകാരപ്പടിസംയുത്തം സുഞ്ഞതാദീപനം ഗുള്ഹഗന്ഥം. വുത്തവിപല്ലാസവസേനാതി ‘‘ന രൂപഞ്ഞൂ’’തിആദീസു വുത്തസ്സ പടിസേധസ്സ പടിക്ഖേപവസേന അഗ്ഗഹണവസേന. യോജേത്വാതി ‘‘രൂപഞ്ഞൂ ഹോതീതി ഗണനതോ വാ വണ്ണതോ വാ രൂപം ജാനാതീ’’തിആദിനാ, ‘‘തസ്സ ഗോഗണോപി ന പരിഹായതി, പഞ്ചഗോരസപരിഭോഗതോപി ന പരിബാഹിരോ ഹോതീ’’തിആദിനാ ച അത്ഥം യോജേത്വാ. വേദിതബ്ബോതി തസ്മിം തസ്മിം പദേ യഥാരഹം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

ഗോപാലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി മനോരഥപൂരണിയാ അങ്ഗുത്തരനികായ-അട്ഠകഥായ

ഏകാദസകനിപാതവണ്ണനായ അനുത്താനത്ഥദീപനാ സമത്താ.

നിട്ഠിതാ ച മനോരഥപൂരണിയാ അങ്ഗുത്തരനികായ-അട്ഠകഥായ

അനുത്താനത്ഥപദവണ്ണനാ.

നിഗമനകഥാവണ്ണനാ

മഹാഅട്ഠകഥായ സാരന്തി അങ്ഗുത്തരമഹാഅട്ഠകഥായ സാരം. ഏകൂനസട്ഠിമത്തോതി ഥോകം ഊനഭാവതോ മത്തസദ്ദഗ്ഗഹണം. മൂലട്ഠകഥാസാരന്തി പുബ്ബേ വുത്തഅങ്ഗുത്തരമഹാഅട്ഠകഥായ സാരമേവ അനുനിഗമവസേന വദതി. അഥ വാ മൂലട്ഠകഥാസാരന്തി പോരാണട്ഠകഥാസു അത്ഥസാരം. തേനേദം ദസ്സേതി – അങ്ഗുത്തരമഹാഅട്ഠകഥായ അത്ഥസാരം ആദായ ഇമം മനോരഥപൂരണിം കരോന്തോ സേസമഹാനികായാനമ്പി മൂലട്ഠകഥാസു ഇധ വിനിയോഗക്ഖമം അത്ഥസാരം ആദായ ഏവമകാസിന്തി. മഹാവിഹാരാധിവാസീനന്തി ച ഇദം പുരിമപച്ഛിമപദേഹി സദ്ധിം സമ്ബന്ധിതബ്ബം ‘‘മഹാവിഹാരാധിവാസീനം സമയം പകാസയന്തീ, മഹാവിഹാരാധിവാസീനം മൂലട്ഠകഥാസാരം ആദായാ’’തി. തേനാതി പുഞ്ഞേന. ഹോതു സബ്ബോ സുഖീ ലോകോതി കാമാവചരാദിവിഭാഗോ സബ്ബോ സത്തലോകോ യഥാരഹം ബോധിത്തയാധിഗമവസേന സമ്പത്തേന നിബ്ബാനസുഖേന സുഖീ സുഖിതോ ഹോതൂതി സദേവകസ്സ ലോകസ്സ അച്ചന്തം സുഖാധിഗമായ അത്തനോ പുഞ്ഞം പരിണാമേതി.

ഏത്താവതാ സമത്താവ, സബ്ബസോ വണ്ണനാ അയം;

വീസതിയാ സഹസ്സേഹി, ഗന്ഥേഹി പരിമാണതോ.

പോരാണാനം കഥാമഗ്ഗ-സാരമേത്ഥ യതോ ഠിതം;

തസ്മാ സാരത്ഥമഞ്ജൂസാ, ഇതി നാമേന വിസ്സുതാ.

അജ്ഝേസിതോ നരിന്ദേന, സോഹം പരക്കമബാഹുനാ;

സദ്ധമ്മട്ഠിതികാമേന, സാസനുജ്ജോതകാരിനാ.

തേനേവ കാരിതേ രമ്മേ, പാസാദസതമണ്ഡിതേ;

നാനാദുമഗണാകിണ്ണേ, ഭാവനാഭിരതാലയേ.

സീതലൂദകസമ്പന്നേ, വസം ജേതവനേ ഇമം;

അത്ഥബ്യഞ്ജനസമ്പന്നം, അകാസിം സാധുസമ്മതം.

യം സിദ്ധം ഇമിനാ പുഞ്ഞം, യം ചഞ്ഞം പസുതം മയാ;

ഏതേന പുഞ്ഞകമ്മേന, ദുതിയേ അത്തസമ്ഭവേ.

താവതിംസേ പമോദേന്തോ, സീലാചാരഗുണേ രതോ;

അലഗ്ഗോ പഞ്ചകാമേസു, പത്വാന പഠമം ഫലം.

അന്തിമേ അത്തഭാവമ്ഹി, മേത്തേയ്യം മുനിപുങ്ഗവം;

ലോകഗ്ഗപുഗ്ഗലം നാഥം, സബ്ബസത്തഹിതേ രതം.

ദിസ്വാന തസ്സ ധീരസ്സ, സുത്വാ സദ്ധമ്മദേസനം;

അധിഗന്ത്വാ ഫലം അഗ്ഗം, സോഭേയ്യം ജിനസാസനം.

സദാ രക്ഖന്തു രാജാനോ, ധമ്മേനേവ ഇമം പജം;

നിരതാ പുഞ്ഞകമ്മേസു, ജോതേന്തു ജിനസാസനം.

ഇമേ ച പാണിനോ സബ്ബേ, സബ്ബദാ നിരുപദ്ദവാ;

നിച്ചം കല്യാണസങ്കപ്പാ, പപ്പോന്തു അമതം പദന്തി.

അങ്ഗുത്തരടീകാ സമത്താ.