൧൦. ദുതിയകോസലസുത്തവണ്ണനാ

൩൦. ദസമേ ഉഗ്ഗന്ത്വാ യുജ്ഝതി ഏതായാതി ഉയ്യോധികാ, സത്ഥപ്പഹാരേഹി യുജ്ഝിതസ്സേതം അധിവചനം. ഉഗ്ഗന്ത്വാ യുജ്ഝനം വാ ഉയ്യോധികോ, സത്ഥപ്പഹാരോ. തേനാഹ ‘‘യുദ്ധതോ നിവത്തോ’’തി. ഉപസ്സുതിവസേന യുജ്ഝിതബ്ബാകാരം ഞത്വാതി ജേതവനേ കിര ദത്തത്ഥേരോ ധനുഗ്ഗഹതിസ്സത്ഥേരോതി ദ്വേ മഹല്ലകത്ഥേരാ വിഹാരപച്ചന്തേ പണ്ണസാലായ വസന്തി. തേസു ധനുഗ്ഗഹതിസ്സത്ഥേരോ പച്ഛിമയാമേ പബുജ്ഝിത്വാ ഉട്ഠായ നിസിന്നോ ദത്തത്ഥേരം ആമന്തേത്വാ ‘‘അയം തേ മഹോദരോ കോസലോ ഭുത്തഭത്തമേവ പൂതിം കരോതി, യുദ്ധവിചാരണം പന കിഞ്ചി ന ജാനാതി, പരാജിതോത്വേവ വദാപേതീ’’തി വത്വാ തേന ‘‘കിം പന കാതും വട്ടതീ’’തി വുത്തേ – ‘‘ഭന്തേ, യുദ്ധോ നാമ പദുമബ്യൂഹോ ചക്കബ്യൂഹോ സകടബ്യൂഹോതി തയോ ബ്യൂഹാ ഹോന്തി, അജാതസത്തും ഗണ്ഹിതുകാമേന അസുകസ്മിം നാമ പബ്ബതകുച്ഛിസ്മിം ദ്വീസു പബ്ബതഭിത്തീസു മനുസ്സേ ഠപേത്വാ പുരതോ ദുബ്ബലം ദസ്സേത്വാ പബ്ബതന്തരം പവിട്ഠഭാവം ജാനിത്വാ പവിട്ഠമഗ്ഗം രുന്ധിത്വാ പുരതോ ച പച്ഛതോ ച ഉഭോസു പബ്ബതഭിത്തീസു വഗ്ഗിത്വാ നദിത്വാ ജാലപക്ഖിത്തമച്ഛം വിയ കത്വാ സക്കാ ഗഹേതു’’ന്തി. തസ്മിം ഖണേ ‘‘ഭിക്ഖൂനം കഥാസല്ലാപം സുണാഥാ’’തി രഞ്ഞോ പേസിതചരപുരിസാ തം സുത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസും. തം സുത്വാ രാജാ സങ്ഗാമഭേരിം പഹരാപേത്വാ ഗന്ത്വാ സകടബ്യൂഹം കത്വാ അജാതസത്തും ജീവഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹി. തേന വുത്തം ‘‘ഉപസ്സുതിവസേ…പേ... അജാതസത്തും ഗണ്ഹീ’’തി.

ദോണപാകന്തി ദോണതണ്ഡുലാനം പക്കഭത്തം. ദോണന്തി ചതുനാളികാനമേതമധിവചനം. മനുജസ്സാതി സത്തസ്സ. തനുകസ്സാതി തനുകാ അപ്പികാ അസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ, ഭുത്തപച്ചയാ വിസഭാഗവേദനാ ന ഹോന്തി. സണികന്തി മന്ദം മുദുകം, അപരിസ്സയമേവാതി അത്ഥോ. ജീരതീതി പരിഭുത്താഹാരോ പച്ചതി. ആയു പാലയന്തി നിരോഗോ അവേദനോ ജീവിതം രക്ഖന്തോ. അഥ വാ സണികം ജീരതീതി സോ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ പുഗ്ഗലോ പരിമിതാഹാരതായ സണികം ചിരേന ജീരതി ജരം പാപുണാതി ജീവിതം പാലയന്തോ.

ഇമം ഓവാദം അദാസീതി ഏകസ്മിം കിര (ധ. പ. അട്ഠ. ൨.൨൦൩ പസേനദികോസലവത്ഥു) സമയേ രാജാ തണ്ഡുലദോണസ്സ ഓദനം തദുപിയേന സൂപബ്യഞ്ജനേന ഭുഞ്ജതി. സോ ഏകദിവസം ഭുത്തപാതരാസോ ഭത്തസമ്മദം അവിനോദേത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ കിലന്തരൂപോ ഇതോ ചിതോ ച സമ്പരിവത്തതി, നിദ്ദായ അഭിഭുയ്യമാനോപി ലഹുകം നിപജ്ജിതും അസക്കോന്തോ ഏകമന്തം നിസീദി. അഥ നം സത്ഥാ ആഹ ‘‘കിം, മഹാരാജ, അവിസ്സമിത്വാവ ആഗതോസീ’’തി. ആമ, ഭന്തേ, ഭുത്തകാലതോ പട്ഠായ മേ മഹാദുക്ഖം ഹോതീതി. അഥ നം സത്ഥാ, ‘‘മഹാരാജ, അതിബഹുഭോജീനം ഏതം ദുക്ഖം ഹോതീ’’തി വത്വാ –

‘‘മിദ്ധീ യദാ ഹോതി മഹഗ്ഘസോ ച,

നിദ്ദായിതാ സമ്പരിവത്തസായീ;

മഹാവരാഹോവ നിവാപപുട്ഠോ,

പുനപ്പുനം ഗബ്ഭമുപേതി മന്ദോ’’തി. (ധ. പ. ൩൨൫; നേത്തി. ൨൬, ൯൦) –

ഇമായ ഗാഥായ ഓവദിത്വാ, ‘‘മഹാരാജ, ഭോജനം നാമ മത്തായ ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി, മത്തഭോജിനോ ഹി സുഖം ഹോതീ’’തി ഉത്തരിപി പുന ഓവദന്തോ ‘‘മനുജസ്സ സദാ സതീമതോ’’തി (സം. നി. ൧.൧൨൪) ഇമം ഗാഥമാഹ.

രാജാ പന ഗാഥം ഉഗ്ഗണ്ഹിതും നാസക്ഖി, സമീപേ ഠിതം പന ഭാഗിനേയ്യം സുദസ്സനം നാമ മാണവം ‘‘ഇമം ഗാഥം ഉഗ്ഗണ്ഹ താതാ’’തി ആഹ. സോ തം ഗാഥം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ‘‘കിം കരോമി, ഭന്തേ’’തി സത്ഥാരം പുച്ഛി. അഥ നം സത്ഥാ ആഹ, ‘‘മാണവ, ഇമം ഗാഥം നടോ വിയ പത്തപത്തട്ഠാനേ മാ അവച, രഞ്ഞോ പാതരാസം ഭുഞ്ജനട്ഠാനേ ഠത്വാ പഠമപിണ്ഡാദീസുപി അവത്വാ അവസാനേ പിണ്ഡേ ഗഹിതേ വദേയ്യാസി, രാജാ സുത്വാ ഭത്തപിണ്ഡം ഛഡ്ഡേസ്സതി. അഥ രഞ്ഞോ ഹത്ഥേസു ധോതേസു പാതിം അപനേത്വാ സിത്ഥാനി ഗണേത്വാ തദുപിയം ബ്യഞ്ജനം ഞത്വാ പുനദിവസേ താവതകേ തണ്ഡുലേ ഹാരേയ്യാസി. പാതരാസേ ച വത്വാ സായമാസേ മാ വദേയ്യാസീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ തം ദിവസം രഞ്ഞോ പാതരാസം ഭുത്വാ ഗതത്താ സായമാസേ ഭഗവതോ അനുസിട്ഠിനിയാമേന ഗാഥം അഭാസി. രാജാ ദസബലസ്സ വചനം സരിത്വാ ഭത്തപിണ്ഡം പാതിയംയേവ ഛഡ്ഡേസി. രഞ്ഞോ ഹത്ഥേസു ധോതേസു പാതിം അപനേത്വാ സിത്ഥാനി ഗണേത്വാ പുനദിവസേ തത്തകേ തണ്ഡുലേ ഹരിംസു, സോപി മാണവോ ദിവസേ ദിവസേ തഥാഗതസ്സ സന്തികം ഗച്ഛതി. ദസബലസ്സ വിസ്സാസികോ അഹോസി. അഥ നം ഏകദിവസം പുച്ഛി ‘‘രാജാ കിത്തകം ഭുഞ്ജതീ’’തി? സോ ‘‘നാളികോദന’’ന്തി ആഹ. വട്ടിസ്സതി ഏത്താവതാ പുരിസഭാഗോ ഏസ, ഇതോ പട്ഠായ ഗാഥം മാ വദീതി. രാജാ തഥേവ സണ്ഠാസി. തേന വുത്തം ‘‘നാളികോദനപരമതായ സണ്ഠാസീ’’തി. രത്തഞ്ഞുതായ വഡ്ഢിതം സീലം അസ്സ അത്ഥീതി വഡ്ഢിതസീലോ. അപോഥുജ്ജനികേഹി സീലേഹീതി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേഹി സീലം അരിയം സുദ്ധം. തേന വുത്തം ‘‘അരിയസീലോ’’തി. തദേകം അനവജ്ജട്ഠേന കുസലം. തേന വുത്തം ‘‘കുസലസീലോ’’തി.

ദുതിയകോസലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മഹാവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.