൭. വീരിയാരമ്ഭാദിവഗ്ഗവണ്ണനാ

൬൧. സത്തമസ്സ പഠമേ വീരാനം കമ്മന്തി വീരിയം, വിധിനാ വാ ഈരയിതബ്ബം പവത്തേതബ്ബന്തി വീരിയം, തദേവ കുസലകിരിയായ പധാനട്ഠേന ആരമ്ഭോ വീരിയാരമ്ഭോ. ആരദ്ധവീരിയതാ പഗ്ഗഹിതവീരിയതാ പരിപുണ്ണവീരിയതാതി പച്ചേകം വീരിയതാസദ്ദോ യോജേതബ്ബോ.

൬൨. ദുതിയേ മഹതീ ഇച്ഛാ ഏതസ്സാതി മഹിച്ഛോ, തസ്സ ഭാവോ മഹിച്ഛതാ. മഹാവിസയോ ലോഭോ മഹാലോഭോ മഹന്താനം വത്ഥൂനം ബഹൂനഞ്ച അഭിഗിജ്ഝനതോ. ഇതരീതരാതിആദിനാ പബ്ബജിതാനം ഉപ്പജ്ജനമഹിച്ഛതാ വുത്താ. പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹീതിആദി ഗഹട്ഠാനം വസേന വുത്തം. ഇച്ഛാതി സഭാവനിദ്ദേസോ. ഇച്ഛാഗതാതി ഇച്ഛാപവത്താ. മഹിച്ഛതാതി മഹാഇച്ഛതാ. അത്ഥതോ പനായം രാഗോ ഏവാതി വുത്തം – ‘‘രാഗോ സാരാഗോ’’തിആദി.

൬൩. തതിയേ അപ്പിച്ഛസ്സാതി ഏത്ഥ അപ്പ-സദ്ദോ അഭാവത്ഥോ ‘‘അപ്പാബാധോ ഹോതി അപ്പാതങ്കോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൩൦൪) വിയാതി ആഹ – ‘‘അനിച്ഛസ്സാ’’തി. ലോകേ പാകടസ്സ ഹി അക്ഖിരോഗകുച്ഛിരോഗാദിഭേദസ്സ ആബാധസ്സ അഭാവം സന്ധായ ‘‘അപ്പാബാധോ’’തി വുത്തം. ഇദാനി വുത്തമേവത്ഥം പാകടതരം കാതും ‘‘ഏത്ഥ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ബ്യഞ്ജനം സാവസേസം വിയ പരിത്തകേപി അപ്പസദ്ദസ്സ ദിസ്സമാനത്താ. അത്ഥോ പന നിരവസേസോ സബ്ബസോ പച്ചയിച്ഛായ അഭാവസ്സ അധിപ്പേതത്താ. തേനാഹ – ‘‘ന ഹീ’’തിആദി.

ഇച്ഛായ അഭാവേനേവ അപ്പിച്ഛോ നാമ ഹോതീതി ഇമമത്ഥം പകാരന്തരേന ദീപേതും – ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. അത്രിച്ഛതാ നാമ അത്ര അത്ര ഇച്ഛാ. അസന്തഗുണസമ്ഭാവനതായ പാപാ ലാമികാ നിഹീനാ ഇച്ഛാ പാപിച്ഛതാ. യായ പച്ചയുപ്പാദനത്ഥം അത്തനി വിജ്ജമാനഗുണേ സമ്ഭാവേതി, പച്ചയാനം പടിഗ്ഗഹണേ ച ന മത്തം ജാനാതി, അയം മഹിച്ഛതാ. അസന്തഗുണസമ്ഭാവനതാതി അത്തനി അവിജ്ജമാനാനം ഗുണാനം വിജ്ജമാനാനം വിയ പരേസം പകാസനാ. സന്തഗുണസമ്ഭാവനതാതി ഇച്ഛാചാരേ ഠത്വാ അത്തനി വിജ്ജമാനസീലധുതധമ്മാദിഗുണവിഭാവനാ. താദിസസ്സപി പടിഗ്ഗഹണേ അമത്തഞ്ഞുതാപി ഹോതി, സാപി അഭിധമ്മേ ആഗതായേവാതി സമ്ബന്ധോ. ദുസ്സന്തപ്പയോതി ദുത്തപ്പയോ.

അതിലൂഖഭാവന്തി പത്തചീവരവസേന അതിവിയ ലൂഖഭാവം. തദസ്സ ദിസ്വാ മനുസ്സാ ‘‘അയം അമങ്ഗലദിവസോ, സുമ്ഭകസിനിദ്ധപത്തചീവരോ അയ്യോ പുബ്ബങ്ഗമോ കാതബ്ബോ’’തി ചിന്തേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഥോകം ബഹി ഹോഥാ’’തി ആഹംസു. ഉമ്മുജ്ജീതി മനുസ്സാനം അജാനന്താനംയേവ പഥവിയം നിമുജ്ജിത്വാ ഗണ്ഹന്തോയേവ ഉമ്മുജ്ജി. യദി ഥേരോ ‘‘ഖീണാസവഭാവം ജാനന്തൂ’’തി ഇച്ഛേയ്യ, ന നം മനുസ്സാ ‘‘ബഹി ഹോഥാ’’തി വദേയ്യും, ഖീണാസവാനം പന തഥാചിത്തമേവ ന ഉപ്പജ്ജേയ്യ.

അപ്പിച്ഛതാപധാനം പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനം ചതുബ്ബിധഇച്ഛാപഭേദം ദസ്സേത്വാ പുനപി പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേന ചതുബ്ബിധം ഇച്ഛാഭേദം ദസ്സേന്തോ ‘‘അപരോപി ചതുബ്ബിധോ അപ്പിച്ഛോ’’തിആദിമാഹ. പച്ചയഅപ്പിച്ഛോതി പച്ചയേസു ഇച്ഛാരഹിതോ. ധുതങ്ഗഅപ്പിച്ഛോതി ധുതഗുണസമ്ഭാവനായ ഇച്ഛാരഹിതോ. പരിയത്തിഅപ്പിച്ഛോതി ബഹുസ്സുതസമ്ഭാവനായ ഇച്ഛാരഹിതോ. അധിഗമഅപ്പിച്ഛോതി ‘‘അരിയോ’’തി സമ്ഭാവനായ ഇച്ഛാരഹിതോ. ദായകസ്സ വസന്തി അപ്പം വാ യം ദാതുകാമോ ബഹും വാതി ദായകസ്സ ചിത്തസ്സ വസം, അജ്ഝാസയന്തി അത്ഥോ. ദേയ്യധമ്മസ്സ വസന്തി ദേയ്യധമ്മസ്സ അബഹുഭാവം. അത്തനോ ഥാമന്തി അത്തനോ പമാണം. യത്തകേന അത്താ യാപേതി, തത്തകസ്സേവ ഗഹണം. യദി ഹീതിആദി സങ്ഖേപതോ വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ വിവരണം. പമാണേനേവാതി യാപനപ്പമാണേനേവ.

ഏകഭിക്ഖുപി നാഞ്ഞാസീതി സോസാനികവത്തേ സമ്മദേവ വത്തിതത്താ ഏകോപി ഭിക്ഖു ന അഞ്ഞാസി. അബ്ബോകിണ്ണന്തി അവിച്ഛേദം. ദുതിയോ മം ജാനേയ്യാതി ദുതിയോ സഹായഭൂതോപി യഥാ മം ജാനിതും ന സക്കുണേയ്യ, തഥാ സട്ഠി വസ്സാനി നിരന്തരം സുസാനേ വസാമി, തസ്മാ അഹം അഹോ സോസാനികുത്തമോ. ഉപകാരോ ഹുത്വാതി ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാദീഹി പരിയത്തിധമ്മവസേന ഉപകാരോ ഹുത്വാ. ധമ്മകഥായ ജനപദം ഖോഭേത്വാതി ലോമഹംസനസാധുകാരദാനചേലുക്ഖേപാദിവസേന സന്നിപതിതം ഇതരഞ്ച ‘‘കഥം നു ഖോ അപ്പം അയ്യസ്സ സന്തികേ ധമ്മം സോസ്സാമാ’’തി കോലാഹലവസേന മഹാജനം ഖോഭേത്വാ? യദി ഥേരോ ബഹുസ്സുതഭാവം ജാനാപേതും ഇച്ഛേയ്യ, പുബ്ബേവ ജനപദം ഖോഭേന്തോ ധമ്മം കഥേയ്യ. ഗതോതി ‘‘അയം സോ, യേന രത്തിയം ധമ്മകഥാ കതാ’’തി ജാനനഭാവേന പരിയത്തിഅപ്പിച്ഛതായ പുരാരുണാവ ഗതോ.

തയോ കുലപുത്താ വിയാതി പാചീനവംസദായേ സാമഗ്ഗിവാസംവുട്ഠാ അനുരുദ്ധോ, നന്ദിയോ, കിമിലോതി ഇമേ തയോ കുലപുത്താ വിയ. ഏതേസുപി ഹി അനുരുദ്ധത്ഥേരേന ഭഗവതാ ‘‘അത്ഥി പന വോ അനുരുദ്ധാ ഏവം അപ്പമത്താനം ആതാപീനം പഹിതത്താനം വിഹരന്താനം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ അധിഗതോ ഫാസുവിഹാരോ’’തി (മ. നി. ൧.൩൨൮) പുട്ഠേന ‘‘ഇധ പന മയം, ഭന്തേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമ, വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൩൨൮) അനുപുബ്ബവിഹാരസമാപത്തീസു ആരോചിതാസു ഇതരേ ഥേരാ ന ഇച്ഛിംസു. തഥാ ഹി തേ പക്കന്തേ ഭഗവതി ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം ഏതദവോചും – ‘‘കിന്നു മയം ആയസ്മതോ അനുരുദ്ധസ്സ ഏവമാരോചിമ്ഹ ‘ഇമാസഞ്ച ഇമാസഞ്ച വിഹാരസമാപത്തീനം മയം ലാഭിനോ’തി? യം നോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ഭഗവതോ സമ്മുഖാപി ആസവാനം ഖയം പകാസേതീ’’തി? ഘടീകാരോപി അത്തനോ അരിയഭാവേ കികിസ്സ രഞ്ഞോ ഭഗവതാ ആരോചിതേ ന അത്തമനോ അഹോസി? തേനാഹ – ‘‘ഘടീകാരകുമ്ഭകാരോ വിയാ’’തി. ഇമസ്മിം പനത്ഥേതി ‘‘യഥയിദം, ഭിക്ഖവേ, അപ്പിച്ഛതാ’’തി വുത്തേ അപ്പിച്ഛതാസങ്ഖാതേ അത്ഥേ. ബലവഅലോഭേനാതി ദള്ഹതരപ്പവത്തികേന അലോഭേന.

൬൪. ചതുത്ഥേ നത്ഥി ഏതസ്സ സന്തുട്ഠീതി അസന്തുട്ഠി, തസ്സ ഭാവോ അസന്തുട്ഠിതാ. തം പന സരൂപതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘അസന്തുട്ഠേ പുഗ്ഗലേ…പേ… ലോഭോ’’തി ആഹ. സേവന്തസ്സാതിആദീനി അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനി.

൬൫-൬൭. പഞ്ചമേ തുസ്സനം തുട്ഠി, സമം, സകേന, സന്തേന വാ തുട്ഠി ഏതസ്സാതി സന്തുട്ഠി, തസ്സ ഭാവോ സന്തുട്ഠിതാ. യസ്സ സന്തോസസ്സ അത്ഥിതായ ഭിക്ഖു ‘‘സന്തുട്ഠോ’’തി വുച്ചതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇതരീതരപച്ചയസന്തോസേന സമന്നാഗതസ്സാ’’തി ആഹ – ചീവരാദികേ യത്ഥ കത്ഥചി കപ്പിയേ പച്ചയേ സന്തുസ്സനേന സമങ്ഗീഭൂതസ്സാതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഇതരം വുച്ചതി ഹീനം പണീതതോ അഞ്ഞത്താ, തഥാ പണീതമ്പി ഇതരം ഹീനതോ അഞ്ഞത്താ. അപേക്ഖാസിദ്ധാ ഹി ഇതരതാ. ഇതി യേന ധമ്മേന ഹീനേന വാ പണീതേന വാ ചീവരാദിപച്ചയേന സന്തുസ്സതി, സോ തഥാ പവത്തോ അലോഭോ ഇതരീതരപച്ചയസന്തോസോ, തേന സമന്നാഗതസ്സ. യഥാലാഭം അത്തനോ ലാഭാനുരൂപം സന്തോസോ യഥാലാഭസന്തോസോ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ലബ്ഭതീതി വാ ലാഭോ, യോ യോ ലാഭോ യഥാലാഭോ, തേന സന്തോസോ യഥാലാഭസന്തോസോ. ബലന്തി കായബലം. സാരുപ്പന്തി ഭിക്ഖുനോ അനുച്ഛവികതാ.

യഥാലദ്ധതോ അഞ്ഞസ്സ അപത്ഥനാ നാമ സിയാ അപ്പിച്ഛതാപി പവത്തിആകാരോതി തതോ വിനിവേചിതമേവ സന്തോസസ്സ സരൂപം ദസ്സേന്തോ ‘‘ലഭന്തോപി ന ഗണ്ഹാതീ’’തി ആഹ. തം പരിവത്തേത്വാ പകതിദുബ്ബലാദീനം ഗരുചീവരം അഫാസുഭാവാവഹം സരീരഖേദാവഹഞ്ച ഹോതീതി പയോജനവസേന ന അത്രിച്ഛതാദിവസേന തം പരിവത്തേത്വാ ലഹുകചീവരപരിഭോഗോ സന്തോസവിരോധി ന ഹോതീതി ആഹ – ‘‘ലഹുകേന യാപേന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതീ’’തി. മഹഗ്ഘചീവരം ബഹൂനി വാ ചീവരാനി ലഭിത്വാ താനി വിസ്സജ്ജേത്വാ തദഞ്ഞസ്സ ഗഹണം യഥാസാരുപ്പനയേ ഠിതത്താ ന സന്തോസവിരോധീതി ആഹ – ‘‘തേസം…പേ… ധാരേന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതീ’’തി. ഏവം സേസപച്ചയേസുപി യഥാസാരുപ്പനിദ്ദേസേ അപി-സദ്ദഗ്ഗഹണേ അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ. മുത്തഹരീതകന്തി ഗോമുത്തപരിഭാവിതം, പൂതിഭാവേന വാ ഛഡ്ഡിതം ഹരീതകം. ബുദ്ധാദീഹി വണ്ണിതന്തി അപ്പിച്ഛതാസന്തുട്ഠീസു ഭിക്ഖൂ നിയോജേതും ‘‘പൂതിമുത്തഭേസജ്ജം നിസ്സായ പബ്ബജ്ജാ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൭൩, ൧൨൮) ബുദ്ധാദീഹി പസത്ഥം. പരമസന്തുട്ഠോവ ഹോതി പരമേന ഉക്കംസഗതേന സന്തോസേന സമന്നാഗതത്താ. യഥാസാരുപ്പസന്തോസോവ അഗ്ഗോതി തത്ഥ തത്ഥ ഭിക്ഖു സാരുപ്പംയേവ നിസ്സായ സന്തുസ്സനവസേന പവത്തനതോ അഗ്ഗോ. ഛട്ഠസത്തമേസു നത്ഥി വത്തബ്ബം.

൬൮-൬൯. അട്ഠമനവമേസു ന സമ്പജാനാതീതി അസമ്പജാനോ, തസ്സ ഭാവോ അസമ്പജഞ്ഞം. വുത്തപ്പടിപക്ഖേന സമ്പജഞ്ഞം വേദിതബ്ബം.

൭൦. ദസമേ പാപമിത്താ ദേവദത്തസദിസാ. തേ ഹി ഹീനാചാരതായ, ദുക്ഖസ്സ വാ സമ്പാപകതായ ‘‘പാപാ’’തി വുച്ചന്തി. തേനാകാരേന പവത്താനന്തി യോ പാപമിത്തസ്സ ഖന്തി രുചി അധിമുത്തി തന്നിന്നതാതംസമ്പവങ്കതാദിആകാരോ, തേനാകാരേന പവത്താനം. ചതുന്നം ഖന്ധാനമേവേതം നാമന്തി ചതുന്നം അരൂപക്ഖന്ധാനം ‘‘പാപമിത്തതാ’’തി ഏതം നാമം. യസ്മാ അസ്സദ്ധിയാദിപാപധമ്മസമന്നാഗതാ പുഗ്ഗലാ വിസേസതോ പാപാ പുഞ്ഞധമ്മവിമോക്ഖതായ, തേ യസ്സ മിത്താ സഹായാ, സോ പാപമിത്തോ, തസ്സ ഭാവോ പാപമിത്തതാ. തേനാഹ – ‘‘യേ തേ പുഗ്ഗലാ അസ്സദ്ധാ’’തിആദി.

വീരിയാരമ്ഭാദിവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.