൬. അച്ഛരാസങ്ഘാതവഗ്ഗവണ്ണനാ

൫൧. ഛട്ഠസ്സ പഠമേ അസ്സുതവാതി ഏത്ഥ ‘‘സാധു പഞ്ഞാണവാ നരോ’’തിആദീസു (ജാ. ൨.൧൮.൧൦൧) അത്ഥിതാമത്തസ്സ ബോധകോ വാ-സദ്ദോ. ‘‘സീലവാ ഹോതി കല്യാണധമ്മോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൩൮൧) പസംസാവിസിട്ഠായ അത്ഥിതായ. ‘‘പഞ്ഞവാ ഹോതി ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൩൧൭; മ. നി. ൨.൨൫) അതിസയത്ഥവിസിട്ഠായ അത്ഥിതായ, തസ്മാ യസ്സ പസത്ഥം അതിസയേന വാ സുതം അത്ഥി, സോ സുതവാ, സംകിലേസവിദ്ധംസനസമത്ഥം പരിയത്തിധമ്മസ്സവനം, തം സുത്വാ തഥത്തായ പടിപത്തി ച ‘‘സുതവാ’’തി ഇമിനാ പദേന പകാസിതാ. സോതബ്ബയുത്തം സുത്വാ കത്തബ്ബനിപ്ഫത്തിവസേന സുണീതി വാ സുതവാ, തപ്പടിക്ഖേപേന ന സുതവാതി അസ്സുതവാ.

അയഞ്ഹി അകാരോ ‘‘അഹേതുകാ ധമ്മാ (ധ. സ. ൨ ദുകമാതികാ), അഭിക്ഖുകോ ആവാസോ’’തിആദീസു (പാചി. ൧൦൪൭) തംസമായോഗനിവത്തിയം ദിട്ഠോ. ‘‘അപ്പച്ചയാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. ൭ ദുകമാതികാ) തംസമ്ബന്ധിഭാവനിവത്തിയം. പച്ചയുപ്പന്നഞ്ഹി പച്ചയസമ്ബന്ധീതി അപച്ചയുപ്പന്നത്താ അതംസമ്ബന്ധിതാ ഏത്ഥ ജോതിതാ. ‘‘അനിദസ്സനാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. ൯ ദുകമാതികാ) തംസഭാവനിവത്തിയം. നിദസ്സനഞ്ഹി ഏത്ഥ ദട്ഠബ്ബതാ. അഥ വാ പസ്സതീതി നിദസ്സനം, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. തഗ്ഗഹേതബ്ബതാനിവത്തിയം, തഥാ ‘‘അനാസവാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. ൧൫ ദുകമാതികാ). ‘‘അപ്പടിഘാ ധമ്മാ (ധ. സ. ൧൦ ദുകമാതികാ) അനാരമ്മണാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. ൫൫ ദുകമാതികാ) തംകിച്ചനിവത്തിയം. ‘‘അരൂപിനോ ധമ്മാ അചേതസികാധമ്മാ’’തി തംസഭാവനിവത്തിയം. തദഞ്ഞതാ ഹി ഇധ പകാസിതാ. ‘‘അമനുസ്സോ’’തി തബ്ഭാവമത്തനിവത്തിയം. മനുസ്സത്തമത്തം നത്ഥി, അഞ്ഞം തംസദിസന്തി. സദിസതാ ഹി ഏത്ഥ സൂചിതാ. ‘‘അസ്സമണോ സമണപടിഞ്ഞോ അബ്രഹ്മചാരീ ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞോ’’തി (അ. നി. ൩.൧൩) ച തംസമ്ഭാവനീയഗുണനിവത്തിയം. ഗരഹാ ഹി ഇധ ഞായതി. ‘‘കച്ചി ഭോതോ അനാമയം (ജാ. ൧.൧൫.൧൪൬; ൨.൨൦.൧൨൯) അനുദരാ കഞ്ഞാ’’തി ച തദനപ്പഭാവനിവത്തിയം. ‘‘അനുപ്പന്നാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. ൧൭ തികമാതികാ) തംസദിസഭാവനിവത്തിയം. അതീതാനഞ്ഹി ഉപ്പന്നപുബ്ബത്താ ഉപ്പാദിധമ്മാനഞ്ച പച്ചയേകദേസസിദ്ധിയാ ആരദ്ധുപ്പാദഭാവതോ കാലവിനിമുത്തസ്സ ച വിജ്ജമാനത്താ ഉപ്പന്നാനുകൂലതാ, പഗേവ പച്ചുപ്പന്നാനന്തി തബ്ബിധുരതാ ഹേത്ഥ വിഞ്ഞായതി. ‘‘അസേക്ഖാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. ൧൧ തികമാതികാ) തദപരിയോസാനനിവത്തിയം. തന്നിട്ഠാനഞ്ഹേത്ഥ പകാസിതന്തി ഏവം അനേകേസം അത്ഥാനം ജോതകോ. ഇധ പന ‘‘അരൂപിനോ ധമ്മാ (ധ. സ. ൧൧ ദുകമാതികാ), അചേതസികാ ധമ്മാ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൫൭ ദുകമാതികാ) വിയ തംസഭാവനിവത്തിയം ദട്ഠബ്ബോ, അഞ്ഞത്ഥേതി അത്ഥോ. ഏതേനസ്സ സുതാദിഞാണവിരഹം ദസ്സേതി. തേന വുത്തം – ‘‘ആഗമാധിഗമാഭാവാ ഞേയ്യോ അസ്സുതവാ ഇതീ’’തി.

ഇദാനി തസ്സത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘യോ ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്മാ ഖന്ധധാതാദികോസല്ലേനപി ഉപക്കിലേസഉപക്കിലിട്ഠാനം ജാനനഹേതുഭൂതം ബാഹുസച്ചം ഹോതി. യഥാഹ – ‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ബഹുസ്സുതോ ഹോതി? യതോ ഖോ, ഭിക്ഖു, ഖന്ധകുസലോ ഹോതി. ധാതു…പേ… ആയതന…പേ… പടിച്ചസമുപ്പാദകുസലോ ഹോതി. ഏത്താവതാ ഖോ, ഭിക്ഖു, ബഹുസ്സുതോ ഹോതീ’’തി. തസ്മാ ‘‘യസ്സ ച ഖന്ധധാതുആയതനപച്ചയാകാരസതിപട്ഠാനാദീസൂ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ വാചുഗ്ഗതകരണം ഉഗ്ഗഹോ. അത്ഥപരിപുച്ഛനം പുരിപുച്ഛാ. കുസലേഹി സഹ ചോദനാപരിഹരണവസേന വിനിച്ഛയകരണം വിനിച്ഛയോ. ആചരിയേ പന പയിരുപാസിത്വാ അത്ഥധമ്മാനം ആഗമനം സുതമയഞാണവസേന അവബുജ്ഝനം ആഗമോ. മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനാനം സച്ഛികിരിയാ അധിഗമോ.

ബഹൂനം നാനപ്പകാരാനം സക്കായദിട്ഠാദീനം അവിഹതത്താ താ ജനേന്തി, താഹി വാ ജനിതാതി പുഥുജ്ജനാ. അവിഘാതമേവ വാ ജന-സദ്ദോ വദതി. പുഥു സത്ഥാരാനം മുഖുല്ലോകികാതി ഏത്ഥ പുഥൂ ജനാ സത്ഥുപടിഞ്ഞാ ഏതേസന്തി പുഥുജ്ജനാ. സബ്ബഗതീഹി അവുട്ഠിതാതി ഏത്ഥ ജനേതബ്ബാ, ജായന്തി വാ ഏത്ഥ സത്താതി ജനാ, ഗതിയോ, താ പുഥൂ ഏതേസന്തി പുഥുജ്ജനാ. ഇതോ പരേ ജായന്തി ഏതേഹീതി ജനാ, അഭിസങ്ഖാരാദയോ, തേ ഏതേസം പുഥൂ വിജ്ജന്തീതി പുഥുജ്ജനാ. അഭിസങ്ഖാരാദിഅത്ഥോ ഏവ വാ ജന-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. ഓഘാ കാമോഘാദയോ. രാഗഗ്ഗിആദയോ സന്താപാ. തേ ഏവ സബ്ബേപി വാ കിലേസാ പരിളാഹാ. പുഥു പഞ്ചസു കാമഗുണേസു രത്താതി ഏത്ഥ ജായതീതി ജനോ, രാഗോ ഗേധോതി ഏവമാദികോ, പുഥു ജനോ ഏതേസന്തി പുഥുജ്ജനാ. പുഥൂസു ജനാ ജാതാ രത്താതി ഏവം രാഗാദിഅത്ഥോ ഏവ വാ ജന-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ.

രത്താതി വത്ഥം വിയ രങ്ഗജാതേന ചിത്തസ്സ വിപരിണാമകരേന ഛന്ദരാഗേന രത്താ സാരത്താ. ഗിദ്ധാതി അഭികങ്ഖനസഭാവേന അഭിഗിജ്ഝനേന ഗിദ്ധാ ഗേധം ആപന്നാ. ഗധിതാതി ഗന്ഥിതാ വിയ ദുമ്മോചനീയഭാവേന തത്ഥ പടിബദ്ധാ. മുച്ഛിതാതി കിലേസവസേന വിസഞ്ഞിഭൂതാ വിയ അനഞ്ഞകിച്ചാ മോഹമാപന്നാ. അജ്ഝോപന്നാതി അനഞ്ഞസാധാരണേ വിയ കത്വാ ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠാപേത്വാ ഠിതാ. ലഗ്ഗാതി വങ്കകണ്ടകേ വിയ ആസത്താ, മഹാപലിപേ യാവ നാസികഗ്ഗാ പലിപന്നപുരിസോ വിയ ഉദ്ധരിതും അസക്കുണേയ്യഭാവേന നിമുഗ്ഗാ. ലഗ്ഗിതാതി മക്കടാലേപേ ആലഗ്ഗഭാവേന സമ്മസിതോ വിയ മക്കടോ പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം വസേന ആലഗ്ഗിതാ. പലിബുദ്ധാതി സമ്ബദ്ധാ, ഉപദ്ദുതാ വാ. ആവുതാതി ആവരിതാ. നിവുതാതി നിവാരിതാ. ഓവുതാതി പലിഗുണ്ഠിതാ, പരിയോനദ്ധാ വാ. പിഹിതാതി പിദഹിതാ. പടിച്ഛന്നാതി ഛാദിതാ. പടികുജ്ജിതാതി ഹേട്ഠാമുഖജാതാ.

‘‘അസ്സുതവാ’’തി ഏതേന അവിജ്ജന്ധതാ വുത്താതി ആഹ – ‘‘അന്ധപുഥുജ്ജനോ വുത്തോ’’തി. ചിത്തട്ഠിതി ചിത്തപരിഗ്ഗഹോ നത്ഥീതി യായ പടിപത്തിയാ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസം തതോ വിപ്പമുത്തിഞ്ച യഥാസഭാവതോ ജാനേയ്യ, സാ ചിത്തഭാവനാ ചിത്തട്ഠിതി. ഏകാരമ്മണേ സുട്ഠു സമാധാനവസേന അവട്ഠിതിം പാദകം കത്വാ പവത്തിതാ സമ്പയുത്തധമ്മേഹി നിസ്സയാരമ്മണേഹി ച സദ്ധിം ചിത്തസ്സ പരിഗ്ഗഹസഞ്ഞിതാ വിപസ്സനാഭാവനാപി നത്ഥി, യായ വുത്തമത്ഥം യഥാസഭാവതോ ജാനേയ്യ.

൫൨. ദുതിയേ സുതവാതി പദസ്സ അത്ഥോ അനന്തരസുത്തേ വുത്തോയേവ. അരിയസാവകോതി ഏത്ഥ ചതുക്കം സമ്ഭവതീതി തം ദസ്സേതും – ‘‘അത്ഥി അരിയോ’’തിആദി ആരദ്ധം. പച്ചേകം സച്ചാനി ബുദ്ധവന്തോതി പച്ചേകബുദ്ധാ. നനു സബ്ബേപി അരിയാ പച്ചേകമേവ സച്ചാനി പടിവിജ്ഝന്തി ധമ്മസ്സ പച്ചത്തവേദനീയഭാവതോ? നയിദമീദിസം പടിവേധം സന്ധായ വുത്തം. യഥാ പന സാവകാ അഞ്ഞേസം നിസ്സയേന സച്ചാനി പടിവിജ്ഝന്തി പരതോഘോസേന വിനാ തേസം ദസ്സനമഗ്ഗസ്സ അനുപ്പജ്ജനതോ. യഥാ ച സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ അഞ്ഞേസം നിസ്സയഭാവേന സച്ചാനി അഭിസമ്ബുജ്ഝന്തി, ന ഏവമേതേ, ഏതേ പന അപരനേയ്യാ ഹുത്വാ അപരനായകഭാവേന സച്ചാനി പടിവിജ്ഝന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘പച്ചേകം സച്ചാനി ബുദ്ധവന്തോതി പച്ചേകബുദ്ധാ’’തി.

അത്ഥി സാവകോ ന അരിയോതി ഏത്ഥ പോഥുജ്ജനികായ സദ്ധായ രതനത്തയേ അഭിപ്പസന്നോ സദ്ധോപി ഗഹിതോ ഏവ. ഗിഹീ അനാഗതഫലോതി ഇദം പന നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം. യഥാവുത്തപുഗ്ഗലോ ഹി സരണഗമനതോ പട്ഠായ സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോഇച്ചേവ വത്തബ്ബതം ലഭതി. സ്വായമത്ഥോ ദക്ഖിണാവിസുദ്ധിസുത്തേന (മ. നി. ൩.൩൭൬ ആദയോ) ദീപേതബ്ബോ. സുതവാതി ഏത്ഥ വുത്തഅത്ഥോ നാമ അത്തഹിതപരഹിതപ്പടിപത്തി, തസ്സ വസേന സുതസമ്പന്നോ. യം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘സോ ച ഹോതി സുതേന ഉപപന്നോ, അപ്പമ്പി ചേ സഹിതം ഭാസമാനോ’’തി ച ആദി. അരിയസാവകോതി വേദിതബ്ബോതി അരിയസ്സ ഭഗവതോ ധമ്മസ്സവനകിച്ചേ യുത്തപ്പയുത്തഭാവതോ വുത്തം. ഉപക്കിലേസേഹി വിപ്പമുത്തി അനുപക്കിലിട്ഠതാ, തസ്സാ യഥാസഭാവജാനനം ദള്ഹതരായ ഏവ ചിത്തഭാവനായ സതി ഹോതി, ന അഞ്ഞഥാതി ‘‘ബലവവിപസ്സനാ കഥിതാ’’തി വുത്തം.

൫൩. തതിയേ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോപമസുത്തന്തഅട്ഠുപ്പത്തിയന്തി അഗ്ഗിക്ഖന്ധോപമസുത്തേ (അ. നി. ൭.൭൨) ദേസനാഅട്ഠുപ്പത്തിയം. തംദേസനാഹേതുകഞ്ഹി ഏകച്ചാനം ഭിക്ഖൂനം മിച്ഛാപടിപത്തിം നിമിത്തം കത്വാ ഭഗവാ ഇമം സുത്തം ദേസേസി. അവിജഹിതമേവ ഹോതി സബ്ബകാലം സുപ്പതിട്ഠിതസതിസമ്പജഞ്ഞത്താ. യസ്മാ ബുദ്ധാനം രൂപകായോ ബാഹിരബ്ഭന്തരേഹി മലേഹി അനുപക്കിലിട്ഠോ സുധോതജാതിമണിസദിസോ, തസ്മാ വുത്തം – ‘‘ഉപട്ഠാകാനുഗ്ഗഹത്ഥം സരീരഫാസുകത്ഥഞ്ചാ’’തി. വീതിനാമേത്വാതി ഫലസമാപത്തീഹി വീതിനാമേത്വാ. കാലപരിച്ഛേദവസേന വിവിത്താസനേ വീതിനാമനം വിവേകനിന്നതായ ചേവ പരേസം ദിട്ഠാനുഗതിആപജ്ജനത്ഥഞ്ച. നിവാസേത്വാതി വിഹാരനിവാസനപരിവത്തനവസേന നിവാസേത്വാ. കദാചി ഏകകസ്സ, കദാചി ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതസ്സ, കദാചി പകതിയാ, കദാചി പാടിഹാരിയേഹി വത്തമാനേഹി ച ഗാമപ്പവേസോ തഥാ തഥാ വിനേതബ്ബപുഗ്ഗലവസേന. ഉപസംഹരിത്വാതി ഹിമവന്താദീസു പുപ്ഫിതരുക്ഖാദിതോ ആനേത്വാ. ഓണതുണ്ണതായ ഭൂമിയാ സത്ഥു പദനിക്ഖേപസമയേ സമഭാവാപത്തി, സുഖസമ്ഫസ്സവികസിതപദുമസമ്പടിച്ഛനഞ്ച സുപ്പതിട്ഠിതപാദതായ നിസ്സന്ദഫലം, ന ഇദ്ധിനിമ്മാനം. നിദസ്സനമത്തഞ്ചേതം സക്ഖരാകഠലകണ്ടകസങ്കുകലലാദിഅപഗമോ സുചിഭാവാപത്തീതി ഏവമാദീനമ്പി തദാ ലബ്ഭനതോ.

ഇന്ദഖീലസ്സ അന്തോ ഠപിതമത്തേതി ഇദം യാവദേവ വേനേയ്യജനവിനയത്ഥായ സത്ഥു പാടിഹാരിയം പവത്തന്തി കത്വാ വുത്തം. ദക്ഖിണപാദേതി ഇദം ബുദ്ധാനം സബ്ബപദക്ഖിണതായ. ‘‘ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ’’തി വത്വാപി ‘‘സുവണ്ണരസപിഞ്ജരാനി വിയാ’’തി ഇദം ബുദ്ധാനം സരീരേ പീതാഭായ യേഭുയ്യതായ വുത്തം. മധുരേനാകാരേന സദ്ദം കരോന്തി ദട്ഠബ്ബസാരസ്സ ദിട്ഠതായ. ഭേരിആദീനം പന സദ്ദായനം ധമ്മതാവ. പടിമാനേന്തീതി ‘‘സുദുല്ലഭം ഇദം അജ്ജ അമ്ഹേഹി ലബ്ഭതി, യേ മയം ഈദിസേന പണീതേന ആഹാരേന ഭഗവന്തം ഉപട്ഠഹാമാ’’തി പതീതമാനസാ മാനേന്തി പൂജേന്തി. തേസം സന്താനാനി ഓലോകേത്വാതി തേസം തഥാ ഉപട്ഠാകാനം പുഗ്ഗലാനം അതീതേ ഏതരഹി ച പവത്തചിത്തസന്താനാനി ഓലോകേത്വാ. അരഹത്തേ പതിട്ഠഹന്തീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി വിഹാരേ. ഗന്ധമണ്ഡലമാളേതി ചതുജ്ജാതിയഗന്ധേന കതപരിഭണ്ഡേ മണ്ഡലമാളേ.

ദുല്ലഭാ ഖണസമ്പത്തീതി സതിപി മനുസ്സത്തപ്പടിലാഭേ പതിരൂപദേസവാസഇന്ദ്രിയാവേകല്ലസദ്ധാപടിലാഭാദയോ ഗുണാ ദുല്ലഭാതി അത്ഥോ. ചാതുമഹാരാജിക…പേ… വസവത്തിഭവനം ഗച്ഛന്തീതി ഇദം തത്ഥ സുഞ്ഞവിമാനാനി സന്ധായ വുത്തം. ഭഗവാ ഗന്ധകുടിം പവിസിത്വാ പച്ഛാഭത്തം തയോ ഭാഗേ കത്വാ പഠമഭാഗേ സചേ ആകങ്ഖതി, ദക്ഖിണേന പസ്സേന സീഹസേയ്യം കപ്പേതി. സചേ ആകങ്ഖതി, ബുദ്ധാചിണ്ണഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി. അഥ യഥാകാലപരിച്ഛേദം തതോ വുട്ഠഹിത്വാ ദുതിയഭാഗേ പച്ഛിമയാമേ തതിയകോട്ഠാസേ വിയ ലോകം വോലോകേതി വേനേയ്യാനം ഞാണപരിപാകം പസ്സിതും. തേനാഹ – ‘‘സചേ ആകങ്ഖതീ’’തിആദി.

കാലയുത്തന്തി പത്തകല്ലം, ‘‘ഇമിസ്സാ വേലായ ഇമസ്സ ഏവം വത്തബ്ബ’’ന്തി തംകാലാനുരൂപം. സമയയുത്തന്തി തസ്സേവ വേവചനം, അട്ഠുപ്പത്തിഅനുരൂപം വാ. സമയയുത്തന്തി വാ അരിയസമയസംയുത്തം. ദേസകാലാനുരൂപമേവ ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ ധമ്മം ദേസേന്തി, ദേസേന്താ ച അരിയസമ്മതം പടിച്ചസമുപ്പാദനയം ദീപേന്താവ ദേസേന്തി. അഥ വാ സമയയുത്തന്തി ഹേതൂദാഹരണസഹിതം. കാലേന സാപദേസഞ്ഹി ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേതി, കാലം വിദിത്വാ പരിസം ഉയ്യോജേതി, ന യാവ സമന്ധകാരാ ധമ്മം ദേസേതി.

ഉതും ഗണ്ഹാപേതി, ന പന മലം പക്ഖാലേതീതി അധിപ്പായോ. ന ഹി ഭഗവതോ കായേ രജോജല്ലം ഉപലിമ്പതീതി. തതോ തതോതി അത്തനോ അത്തനോ ദിവാട്ഠാനാദിതോ. ഓകാസം ലഭമാനാതി പുരേഭത്തപച്ഛാഭത്തപുരിമയാമേസു ഓകാസം അലഭിത്വാ ഇദാനി മജ്ഝിമയാമേ ഓകാസം ലഭമാനാ, ഭഗവതാ വാ കതോകാസതായ ഓകാസം ലഭമാനാ. പച്ഛാഭത്തസ്സ തീസു ഭാഗേസു പഠമഭാഗേ സീഹസേയ്യകപ്പനം ഏകന്തികം ന ഹോതീതി ആഹ – ‘‘പുരേഭത്തതോ പട്ഠായ നിസജ്ജാപീളിതസ്സ സരീരസ്സാ’’തി. തേനേവ ഹി തത്ഥ ‘‘സചേ ആകങ്ഖതീ’’തി തദാ സീഹസേയ്യകപ്പനസ്സ അനിബദ്ധതാ വിഭാവിതാ. കിലാസുഭാവോ പരിസ്സമോ. സീഹസേയ്യം കപ്പേതി സരീരസ്സ കിലാസുഭാവമോചനത്ഥന്തി യോജേതബ്ബം. ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേതീതി ഇദം പച്ഛിമയാമേ ഭഗവതോ ബഹുലം ആചിണ്ണവസേന വുത്തം. അപ്പേകദാ അവസിട്ഠബലഞാണേഹി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേനേവ ച ഭഗവാ തമത്ഥം സാധേതീതി.

ഇമസ്മിംയേവ കിച്ചേതി പച്ഛിമയാമകിച്ചേ. ബലവതാ പച്ചനുതാപേന സംവഡ്ഢമാനേന കരജകായേ മഹാപരിളാഹോ ഉപ്പജ്ജതീതി ആഹ – ‘‘നാമകായേ സന്തത്തേ കരജകായോ സന്തത്തോ’’തി. നിധാനഗതന്തി സന്നിചിതലോഹിതം സന്ധായ വുത്തം. ഉണ്ഹം ലോഹിതം മുഖതോ ഉഗ്ഗഞ്ഛീതി ലോഹിതം ഉണ്ഹം ഹുത്വാ മുഖതോ ഉഗ്ഗഞ്ഛി. ഠാനന്തി ഭിക്ഖുപടിഞ്ഞം. തം പാപം വഡ്ഢമാനന്തി ഭിക്ഖുപടിഞ്ഞായ അവിജഹിതത്താ തഥാ പവഡ്ഢമാനപാപം. അന്തിമവത്ഥുഅജ്ഝാപന്നാനമ്പി ഉപായേന പവത്തിയമാനോ യോനിസോമനസികാരോ സാത്ഥകോ ഹോതിയേവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ജാതസംവേഗാ’’തിആദിമാഹ. അഹോ സല്ലേഖിതന്തി അഹോ അതിവിയ സല്ലേഖേന ഇതം പവത്തം. കാസാവപജ്ജോതോതി ഭിക്ഖൂനം ബഹുഭാവതോ ഇതോ ചിതോ ച വിചരന്താനം തേസം കാസാവജുതിയാ പജ്ജോതിതോ. ഇസിവാതപരിവാതോതി സീലക്ഖന്ധാദീനം നിബ്ബാനസ്സ ച ഏസനതോ ഇസീനം ഭിക്ഖൂനം ഗുണഗന്ധേന ചേവ ഗുണഗന്ധവാസിതേന സരീരഗന്ധേന ച പരിതോ സമന്തതോ വായിതോ.

ധമ്മസംവേഗോ ഉപ്പജ്ജി അനാവജ്ജനേന പുബ്ബേ തസ്സ അത്ഥസ്സ അസംവിദിതത്താ. ധമ്മസംവേഗോതി ച താദിസേ അത്ഥേ ധമ്മതാവസേന ഉപ്പജ്ജനകം സഹോത്തപ്പഞാണം. അസ്സാസട്ഠാനന്തി ചിത്തസ്സാസകാരണം കമ്മട്ഠാനം. സബ്ബേസം കിച്ചാനം പുബ്ബഭാഗോ സബ്ബപുബ്ബഭാഗോ. ‘‘സബ്ബേ സത്താ അവേരാ ഹോന്തൂ’’തിആദിനാ ഹി ചിത്തസ്സ പട്ഠാനം ഉപട്ഠാനം ഹിതഫരണം. ഇതരം ഇതോ ഥോകം മഹന്തന്തി കത്വാ ഇദം ‘‘ചൂളച്ഛരാസങ്ഘാതസുത്ത’’ന്തി വുത്തം. അച്ഛരാസങ്ഘാതോ വുച്ചതി അങ്ഗുലിഫോടനക്ഖണോ അക്ഖിനിമിസകാലോ, യോ ഏകസ്സ അക്ഖരസ്സ ഉച്ചാരണക്ഖണോ. തേനാഹ – ‘‘ദ്വേ അങ്ഗുലിയോ പഹരിത്വാ സദ്ദകരണമത്ത’’ന്തി. സബ്ബസത്താനം ഹിതഫരണചിത്തന്തി സബ്ബേസമ്പി സത്താനം സമ്മദേവ ഹിതേസിതവസേന പവത്തചിത്തം. ആവജ്ജേന്തോ ആസേവതീതി ഹിതേസിതവസേന ആവജ്ജേന്തോ. ആവജ്ജനേന ആഭുജന്തോപി ആസേവതി നാമ ഞാണവിപ്പയുത്തേന. ജാനന്തോതി തഥാ ഞാണമത്തം ഉപ്പാദേന്തോപി. പസ്സന്തോതി തഥാ ഞാണചക്ഖുനാ പച്ചക്ഖതോ വിയ വിപസ്സന്തോപി. പച്ചവേക്ഖന്തോതി തമത്ഥം പതി പതി അവേക്ഖന്തോപി. സദ്ധായ അധിമുച്ചന്തോതിആദി പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം വസേന വുത്തം. അഭിഞ്ഞേയ്യന്തിആദി ചതുസച്ചവസേന വുത്തം. സബ്ബമേവ ചേതം വിത്ഥാരതോ, സാമഞ്ഞേന ആസേവനദസ്സനമേവാതി ഇധാധിപ്പേതമേവ ആസേവനത്ഥം ദസ്സേതും – ‘‘ഇധ പനാ’’തിആദി വുത്തം.

അരിത്തജ്ഝാനോതി അവിരഹിതജ്ഝാനോ. അതുച്ഛജ്ഝാനോതി ഝാനേന അതുച്ഛോ. ചാഗോ വാ വേവചനന്തി ആഹ – ‘‘അപരിച്ചത്തജ്ഝാനോ’’തി. വിഹരതീതി പദസ്സ വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൫൪൦) ആഗതനയേന അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘വിഹരതീതി ഇരിയതീ’’തിആദിമാഹ. അയം പനേത്ഥ സദ്ദത്ഥോ – വിഹരതീതി ഏത്ഥ വി-സദ്ദോ വിച്ഛേദത്ഥജോതനോ. ഹരതീതി നേതി, പവത്തേതീതി അത്ഥോ, വിച്ഛിന്ദിത്വാ ഹരതി വിഹരതീതി വുത്തം ഹോതി. സോ ഹി ഏകം ഇരിയാപഥബാധനം അഞ്ഞേന ഇരിയാപഥേന വിച്ഛിന്ദിത്വാ അപരിപതന്തം അത്തഭാവം ഹരതി പവത്തേതി, തസ്മാ ‘‘വിഹരതീ’’തി വുച്ചതി. ഇരിയതീതി ഠാനനിസജ്ജാദികിരിയം കരോന്തോ പവത്തതി. പവത്തതീതി ഠാനാദിസമങ്ഗീ ഹുത്വാ പവത്തതി. പാലേതീതി ഏകം ഇരിയാപഥബാധനം ഇരിയാപഥന്തരേഹി രക്ഖന്തോ പാലേതി. യപേതി യാപേതീതി തസ്സേവ വേവചനം. ഏകഞ്ഹി ഇരിയാപഥബാധനം അഞ്ഞേന ഇരിയാപഥേന വിച്ഛിന്ദിത്വാ അപരിപതന്തം അത്തഭാവം പാലേന്തോ യപേതി യാപേതീതി വുച്ചതി. ചരതീതി ഠാനനിസജ്ജാദീസു അഞ്ഞതരസമങ്ഗീ ഹുത്വാ പവത്തതി. ഇമിനാ പദേനാതി ‘‘വിഹരതീ’’തി ഇമിനാ പദേന.

ഇരിയാപഥവിഹാരോതി ഏത്ഥ ഇരിയനം പവത്തനം ഇരിയാ, കായപ്പയോഗോ കായികകിരിയാ. തസ്സാ പവത്തനൂപായഭാവതോ ഇരിയായ പഥോ ഇരിയാപഥോ, ഠാനനിസജ്ജാദി. ന ഹി ഠാനനിസജ്ജാദീഹി അവത്ഥാഹി വിനാ കിഞ്ചി കായികകിരിയം പവത്തേതും സക്കാ. ഠാനസമങ്ഗീ വാ ഹി കായേന കിഞ്ചി കരേയ്യ, ഗമനാദീസു അഞ്ഞതരസമങ്ഗീ വാ. വിഹരണം, വിഹരതി ഏതേനാതി വാ വിഹാരോ, ഇരിയാപഥോവ വിഹാരോ ഇരിയാപഥവിഹാരോ, സോ ച അത്ഥതോ ഠാനനിസജ്ജാദിആകാരപ്പവത്തോ ചതുസന്തതിരൂപപ്പബന്ധോ ഏവ. ഓവാദാനുസാസനീനം ഏകാനേകവാരാദിവിസിട്ഠോയേവ ഭേദോ, ന പന പരമത്ഥതോ തേസം നാനാകരണന്തി ദസ്സേതും – ‘‘പരമത്ഥതോ പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏസേ ഏകേ ഏകട്ഠേതിആദീസു ഏസോ ഏകോ ഏകത്ഥോതിആദിനാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

രട്ഠസ്സ, രട്ഠതോ വാ ലദ്ധോ പിണ്ഡോ രട്ഠപിണ്ഡോ. തേനാഹ – ‘‘ഞാതിപരിവട്ടം പഹായാ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘അമ്ഹാകമേതേ’’തി വിഞ്ഞായന്തീതി ഞാതീ, പിതാമഹപിതുപുത്താദിവസേന പരിവട്ടനട്ഠേന പരിവട്ടോ, ഞാതിയേവ പരിവട്ടോ ഞാതിപരിവട്ടോ. ഥേയ്യപരിഭോഗോ നാമ അനരഹസ്സ പരിഭോഗോ. ഭഗവതാ ഹി അത്തനോ സാസനേ സീലവതോ പച്ചയാ അനുഞ്ഞാതാ, ന ദുസ്സീലസ്സ. ദായകാനമ്പി സീലവതോ ഏവ പരിച്ചാഗോ, ന ദുസ്സീലസ്സ അത്തനോ കാരാനം മഹപ്ഫലഭാവസ്സ പച്ചാസീസനതോ. ഇതി സത്ഥാരാ അനനുഞ്ഞാതത്താ ദായകേഹി ച അപരിച്ചത്തത്താ സങ്ഘമജ്ഝേപി നിസീദിത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ ദുസ്സീലസ്സ പരിഭോഗോ ഥേയ്യായ പരിഭോഗോ ഥേയ്യപരിഭോഗോ. ഇണവസേന പരിഭോഗോ ഇണപരിഭോഗോ പടിഗ്ഗാഹകതോ ദക്ഖിണാവിസുദ്ധിയാ അഭാവതോ ഇണം ഗഹേത്വാ പരിഭോഗോ വിയാതി അത്ഥോ.

ദാതബ്ബട്ഠേന ദായം, തം ആദിയന്തീതി ദായാദാ, പുത്താനമേതം അധിവചനം, തേസം ഭാവോ ദായജ്ജം, ദായജ്ജവസേന പരിഭോഗോ ദായജ്ജപരിഭോഗോ, പുത്തഭാവേന പരിഭോഗോതി വുത്തം ഹോതി. സേക്ഖാ ഹി ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഓരസപുത്താ, തേ പിതു സന്തകാനം ദായാദാ ഹുത്വാ തേ പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജന്തി. കിം പന തേ ഭഗവതോ പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജന്തി, ഉദാഹു ഗിഹീനന്തി? ഗിഹീഹി ദിന്നാപി ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതത്താ ഭഗവതോ സന്തകാ അനനുഞ്ഞാതേസു സബ്ബേന സബ്ബം പരിഭോഗാഭാവതോ, അനുഞ്ഞാതേസുയേവ ച പരിഭോഗസമ്ഭവതോ. ധമ്മദായാദസുത്തഞ്ചേത്ഥ സാധകം.

വീതരാഗാ ഏവ തണ്ഹായ ദാസബ്യം അതീതത്താ സാമിനോ ഹുത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തീതി ആഹ – ‘‘ഖീണാസവസ്സ പരിഭോഗോ സാമിപരിഭോഗോ നാമാ’’തി. അവീതരാഗാനഞ്ഹി തണ്ഹാപരവസതായ പച്ചയപരിഭോഗേ സാമിഭാവോ നത്ഥി, തദഭാവേന വീതരാഗാനം തത്ഥ സാമിഭാവോ യഥാരുചിപരിഭോഗസമ്ഭവതോ. തഥാ ഹി തേ പടികൂലമ്പി അപ്പടികൂലാകാരേന, അപ്പടികൂലമ്പി പടികൂലാകാരേന, തദുഭയമ്പി വജ്ജേത്വാ അജ്ഝുപേക്ഖനാകാരേന പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജന്തി, ദായകാനഞ്ച മനോരഥം പൂരേന്തി. യോ പനായം സീലവതോ പച്ചവേക്ഖിതപരിഭോഗോ, സോ ഇണപരിഭോഗസ്സ പച്ചനീകത്താ ആണണ്യപരിഭോഗോ നാമ ഹോതി. യഥാ ഹി ഇണായികോ അത്തനോ രുചിയാ ഇച്ഛിതം ദേസം ഗന്തും ന ലഭതി, ഏവം ഇണപരിഭോഗയുത്തോ ലോകതോ നിസ്സരിതും ന ലഭതീതി തപ്പടിപക്ഖത്താ സീലവതോ പച്ചവേക്ഖിതപരിഭോഗോ ‘‘ആണണ്യപരിഭോഗോ’’തി വുച്ചതി, തസ്മാ നിപ്പരിയായതോ ചതുപരിഭോഗവിനിമുത്തോ വിസുംയേവായം പരിഭോഗോതി വേദിതബ്ബോ. സോ ഇധ വിസും ന വുത്തോ, ദായജ്ജപരിഭോഗേയേവ വാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. സീലവാപി ഹി ഇമായ സിക്ഖായ സമന്നാഗതത്താ ‘‘സേഖോ’’ത്വേവ വുച്ചതി. ഇമേസു പരിഭോഗേസു സാമിപരിഭോഗോ ദായജ്ജപരിഭോഗോ ച അരിയാനം പുഥുജ്ജനാനഞ്ച വട്ടതി, ഇണപരിഭോഗോ ന വട്ടതി. ഥേയ്യപരിഭോഗേ കഥായേവ നത്ഥി. കഥം പനേത്ഥ സാമിപരിഭോഗോ ദായജ്ജപരിഭോഗോ ച പുഥുജ്ജനാനം സമ്ഭവതി? ഉപചാരവസേന. യോ ഹി പുഥുജ്ജനസ്സപി സല്ലേഖപ്പടിപത്തിയം ഠിതസ്സ പച്ചയഗേധം പഹായ തത്ഥ അനുപലിത്തേന ചിത്തേന പരിഭോഗോ, സോ സാമിപരിഭോഗോ വിയ ഹോതി. സീലവതോ പന പച്ചവേക്ഖിതപരിഭോഗോ ദായജ്ജപരിഭോഗോ വിയ ഹോതി ദായകാനം മനോരഥസ്സ അവിരാധനതോ. കല്യാണപുഥുജ്ജനസ്സ പരിഭോഗേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി തസ്സ സേക്ഖസങ്ഗഹതോ. സേക്ഖസുത്തം (സം. നി. ൫.൧൩) ഹേതസ്സ അത്ഥസ്സ സാധകം.

ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോതി അച്ഛരാസങ്ഘാതമത്തമ്പി കാലം മേത്തചിത്തം ആസേവന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ. അമോഘോ രട്ഠപിണ്ഡപരിഭോഗോതി ‘‘അയം പബ്ബജിതോ സമണോ ഭിക്ഖൂതി ആമിസം ദേന്താനം തായ മേത്താസേവനായ അത്തനോ സന്താനേ ദോസമലസ്സ വാ തദേകട്ഠാനഞ്ച പാപധമ്മാനം പബ്ബാജനതോ വൂപസമനതോ സംസാരേ ച ഭയസ്സ സമ്മാവ ഇക്ഖണതോ അജ്ഝാസയസ്സ അവിസംവാദനേനസ്സ അമോഘോ രട്ഠപിണ്ഡപരിഭോഗോ. മഹട്ഠിയന്തി മഹത്ഥികം മഹാപയോജനം. മഹപ്ഫലന്തി വിപുലപ്ഫലം. മഹാനിസംസന്തി മഹാനിസ്സന്ദപ്ഫലം. മഹാജുതികന്തി മഹാനുഭാവം. മഹാവിപ്ഫാരന്തി മഹാവിത്ഥാരം. ഏത്ഥ ച പഠമം കാരണം മേത്താസേവനായ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ സാമിആദിഭാവേന രട്ഠപിണ്ഡപരിഭോഗാരഹതാ, ദുതിയം പരേഹി ദിന്നസ്സ ദാനസ്സ മഹട്ഠിയഭാവകരണം. കോ പന വാദോതി മേത്തായ ആസേവനമത്തമ്പി ഏവംമഹാനുഭാവം, കോ പന വാദോ ബഹുലീകാരേ, ഏത്ഥ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീ’’തി അത്ഥോ.

൫൪. ചതുത്ഥേ ഉപ്പാദേതി വഡ്ഢേതീതി ഏത്ഥ ഭാവനാസദ്ദസ്സ ഉപ്പാദനവഡ്ഢനത്ഥതാ പുബ്ബേ വുത്താ ഏവ.

൫൫. പഞ്ചമേ ഇമേസു ദ്വീസൂതി ചതുത്ഥപഞ്ചമേസു. ‘‘തതിയേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ തഥാ വേദിതബ്ബതം ദസ്സേതും – ‘‘യോ ഹി ആസേവതീ’’തിആദി വുത്തം. തേന ആസേവനാഭാവനാമനസികാരാനം അത്ഥവിസേസാഭാവമാഹ. യദി ഏവം സുത്തന്തസ്സ ദേസനാ കഥന്തി ആഹ – ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പനാ’’തിആദി. യായ ധമ്മധാതുയാതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമാഹ. തേന ഹി ധമ്മാനം ആകാരഭേദം ഞത്വാ തദനുരൂപം ഏകമ്പി ധമ്മം തഥാ വിഭജിത്വാ ഭഗവാ ദസ്സേതി. തീഹി കോട്ഠാസേഹീതി ആസേവനാഭാവനാമനസികാരഭാഗേഹി. മേത്താ ഹി സബ്ബവത്ഥുനോ മേത്തായനവസേന ആനീതാ സേവനാ ആസേവനാ, തസ്സാ വഡ്ഢനാ ഭാവനാ, അവിസ്സജ്ജേത്വാ മനസി ഠപനം മനസികാരോ.

൫൬. ഛട്ഠേ അനിയമിതവചനം ‘‘ഇമേ നാമാ’’തി നിയമേത്വാ അവുത്തത്താ. നിയമിതവചനം ‘‘അകുസലാ’’തി സരൂപേനേവ വുത്തത്താ. അസേസതോ പരിയാദിന്നാ ഹോന്തി അപ്പകസ്സപി അകുസലഭാഗസ്സ അഗ്ഗഹിതസ്സ അഭാവതോ. അകുസലം ഭജന്തീതി അകുസലഭാഗിയാ. അകുസലപക്ഖേ ഭവാതി അകുസലപക്ഖികാ. തേനാഹ – ‘‘അകുസലായേവാ’’തിആദി. പഠമതരം ഗച്ഛതീതി പഠമതരം പവത്തതി, പഠമോ പധാനോ ഹുത്വാ വത്തതീതി അത്ഥോ. ഏകുപ്പാദാദിവസേന ഹി ഏകജ്ഝം പവത്തമാനേസു ചതൂസു അരൂപക്ഖന്ധേസു അയമേവ പഠമം ഉപ്പജ്ജതീതി ഇദം നത്ഥി, ലോകുത്തരമഗ്ഗേസു വിയ പന പഞ്ഞിന്ദ്രിയസ്സ, ലോകിയധമ്മേസു മനിന്ദ്രിയസ്സ പുരേതരസ്സ ഭാവോ സാതിസയോതി ‘‘സബ്ബേതേ മനോപുബ്ബങ്ഗമാ’’തി വുത്തം. തഥാ ഹി അഭിധമ്മേപി (ധ. സ. ൧) ‘‘യസ്മിം സമയേ കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതീ’’തി ചിത്തം പുബ്ബങ്ഗമം ജേട്ഠം കത്വാ ദേസനാ പവത്താ. സുത്തേസുപി വുത്തം – ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ (ധ. പ. ൧, ൨), ഛദ്വാരാധിപതി രാജാ’’തി (ധ. പ. അട്ഠ. ൨.ബുദ്ധവഗ്ഗോ, ഏരകപത്തനാഗരാജവത്ഥു). തേനാഹ – ‘‘ഏതേ ഹീ’’തിആദി. തേസം മനോ ഉപ്പാദകോതി ച യദഗ്ഗേന മനോ സമ്പയുത്തധമ്മാനം ജേട്ഠകോ ഹുത്വാ പവത്തതി, തദഗ്ഗേന തേ അത്താനം അനുവത്താപേന്തോ തേ തഥാ ഉപ്പാദേന്തോ നാമ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം. അട്ഠകഥായം പന ചിത്തസ്സ ജേട്ഠകഭാവമേവ സന്ധായ രാജഗമനഞ്ഞായേന സഹുപ്പത്തിപി പഠമുപ്പത്തി വിയ കത്വാ വുത്താതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ. അന്വദേവാതി ഏതേനേവ ചിത്തസ്സ ഖണവസേന പഠമുപ്പത്തിയാ അഭാവോ ദീപിതോതി ദട്ഠബ്ബോ. തേനേവാഹ – ‘‘ഏകതോയേവാതി അത്ഥോ’’തി.

൫൭. സത്തമേ ചതുഭൂമകാപി കുസലാ ധമ്മാ കഥിതാതി ‘‘യേ കേചി കുസലാ ധമ്മാ’’തി അനവസേസപരിയാദാനതോ വുത്തം.

൫൮. അട്ഠമേ ഇദന്തി ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന നിദ്ദേസോ, നിപാതപദം വാ ഏതം ‘‘യദിദ’’ന്തിആദീസു വിയാതി ആഹ – ‘‘അയം പമാദോതി അത്ഥോ’’തി. പമജ്ജനാകാരോതി പമാദാപത്തി. ചിത്തസ്സ വോസ്സഗ്ഗോതി ഇമേസു ഏത്തകേസു ഠാനേസു സതിയാ അനിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ചിത്തസ്സ വോസ്സജ്ജനം സതിവിരഹോ. വോസ്സഗ്ഗാനുപ്പദാനന്തി വോസ്സഗ്ഗസ്സ അനു അനു പദാനം പുനപ്പുനം വിസ്സജ്ജനം. അസക്കച്ചകിരിയതാതി ഏതേസം ദാനാദീനം കുസലധമ്മാനം പവത്തനേ പുഗ്ഗലസ്സ വാ ദേയ്യധമ്മസ്സ വാ അസക്കച്ചകിരിയാ. സതതഭാവോ സാതച്ചം, സാതച്ചേന കിരിയാ സാതച്ചകിരിയാ, സായേവ സാതച്ചകിരിയതാ, ന സാതച്ചകിരിയതാ അസാതച്ചകിരിയതാ. അനട്ഠിതകിരിയതാതി അനിട്ഠിതകിരിയതാ നിരന്തരം ന അനുട്ഠിതകിരിയതാ ച. ഓലീനവുത്തിതാതി നിരന്തരകരണസങ്ഖാതസ്സ വിപ്ഫാരസ്സ അഭാവേന ഓലീനവുത്തിതാ. നിക്ഖിത്തഛന്ദതാതി കുസലകിരിയായ വീരിയഛന്ദസ്സ നിക്ഖിത്തഭാവോ. നിക്ഖിത്തധുരതാതി വീരിയധുരസ്സ ഓരോപനം, ഓസക്കിതമാനസതാതി അത്ഥോ. അനധിട്ഠാനന്തി കുസലകരണേ അപ്പതിട്ഠിതഭാവോ. അനനുയോഗോതി അനനുയുഞ്ജനം. കുസലധമ്മേസു ആസേവനാദീനം അഭാവോ അനാസേവനാദയോ. പമാദോതി സരൂപനിദ്ദേസോ. പമജ്ജനാതി ആകാരനിദ്ദേസോ. പമജ്ജിതത്തന്തി ഭാവനിദ്ദേസോ. പരിഹായന്തീതി ഇമിനാ പമാദസ്സ സാവജ്ജതം ദസ്സേതി. തയിദം ലോകിയാനം വസേന, ന ലോകുത്തരാനന്തി ആഹ – ‘‘ഉപ്പന്നാ…പേ… ഇദ’’ന്തിആദി.

൫൯. നവമേ ന പമജ്ജതി ഏതേനാതി അപ്പമാദോ, പമാദസ്സ പടിപക്ഖോ സതിയാ അവിപ്പവാസോ. അത്ഥതോ നിച്ചം ഉപട്ഠിതായ സതിയാ ഏതം നാമം. പമാദോ പന സതിയാ സതിസമ്പജഞ്ഞസ്സ വാ പടിപക്ഖഭൂതോ അകുസലചിത്തുപ്പാദോ ദട്ഠബ്ബോ. തേനാഹ – ‘‘പമാദസ്സ പടിപക്ഖവസേന വിത്ഥാരതോ വേദിതബ്ബോ’’തി.

൬൦. ദസമേ കുച്ഛിതം സീദതീതി കുസീതോ ദ-കാരസ്സ ത-കാരം കത്വാ, തസ്സ ഭാവോ കോസജ്ജം, ആലസിയന്തി അത്ഥോ.

അച്ഛരാസങ്ഘാതവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.