൫. പണിഹിതഅച്ഛവഗ്ഗവണ്ണനാ

൪൧. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ ഉപമാവ ഓപമ്മം, സോ ഏവ അത്ഥോ, തസ്മിം ഓപമ്മത്ഥേ ബോധേതബ്ബേ നിപാതോ. സേയ്യഥാപീതി യഥാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച തത്ര ഭഗവാ കത്ഥചി അത്ഥേന ഉപമം പരിവാരേത്വാ ദസ്സേതി വത്ഥസുത്തേ വിയ, പാരിച്ഛത്തകോപമ (അ. നി. ൭.൬൯) അഗ്ഗിക്ഖന്ധോപമാദി (അ. നി. ൭.൭൨) സുത്തേസു വിയ ച. കത്ഥചി ഉപമായ അത്ഥം പരിവാരേത്വാ ദസ്സേതി ലോണമ്ബിലസുത്തേ (അ. നി. ൩.൧൦൧) വിയ, സുവണ്ണകാരസത്തസൂരിയോപമാദിസുത്തേസു (അ. നി. ൭.൬൬) വിയ ച. ഇമസ്മിം പന സാലിസൂകോപമേ ഉപമായ അത്ഥം പരിവാരേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിമാഹാതി പോത്ഥകേസു ലിഖന്തി, തം മജ്ഝിമട്ഠകഥായ വത്ഥസുത്തവണ്ണനായ (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൭൦) ന സമേതി. തത്ഥ ഹി ഇദം വുത്തം –

സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, വത്ഥന്തി ഉപമാവചനമേവേതം. ഉപമം കരോന്തോ ച ഭഗവാ കത്ഥചി പഠമംയേവ ഉപമം ദസ്സേത്വാ പച്ഛാ അത്ഥം ദസ്സേതി, കത്ഥചി പഠമം അത്ഥം ദസ്സേത്വാ പച്ഛാ ഉപമം, കത്ഥചി ഉപമായ അത്ഥം പരിവാരേത്വാ ദസ്സേതി, കത്ഥചി അത്ഥേന ഉപമം. തഥാ ഹേസ ‘‘സേയ്യഥാപിസ്സു, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ അഗാരാ സദ്വാരാ, തത്ഥ ചക്ഖുമാ പുരിസോ മജ്ഝേ ഠിതോ പസ്സേയ്യാ’’തി സകലമ്പി ദേവദൂതസുത്തം (മ. നി. ൩.൨൬൧ ആദയോ) ഉപമം പഠമം ദസ്സേത്വാ പച്ഛാ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ. ‘‘തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛതി, സേയ്യഥാപി, ആകാസേ’’തിആദിനാ പന നയേന സകലമ്പി ഇദ്ധിവിധം അത്ഥം പഠമം ദസ്സേത്വാ പച്ഛാ ഉപമം ദസ്സേന്തോ ആഹ. ‘‘സേയ്യഥാപി, ബ്രാഹ്മണപുരിസോ സാരത്ഥികോ സാരഗവേസീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൩൧൪) നയേന സകലമ്പി ചൂളസാരോപമസുത്തം ഉപമായ അത്ഥം പരിവാരേത്വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ. ‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചേ കുലപുത്താ ധമ്മം പരിയാപുണന്തി സുത്തം…പേ… സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ അലഗദ്ദത്ഥികോ’’തിആദിനാ നയേന സകലമ്പി അലഗദ്ദസുത്തം (മ. നി. ൧.൨൩൮) മഹാസാരോപമസുത്തന്തി ഏവമാദീനി സുത്താനി അത്ഥേന ഉപമം പരിവാരേത്വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ. സ്വായം ഇധ പഠമം ഉപമം ദസ്സേത്വാ പച്ഛാ അത്ഥം ദസ്സേതീതി.

ഏത്ഥ ഹി ചൂളസാരോപമാദീസു (മ. നി. ൧.൩൧൨) പഠമം ഉപമം വത്വാ തദനന്തരം ഉപമേയ്യത്ഥം വത്വാ പുന ഉപമം വദന്തോ ഉപമായ അത്ഥം പരിവാരേത്വാ ദസ്സേതീതി വുത്തോ. അലഗദ്ദൂപമസുത്താദീസു പന അത്ഥം പഠമം വത്വാ തദനന്തരം ഉപമം വത്വാ പുന അത്ഥം വദന്തോ അത്ഥേന ഉപമം പരിവാരേത്വാ ദസ്സേതീതി വുത്തോ. തേനേവേത്ഥ ലീനത്ഥപ്പകാസിനിയം വുത്തം – ‘‘ഉപമേയ്യത്ഥം പഠമം വത്വാ തദനന്തരം അത്ഥം വത്വാ പുന ഉപമം വദന്തോ ഉപമായ അത്ഥം പരിവാരേത്വാ ദസ്സേതീ’’തി വുത്തോ. അത്ഥേന ഉപമം പരിവാരേത്വാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോതി. ഇധ പന കത്ഥചി അത്ഥേന ഉപമം പരിവാരേത്വാ ദസ്സേതി. ‘‘വത്ഥസുത്തേ വിയ പാരിച്ഛത്തകോപമഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോപമാദിസുത്തേസു വിയ ചാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ വത്ഥസുത്തേ താവ ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, വത്ഥം സംകിലിട്ഠം മലഗ്ഗഹിതം, തമേനം രജകോ യസ്മിം യസ്മിം രങ്ഗജാതേ ഉപസംഹരേയ്യ. യദി നീലകായ, യദി പീതകായ, യദി ലോഹിതകായ, യദി മഞ്ജിട്ഠകായ, ദുരത്തവണ്ണമേവസ്സ അപരിസുദ്ധവണ്ണമേവസ്സ. തം കിസ്സ ഹേതു? അപരിസുദ്ധത്താ, ഭിക്ഖവേ, വത്ഥസ്സ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തേ സംകിലിട്ഠേ ദുഗ്ഗതി പാടികങ്ഖാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൭൦) പഠമം ഉപമം ദസ്സേത്വാ പച്ഛാ ഉപമേയ്യത്ഥോ വുത്തോ, ന പന പഠമം അത്ഥം വത്വാ തദനന്തരം ഉപമം ദസ്സേത്വാ പുന അത്ഥോ വുത്തോ. യേന കത്ഥചി അത്ഥേന ഉപമം പരിവാരേത്വാ ദസ്സേതി. വത്ഥസുത്തേ വിയാതി വദേയ്യ.

തഥാ പാരിച്ഛത്തകോപമേപി ‘‘യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, സമയേ ദേവാനം താവതിംസാനം പാരിച്ഛത്തകോ കോവിളാരോ പണ്ഡുപലാസോ ഹോതി, അത്തമനാ, ഭിക്ഖവേ, ദേവാ താവതിംസാ, തസ്മിം സമയേ ഹോന്തി പണ്ഡുപലാസോ ദാനി പാരിച്ഛത്തകോ കോവിളാരോ, ന ചിരസ്സേവ ദാനി പന്നപലാസോ ഭവിസ്സതി…പേ… ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യസ്മിം സമയേ അരിയസാവകോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ ചേതേതി. പണ്ഡുപലാസോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ തസ്മിം സമയേ ഹോതീ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൭.൬൯) പഠമം ഉപമം ദസ്സേത്വാ പച്ഛാ അത്ഥോ വുത്തോ. അഗ്ഗിക്ഖന്ധോപമേ ‘‘പസ്സഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, അമും മഹന്തം അഗ്ഗിക്ഖന്ധം ആദിത്തം സമ്പജ്ജലിതം സജോതിഭൂതന്തി. ഏവം, ഭന്തേതി. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, കതമം നു ഖോ വരം യം അമും മഹന്തം അഗ്ഗിക്ഖന്ധം ആദിത്തം സമ്പജ്ജലിതം സജോതിഭൂതം ആലിങ്ഗേത്വാ ഉപനിസീദേയ്യ വാ ഉപനിപജ്ജേയ്യ വാ, യം ഖത്തിയകഞ്ഞം വാ ബ്രാഹ്മണകഞ്ഞം വാ ഗഹപതികഞ്ഞം വാ മുദുതലുനഹത്ഥപാദം ആലിങ്ഗേത്വാ ഉപനിസീദേയ്യ വാ ഉപനിപജ്ജേയ്യ വാ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൭.൭൨) പഠമം ഉപമംയേവ ദസ്സേത്വാ പച്ഛാ അത്ഥോ വുത്തോ, ന പന പഠമം അത്ഥം വത്വാ തദനന്തരം ഉപമം ദസ്സേത്വാ പുന അത്ഥോ വുത്തോ, തസ്മാ ‘‘കത്ഥചി അത്ഥേന ഉപമം പരിവാരേത്വാ ദസ്സേതി വത്ഥസുത്തേ വിയ പാരിച്ഛത്തകോപമഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോപമാദിസുത്തേസു വിയ ചാ’’തി ന വത്തബ്ബം.

കേചി പനേത്ഥ ഏവം വണ്ണയന്തി ‘‘അത്ഥം പഠമം വത്വാ പച്ഛാ ച ഉപമം ദസ്സേന്തോ അത്ഥേന ഉപമം പരിവാരേത്വാ ദസ്സേതി നാമ, ഉപമം പന പഠമം വത്വാ പച്ഛാ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ഉപമായ അത്ഥം പരിവാരേത്വാ ദസ്സേതി നാമ, തദുഭയസ്സപി ആഗതട്ഠാനം നിദസ്സേന്തോ ‘വത്ഥസുത്തേ വിയാ’തിആദിമാഹാ’’തി. തമ്പി ‘‘കത്ഥചി അത്ഥേന ഉപമം പരിവാരേത്വാ ദസ്സേതി വത്ഥസുത്തേ വിയ പാരിച്ഛത്തകോപമഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോപമാദിസുത്തേസു വിയ ചാ’’തി വത്തബ്ബം, ഏവഞ്ച വുച്ചമാനേ ‘‘കത്ഥചി ഉപമായ അത്ഥം പരിവാരേത്വാ ദസ്സേതി ലോണമ്ബിലസുത്തേ വിയാ’’തി വിസും ന വത്തബ്ബം ‘‘അഗ്ഗിക്ഖന്ധോപമാദിസുത്തേ വിയാ’’തി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേനേവ സങ്ഗഹിതത്താ. ലോണമ്ബിലസുത്തേപി ഹി –

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ കുസലോ സൂദോ രാജാനം വാ രാജമഹാമത്തം വാ നാനച്ചയേഹി സൂപേഹി പച്ചുപട്ഠിതോ അസ്സ അമ്ബിലഗ്ഗേഹിപി തിത്തകഗ്ഗേഹിപി കടുകഗ്ഗേഹിപി മധുരഗ്ഗേഹിപി ഖാരികേഹിപി അഖാരികേഹിപി ലോണികേഹിപി അലോണികേഹിപി.

‘‘സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ കുസലോ സൂദോ സകസ്സ ഭത്തസ്സ നിമിത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹാതി ‘ഇദം വാ മേ അജ്ജ ഭത്തസൂപേയ്യം രുച്ചതി, ഇമസ്സ വാ അഭിഹരതി, ഇമസ്സ വാ ബഹും ഗണ്ഹാതി, ഇമസ്സ വാ വണ്ണം ഭാസതി. അമ്ബിലഗ്ഗം വാ മേ അജ്ജ ഭത്തസൂപേയ്യം രുച്ചതി, അമ്ബിലഗ്ഗസ്സ വാ അഭിഹരതി, അമ്ബിലഗ്ഗസ്സ വാ ബഹും ഗണ്ഹാതി, അമ്ബിലഗ്ഗസ്സ വാ വണ്ണം ഭാസതി…പേ… അലോണികസ്സ വാ വണ്ണം ഭാസതീ’തി. സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ കുസലോ സൂദോ ലാഭീ ചേവ ഹോതി അച്ഛാദനസ്സ, ലാഭീ വേതനസ്സ, ലാഭീ അഭിഹാരാനം. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ കുസലോ സൂദോ സകസ്സ ഭത്തനിമിത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹാതി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ കുസലോ ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി…പേ… വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തസ്സ ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ ചിത്തം സമാധിയതി, ഉപക്കിലേസാ പഹീയന്തി, സോ തം നിമിത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹാതി.

‘‘സ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ കുസലോ ഭിക്ഖു ലാഭീ ചേവ ഹോതി ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സുഖവിഹാരാനം, ലാഭീ ഹോതി സതിസമ്പജഞ്ഞസ്സ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ കുസലോ ഭിക്ഖു സകസ്സ ചിത്തസ്സ നിമിത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തി (സം. നി. ൫.൩൭൪) –

ഏവം പഠമം ഉപമം ദസ്സേത്വാ പച്ഛാ അത്ഥോ വുത്തോ. ‘‘സുവണ്ണകാരസൂരിയോപമാദിസുത്തേസു വിയ ചാ’’തി ഇദഞ്ച ഉദാഹരണമത്തേന സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി സുവണ്ണകാരസുത്താദീസു പഠമം ഉപമായ അദസ്സിതത്താ. ഏതേസു ഹി സുവണ്ണകാരോപമസുത്തേ (അ. നി. ൩.൧൦൩) താവ –

‘‘അധിചിത്തമനുയുത്തേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ തീണി നിമിത്താനി കാലേന കാലം മനസി കാതബ്ബാനി, കാലേന കാലം സമാധിനിമിത്തം മനസി കാതബ്ബം, കാലേന കാലം പഗ്ഗഹനിമിത്തം മനസി കാതബ്ബം, കാലേന കാലം ഉപേക്ഖാനിമിത്തം മനസി കാതബ്ബം. സചേ, ഭിക്ഖവേ, അധിചിത്തമനുയുത്തോ ഭിക്ഖു ഏകന്തം സമാധിനിമിത്തംയേവ മനസി കരേയ്യ, ഠാനം തം ചിത്തം കോസജ്ജായ സംവത്തേയ്യ. സചേ, ഭിക്ഖവേ, അധിചിത്തമനുയുത്തോ ഭിക്ഖു ഏകന്തം പഗ്ഗഹനിമിത്തംയേവ മനസി കരേയ്യ, ഠാനം തം ചിത്തം ഉദ്ധച്ചായ സംവത്തേയ്യ. സചേ, ഭിക്ഖവേ, അധിചിത്തമനുയുത്തോ ഭിക്ഖു ഏകന്തം ഉപേക്ഖാനിമിത്തംയേവ മനസി കരേയ്യ, ഠാനം തം ചിത്തം ന സമ്മാ സമാധിയേയ്യ ആസവാനം ഖയായ. യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അധിചിത്തമനുയുത്തോ ഭിക്ഖു കാലേന കാലം സമാധിനിമിത്തം…പേ… പഗ്ഗഹനിമിത്തം…പേ… ഉപേക്ഖാനിമിത്തം മനസി കരോതി, തം ഹോതി ചിത്തം മുദുഞ്ച കമ്മനിയഞ്ച പഭസ്സരഞ്ച, ന ച പഭങ്ഗു, സമ്മാ സമാധിയതി ആസവാനം ഖയായ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, സുവണ്ണകാരോ വാ സുവണ്ണകാരന്തേവാസീ വാ ഉക്കം ബന്ധേയ്യ, ഉക്കം ബന്ധിത്വാ ഉക്കാമുഖം ആലിമ്പേയ്യ, ഉക്കാമുഖം ആലിമ്പിത്വാ സണ്ഡാസേന ജാതരൂപം ഗഹേത്വാ ഉക്കാമുഖേ പക്ഖിപേയ്യ, ഉക്കാമുഖേ പക്ഖിപിത്വാ കാലേന കാലം അഭിധമതി, കാലേന കാലം ഉദകേന പരിപ്ഫോസേതി, കാലേന കാലം അജ്ഝുപേക്ഖതി. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സുവണ്ണകാരോ വാ സുവണ്ണകാരന്തേവാസീ വാ തം ജാതരൂപം ഏകന്തം അഭിധമേയ്യ, ഠാനം തം ജാതരൂപം ദഹേയ്യ. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സുവണ്ണകാരോ വാ സുവണ്ണകാരന്തേവാസീ വാ തം ജാതരൂപം ഏകന്തം ഉദകേന പരിപ്ഫോസേയ്യ, ഠാനം തം ജാതരൂപം നിബ്ബാപേയ്യ. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സുവണ്ണകാരോ വാ സുവണ്ണകാരന്തേവാസീ വാ തം ജാതരൂപം ഏകന്തം അജ്ഝുപേക്ഖേയ്യ, ഠാനം തം ജാതരൂപം ന സമ്മാ പരിപാകം ഗച്ഛേയ്യ. യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സുവണ്ണകാരോ വാ സുവണ്ണകാരന്തേവാസീ വാ തം ജാതരൂപം കാലേന കാലം അഭിധമതി, കാലേന കാലം ഉദകേന പരിപ്ഫോസേതി, കാലേന കാലം അജ്ഝുപേക്ഖതി, തം ഹോതി ജാതരൂപം മുദുഞ്ച കമ്മനിയഞ്ച പഭസ്സരഞ്ച, ന ച പഭങ്ഗു, സമ്മാ ഉപേതി കമ്മായ. യസ്സാ യസ്സാ ച പിളന്ധനവികതിയാ ആകങ്ഖതി, യദി പട്ടികായ യദി കുണ്ഡലായ യദി ഗീവേയ്യകേന യദി സുവണ്ണമാലായ, തഞ്ചസ്സ അത്ഥം അനുഭോതി.

‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അധിചിത്തമനുയുത്തേന ഭിക്ഖു…പേ… സമ്മാ സമാധിയതി ആസവാനം ഖയായ. യസ്സ യസ്സ ച അഭിഞ്ഞാസച്ഛികരണീയസ്സ ധമ്മസ്സ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി അഭിഞ്ഞാസച്ഛികിരിയായ, തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണാതി സതി സതിആയതനേ’’തി (അ. നി. ൩.൧൦൩) –

ഏവം പഠമം അത്ഥം ദസ്സേത്വാ തദതന്തരം ഉപമം വത്വാ പുനപി അത്ഥോ ഏവം പഠമം അത്ഥം ദസ്സേത്വാ തദനന്തരം ഉപമം വത്വാ പുനപി അത്ഥോ വുത്തോ.

സത്തസൂരിയോപമേ ച –

‘‘അനിച്ചാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ, അധുവാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ, അനസ്സാസികാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ, യാവഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, അലമേവ സബ്ബസങ്ഖാരേസു നിബ്ബിന്ദിതും അലം വിരജ്ജിതും അലം വിമുച്ചിതും. സിനേരു, ഭിക്ഖവേ, പബ്ബതരാജാ ചതുരാസീതിയോജനസഹസ്സാനി ആയാമേന, ചതുരാസീതിയോജനസഹസ്സാനി വിത്ഥാരേന, ചതുരാസീതിയോജനസഹസ്സാനി മഹാസമുദ്ദേ അജ്ഝോഗാള്ഹോ, ചതുരാസീതിയോജനസഹസ്സാനി മഹാസമുദ്ദാ അച്ചുഗ്ഗതോ. ഹോതി സോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സമയോ, യം കദാചി കരഹചി ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന ബഹൂനി വസ്സാനി ബഹൂനി വസ്സസതാനി ബഹൂനി വസ്സസഹസ്സാനി ബഹൂനി വസ്സസതസഹസ്സാനി ദേവോ ന വസ്സതി, ദേവേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, അവസ്സന്തേ യേ കേചിമേ ബീജഗാമഭൂതഗാമാ ഓസധിതിണവനപ്പതയോ, തേ ഉസ്സുസ്സന്തി വിസുസ്സന്തി ന ഭവന്തി. ഏവം അനിച്ചാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ, ഏവം അധുവാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൭.൬൬) –

പഠമം അത്ഥം ദസ്സേത്വാ തദനന്തരം ഉപമം വത്വാ പുനപി അത്ഥോ വുത്തോ. അഥ വാ ‘‘സൂരിയസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഉദയതോ ഏതം പുബ്ബങ്ഗമം ഏതം പുബ്ബനിമിത്തം, യദിദം അരുണുഗ്ഗം. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അരിയസ്സ അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ ഏതം പുബ്ബങ്ഗമം ഏതം പുബ്ബനിമിത്തം, യദിദം കല്യാണമിത്തതാ’’തി യദേതം സംയുത്തനികായേ (സം. നി. ൫.൪൯) ആഗതം, തം ഇധ സൂരിയോപമസുത്തന്തി അധിപ്പേതം സിയാ. തമ്പി ‘‘കത്ഥചി ഉപമായ അത്ഥം പരിവാരേത്വാ ദസ്സേതീ’’തി ഇമിനാ ന സമേതി പഠമം ഉപമം വത്വാ തദനന്തരം അത്ഥം ദസ്സേത്വാ പുന ഉപമായ അവുത്തത്താ. പഠമമേവ ഹി തത്ഥ ഉപമാ ദസ്സിതാ, ‘‘ഇമസ്മിം പന സാലിസൂകോപമേ ഉപമായ അത്ഥം പരിവാരേത്വാ ദസ്സേന്തോ സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേതി ആദിമാഹാ’’തി. ഇദമ്പി വചനമസങ്ഗഹിതം വത്ഥസുത്തസ്സ ഇമസ്സ ച വിസേസാഭാവതോ. ഉഭയത്ഥാപി ഹി പഠമം ഉപമം ദസ്സേത്വാ പച്ഛാ അത്ഥോ വുത്തോ, തസ്മാ ഏവമേത്ഥ പാഠേന ഭവിതബ്ബം ‘‘തത്ര ഭഗവാ കത്ഥചി പഠമംയേവ ഉപമം ദസ്സേത്വാ പച്ഛാ അത്ഥം ദസ്സേതി വത്ഥസുത്തേ വിയ പാരിച്ഛത്തകോപമ- (അ. നി. ൭.൬൯) അഗ്ഗിക്ഖന്ധോപമാദിസുത്തേസു (അ. നി. ൭.൭൨) വിയ ച, കത്ഥചി അത്ഥേന ഉപമം പരിവാരേത്വാ ദസ്സേതി സുവണ്ണകാരസത്തസൂരിയോപമാദിസുത്തേസു (അ. നി. ൭.൬൬) വിയ, ഇമസ്മിം പന സാലിസൂകോപമേ പഠമം ഉപമം ദസ്സേത്വാ പച്ഛാ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേതി ആദിമാഹാ’’തി. അഞ്ഞഥാ മജ്ഝിമട്ഠകഥായ വിരുജ്ഝതി. ഇധാപി ച പുബ്ബേനാപരം ന സമേതി. മജ്ഝിമട്ഠകഥായ വുത്തനയേനേവ വാ ഇധാപി പാഠോ ഗഹേതബ്ബോ.

കണസദിസോ സാലിഫലസ്സ തുണ്ഡേ ഉപ്പജ്ജനകവാലോ സാലിസൂകം, തഥാ യവസൂകം. സൂകസ്സ തനുകഭാവതോ ഭേദവതോ ഭേദോ നാതിമഹാ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘ഭിന്ദിസ്സതി, ഛവിം ഛിന്ദിസ്സതീതി അത്ഥോ’’തി. യഥാ മിച്ഛാഠപിതസാലിസൂകാദി അക്കന്തമ്പി ഹത്ഥാദിം ന ഭിന്ദതി ഭിന്ദിതും അയോഗ്ഗഭാവേന ഠിതത്താ, ഏവം ആചയഗാമിചിത്തം അവിജ്ജം ന ഭിന്ദതി ഭിന്ദിതും അയോഗ്ഗഭാവേന ഉപ്പന്നത്താതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘മിച്ഛാഠപിതേനാ’’തിആദിനാ. അട്ഠസു ഠാനേസൂതി ‘‘ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണ’’ന്തിആദിനാ വുത്തേസു ദുക്ഖാദീസു ചതൂസു സച്ചേസു പുബ്ബന്താദീസു ചതൂസു ചാതി അട്ഠസു ഠാനേസു. ഘനബഹലന്തി ചിരകാലപരിഭാവനായ അതിവിയ ബഹലം. മഹാവിസയതായ മഹാപടിപക്ഖതായ ബഹുപരിവാരതായ ബഹുദുക്ഖതായ ച മഹതീ അവിജ്ജാതി മഹാഅവിജ്ജാ. തം മഹാഅവിജ്ജം. മഹാസദ്ദോ ഹി ബഹുഭാവത്ഥോപി ഹോതി ‘‘മഹാജനോ’’തിആദീസു വിയ. തണ്ഹാവാനതോ നിക്ഖന്തഭാവേനാതി തത്ഥ തണ്ഹായ അഭാവമേവ വദതി.

൪൨. ദുതിയേ പാദേനേവ അവമദ്ദിതേ അക്കന്തന്തി വുച്ചമാനേ ഹത്ഥേന അവമദ്ദിതം അക്കന്തം വിയ അക്കന്തന്തി രുള്ഹീ ഹേസാതി ആഹ – ‘‘അക്കന്തന്തേവ വുത്ത’’ന്തി. അരിയവോഹാരോതി അരിയദേസവാസീനം വോഹാരോ. മഹന്തം അഗ്ഗഹേത്വാ അപ്പമത്തകസ്സേവ ഗഹണേ പയോജനം ദസ്സേതും – ‘‘കസ്മാ പനാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തേന ‘‘വിവട്ടൂപനിസ്സയകുസലം നാമ യോനിസോ ഉപ്പാദിതം അപ്പക’’ന്തി ന ചിന്തേതബ്ബം, അനുക്കമേന ലദ്ധപച്ചയം ഹുത്വാ വഡ്ഢമാനം ഖുദ്ദകനദീ വിയ പക്ഖന്ദമഹോഘാ സമുദ്ദം, അനുക്കമേന നിബ്ബാനമഹാസമുദ്ദമേവ പുരിസം പാപേതീതി ദീപേതി. പച്ചേകബോധിം ബുദ്ധഭൂമിന്തി ച പച്ചത്തേ ഉപയോഗവചനം. വട്ടവിവട്ടം കഥിതന്തി യഥാക്കമേന വുത്തം.

൪൩. തതിയേ ദോസേന പദുട്ഠചിത്തന്തി സമ്പയുത്തധമ്മാനം, യസ്മിം സന്താനേ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ച ദൂസനേന വിസസംസട്ഠപൂതിമുത്തസദിസേന ദോസേന പദൂസിതചിത്തം. അത്തനോ ചിത്തേനാതി അത്തനോ ചേതോപരിയഞാണേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന വാ സഹിതേന ചിത്തേന. പരിച്ഛിന്ദിത്വാതി ഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ. ഇട്ഠാകാരേന ഏതീതി അയോ, സുഖം. സബ്ബസോ അപേതോ അയോ ഏതസ്സ, ഏതസ്മാതി വാ അപായോ, കായികസ്സ ചേതസികസ്സ ച ദുക്ഖസ്സ ഗതി പവത്തിട്ഠാനന്തി ദുഗ്ഗതി, കാരണാവസേന വിവിധം വികാരേന ച നിപാതിയന്തി ഏത്ഥാതി വിനിപാതോ, അപ്പകോപി നത്ഥി അയോ സുഖം ഏത്ഥാതി നിരയോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൪൪. ചതുത്ഥേ സദ്ധാപസാദേന പസന്നന്തി സദ്ധാസങ്ഖാതേന പസാദേന പസന്നം, ന ഇന്ദ്രിയാനം അവിപ്പസന്നതായ. സുഖസ്സ ഗതിന്തി സുഖസ്സ പവത്തിട്ഠാനം. സുഖമേവേത്ഥ ഗച്ഛന്തി, ന ദുക്ഖന്തി വാ സുഗതി. മനാപിയരൂപാദിതായ സഹ അഗ്ഗേഹീതി സഗ്ഗം, ലോകം.

൪൫. പഞ്ചമേ പരിളാഹവൂപസമകരോ രഹദോ ഏത്ഥാതി രഹദോ, ഉദകപുണ്ണോ രഹദോ ഉദകരഹദോ. ഉദകം ദഹതി ധാരേതീതി ഉദകദഹോ. ആവിലോതി കലലബഹുലതായ ആകുലോ. തേനാഹ – ‘‘അവിപ്പസന്നോ’’തി. ലുളിതോതി വാതേന ആലോളിതോ. തേനാഹ – ‘‘അപരിസണ്ഠിതോ’’തി. വാതാഭിഘാതേന വീചിതരങ്ഗമലസമാകുലതായ ഹി പരിതോ ന സണ്ഠിതോ വാ അപരിസണ്ഠിതോ. വാതാഭിഘാതേന ഉദകസ്സ ച അപ്പഭാവേന കലലീഭൂതോ കദ്ദമഭാവപ്പത്തോതി ആഹ – ‘‘കദ്ദമീഭൂതോ’’തി. സിപ്പിയോ മുത്തസിപ്പിആദയോ. സമ്ബുകാ സങ്ഖസലാകവിസേസാ. ചരന്തമ്പി തിട്ഠന്തമ്പീതി യഥാലാഭവചനമേതം ദട്ഠബ്ബം. തമേവ ഹി യഥാലാഭവചനതം ദസ്സേതും – ‘‘ഏത്ഥാ’’തിആദി ആരദ്ധം.

പരിയോനദ്ധേനാതി പടിച്ഛാദിതേന. തയിദം കാരണേന ആവിലഭാവസ്സ ദസ്സനം. ദിട്ഠധമ്മേ ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ ഭവോ ദിട്ഠധമ്മികോ, സോ പന ലോകിയോപി ഹോതി ലോകുത്തരോപീതി ആഹ – ‘‘ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകോ’’തി. പേച്ച സമ്പരേതബ്ബതോ സമ്പരായോ, പരലോകോ. തേനാഹ – ‘‘സോ ഹി പരത്ഥ അത്ഥോതി പരത്ഥോ’’തി. ഇതി ദ്വിധാപി സകസന്തതിപരിയാപന്നോ ഏവ ഗഹിതോതി ഇതരമ്പി സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേതും – ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. അയന്തി കുസലകമ്മപഥസങ്ഖാതോ ദസവിധോ ധമ്മോ. സത്ഥന്തരകപ്പാവസാനേതി ഇദം തസ്സ ആസന്നഭാവം സന്ധായ വുത്തം. യസ്സ കസ്സചി അന്തരകപ്പസ്സാവസാനേതി വേദിതബ്ബം. അരിയാനം യുത്തന്തി അരിയാനം അരിയഭാവായ യുത്തം, തതോ ഏവ അരിയഭാവം കാതും സമത്ഥം. ഞാണമേവ ഞേയ്യസ്സ പച്ചക്ഖകരണട്ഠേന ദസ്സനന്തി ആഹ – ‘‘ഞാണമേവ ഹീ’’തിആദി. കിം പന തന്തി ആഹ – ‘‘ദിബ്ബചക്ഖൂ’’തിആദി.

൪൬. ഛട്ഠേ അച്ഛോതി തനുകോ. തനുഭാവമേവ ഹി സന്ധായ ‘‘അബഹലോ’’തി വുത്തം. യസ്മാ പസന്നോ നാമ അച്ഛോ ന ബഹലോ, തസ്മാ ‘‘പസന്നോതിപി വട്ടതീ’’തി വുത്തം. വിപ്പസന്നോതി വിസേസേന പസന്നോ. സോ പന സമ്മാ പസന്നോ നാമ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘സുട്ഠു പസന്നോ’’തി. അനാവിലോതി അകലുസോ. തേനാഹ – ‘‘പരിസുദ്ധോ’’തിആദി. സങ്ഖന്തി ഖുദ്ദകസേവാലം, യം ‘‘തിലബീജക’’ന്തി വുച്ചതി. സേവാലന്തി കണ്ണികസേവാലം. പണകന്തി ഉദകമലം. ചിത്തസ്സ ആവിലഭാവോ നീവരണഹേതുകോതി ആഹ – ‘‘അനാവിലേനാതി പഞ്ചനീവരണവിമുത്തേനാ’’തി.

൪൭. സത്തമേ രുക്ഖജാതാനീതി ഏത്ഥ ജാതസദ്ദേന പദവഡ്ഢനമേവ കതം യഥാ ‘‘കോസജാത’’ന്തി ആഹ – ‘‘രുക്ഖാനമേവേതം അധിവചന’’ന്തി. കോചി ഹി രുക്ഖോ വണ്ണേന അഗ്ഗോ ഹോതി യഥാ തം രത്തചന്ദനാദി. കോചി ഗന്ധേന യഥാ തം ഗോസീതചന്ദനം. കോചി രസേന ഖദിരാദി. കോചി ഥദ്ധതായ ചമ്പകാദി. മഗ്ഗഫലാവഹതായ വിപസ്സനാവസേന ഭാവിതമ്പി ഗഹിതം. ‘‘തത്ഥ തത്ഥേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണാതീ’’തി (അ. നി. ൩.൧൦൩) വചനതോ ‘‘അഭിഞ്ഞാപാദകചതുത്ഥജ്ഝാനചിത്തമേവ, ആവുസോ’’തി ഫുസ്സമിത്തത്ഥേരോ വദതി.

൪൮. അട്ഠമേ ചിത്തസ്സ പരിവത്തനം ഉപ്പാദനിരോധാ ഏവാതി ആഹ – ‘‘ഏവം ലഹും ഉപ്പജ്ജിത്വാ ലഹും നിരുജ്ഝനക’’ന്തി. അധിമത്തപമാണത്ഥേതി അതിക്കന്തപമാണത്ഥേ, പമാണാതീതതായന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ – ‘‘അതിവിയ ന സുകരാ’’തി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണമ്പി അധിപ്പേതമേവാതി സബ്ബസ്സപി ചിത്തസ്സ സമാനഖണത്താ വുത്തം. ചിത്തസ്സ അതിവിയ ലഹുപരിവത്തിഭാവം ഥേരവാദേന ദീപേതും – ‘‘ഇമസ്മിം പനത്ഥേ’’തിആദി വുത്തം. ചിത്തസങ്ഖാരാതി സസമ്പയുത്തം ചിത്തം വദതി. വാഹസതാനം ഖോ, മഹാരാജ, വീഹീനന്തി പോത്ഥകേസു ലിഖന്തി, ‘‘വാഹസതം ഖോ, മഹാരാജ, വീഹീന’’ന്തി പന പാഠേന ഭവിതബ്ബം. മിലിന്ദപഞ്ഹേപി (മി. പ. ൪.൧.൨) ഹി കത്ഥചി അയമേവ പാഠോ ദിസ്സതി. ‘‘വാഹസതാന’’ന്തി വാ പച്ചത്തേ സാമിവചനം ബ്യത്തയേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. അഡ്ഢചൂളന്തി ഥോകേന ഊനം ഉപഡ്ഢം. കസ്സ പന ഉപഡ്ഢന്തി? അധികാരതോ വാഹസ്സാതി വിഞ്ഞായതി. ‘‘അഡ്ഢചുദ്ദസ’’ന്തി കേചി. ‘‘അഡ്ഢചതുത്ഥ’’ന്തി അപരേ. സാധികം ദിയഡ്ഢസതം വാഹാതി ദള്ഹം കത്വാ വദന്തി, വീമംസിതബ്ബം. ചതുനാളികോ തുമ്ബോ. പുച്ഛായ അഭാവേനാതി ‘‘സക്കാ പന, ഭന്തേ, ഉപമം കാതു’’ന്തി ഏവം പവത്തായ പുച്ഛായ അഭാവേന ന കതാ ഉപമാ. ധമ്മദേസനാപരിയോസാനേതി സന്നിപതിതപരിസായ യഥാരദ്ധധമ്മദേസനായ പരിയോസാനേ.

൪൯. നവമേ പഭസ്സരന്തി പരിയോദാതം സഭാവപരിസുദ്ധട്ഠേന. തേനാഹ – ‘‘പണ്ഡരം പരിസുദ്ധ’’ന്തി. പഭസ്സരതാദയോ നാമ വണ്ണധാതുയം ലബ്ഭനകവിസേസാതി ആഹ – ‘‘കിം പന ചിത്തസ്സ വണ്ണോ നാമ അത്ഥീ’’തി? ഇതരോ അരൂപതായ ‘‘നത്ഥീ’’തി പടിക്ഖിപിത്വാ പരിയായകഥാ അയം താദിസസ്സ ചിത്തസ്സ പരിസുദ്ധഭാവനാദീപനായാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘നീലാദീന’’ന്തിആദിമാഹ. തഥാ ഹി ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൪൩-൨൪൪; മ. നി. ൧.൩൮൪-൩൮൬, ൪൩൧-൪൩൩; പാരാ. ൧൨-൧൩) വുത്തം. തേനേവാഹ – ‘‘ഇദമ്പി നിരുപക്കിലേസതായ പരിസുദ്ധന്തി പഭസ്സര’’ന്തി. കിം പന ഭവങ്ഗചിത്തം നിരുപക്കിലേസന്തി? ആമ സഭാവതോ നിരുപക്കിലേസം, ആഗന്തുകഉപക്കിലേസവസേന പന സിയാ ഉപക്കിലിട്ഠം. തേനാഹ – ‘‘തഞ്ച ഖോ’’തിആദി. തത്ഥ അത്തനോ തേസഞ്ച ഭിക്ഖൂനം പച്ചക്ഖഭാവതോ പുബ്ബേ ‘‘ഇദ’’ന്തി വത്വാ ഇദാനി പച്ചാമസനവസേന ‘‘ത’’ന്തി ആഹ. ച-സദ്ദോ അത്ഥൂപനയനേ. ഖോ-സദ്ദോ വചനാലങ്കാരേ, അവധാരണേ വാ. വക്ഖമാനസ്സ അത്ഥസ്സ നിച്ഛിതഭാവതോ ഭവങ്ഗചിത്തേന സഹാവട്ഠാനാഭാവതോ ഉപക്കിലേസാനം ആഗന്തുകതാതി ആഹ – ‘‘അസഹജാതേഹീ’’തിആദി. രാഗാദയോ ഉപേച്ച ചിത്തസന്താനം കിലിസ്സന്തി വിബാധേന്തി ഉപതാപേന്തി ചാതി ആഹ – ‘‘ഉപക്കിലേസേഹീതി രാഗാദീഹീ’’തി. ഭവങ്ഗചിത്തസ്സ നിപ്പരിയായതോ ഉപക്കിലേസേഹി ഉപക്കിലിട്ഠതാ നാമ നത്ഥി അസംസട്ഠഭാവതോ, ഏകസന്തതിപരിയാപന്നതായ പന സിയാ ഉപക്കിലിട്ഠതാപരിയായോതി ആഹ – ‘‘ഉപക്കിലിട്ഠം നാമാതി വുച്ചതീ’’തി. ഇദാനി തമത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. തേന ഭിന്നസന്താനഗതായപി നാമ ഇരിയായ ലോകേ ഗാരയ്ഹതാ ദിസ്സതി, പഗേവ ഏകസന്താനഗതായ ഇരിയായാതി ഇമം വിസേസം ദസ്സേതി. തേനാഹ – ‘‘ജവനക്ഖണേ…പേ… ഉപക്കിലിട്ഠം നാമ ഹോതീ’’തി.

൫൦. ദസമേ ഭവങ്ഗചിത്തമേവ ചിത്തന്തി ‘‘പഭസ്സരമിദം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്ത’’ന്തി വുത്തം ഭവങ്ഗചിത്തമേവ. യദഗ്ഗേന ഭവങ്ഗചിത്തം താദിസപച്ചയസമവായേ ഉപക്കിലിട്ഠം നാമ വുച്ചതി, തദഗ്ഗേന തബ്ബിധുരപച്ചയസമവായേ ഉപക്കിലേസതോ വിമുത്തന്തി വുച്ചതി. തേനാഹ – ‘‘ഉപക്കിലേസേഹി വിപ്പമുത്തം നാമ ഹോതീ’’തി. സേസമേത്ഥ നവമസുത്തേ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബം.

പണിഹിതഅച്ഛവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.