൧൫. അട്ഠാനപാളി (ദുതിയവഗ്ഗ)

(൧൫) ൨. അട്ഠാനപാളി-ദുതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ

൨൭൮. വിവാദുപച്ഛേദതോതി വിവാദുപച്ഛേദകാരണാ. ദ്വീസു ഉപ്പന്നേസു യോ വിവാദോ ഭവേയ്യ, തസ്സ അനുപ്പാദോയേവേത്ഥ വിവാദുപച്ഛേദോ. ഏകസ്മിം ദീപേതിആദിനാ ദീപന്തരേപി ഏകജ്ഝം ന ഉപ്പജ്ജതി, പഗേവ ഏകദീപേതി ദസ്സേതി. സോപി പരിഹായേഥാതി ചക്കവാളസ്സ പദേസേ ഏവ പവത്തിതബ്ബത്താ പരിഹായേയ്യ.

൨൭൯-൨൮൦. മനുസ്സത്തന്തി മനുസ്സഭാവോ തസ്സേവ പബ്ബജ്ജാദിഗുണാനം യോഗ്ഗഭാവതോ. ലിങ്ഗസമ്പത്തീതി പുരിസഭാവോ. ഹേതൂതി മനോവചീപണിധാനപുബ്ബികാ ഹേതുസമ്പദാ. സത്ഥാരദസ്സനന്തി സത്ഥുസമ്മുഖീഭാവോ. പബ്ബജ്ജാതി കമ്മകിരിയവാദീസു താപസേസു, ഭിക്ഖൂസു വാ പബ്ബജ്ജാ. ഗുണസമ്പത്തീതി അഭിഞ്ഞാദിഗുണസമ്പദാ. അധികാരോതി ബുദ്ധേ ഉദ്ദിസ്സ അധികോ കാരോ, സവിസേസാ ഉപകാരകിരിയാ അധികോ സക്കാരോതി വുത്തം ഹോതി. ഛന്ദോവ ഛന്ദതാ, സമ്മാസമ്ബോധിം ഉദ്ദിസ്സ സാതിസയോ കത്തുകമ്യതാകുസലച്ഛന്ദോ. അട്ഠധമ്മസമോധാനാതി ഏതേസം അട്ഠന്നം ധമ്മാനം സമായോഗേന. അഭിനീഹാരോതി കായപണിധാനം. സമിജ്ഝതീതി നിപ്ഫജ്ജതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന പരമത്ഥദീപനിയാ ചരിയാപിടകവണ്ണനായ (ചരിയാ. അട്ഠ. പകിണ്ണകകഥാ) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. സബ്ബാകാരപരിപൂരമേവാതി പരിപുണ്ണലക്ഖണതായ സത്തുത്തമാദീഹി സബ്ബാകാരേന സമ്പന്നമേവ. ന ഹി ഇത്ഥിയാ കോസോഹിതവത്ഥഗുയ്ഹതാദി സമ്ഭവതി. ദുതിയപകതി ച നാമ പഠമപകതിതോ നിഹീനാ ഏവ. തേനേവാഹ – അനന്തരവാരേ ‘‘യസ്മാ’’തിആദി.

൨൮൧. ഇധ പുരിസസ്സ തത്ഥ നിബ്ബത്തനതോതി ഇമസ്മിം മനുസ്സലോകേ പുരിസഭൂതസ്സ തത്ഥ ബ്രഹ്മലോകേ ബ്രഹ്മത്തഭാവേന നിബ്ബത്തനതോ. തേന അസതിപി പുരിസലിങ്ഗേ പുരിസാകാരാ ബ്രഹ്മാനോ ഹോന്തീതി ദസ്സേതി. തംയേവ ച പുരിസാകാരം സന്ധായ വുത്തം ഭഗവതാ ‘‘യം പുരിസോ ബ്രഹ്മത്തം കാരേയ്യാ’’തി. തേനേവാഹ – ‘‘സമാനേപീ’’തിആദി. യദി ഏവം ഇത്ഥിയോ ബ്രഹ്മലോകേ ന ഉപ്പജ്ജേയ്യുന്തി ആഹ – ‘‘ബ്രഹ്മത്ത’’ന്തിആദി.

൨൯൦-൨൯൫. ‘‘കായദുച്ചരിതസ്സാ’’തിആദിപാളിയാ കമ്മനിയാമോ നാമ കഥിതോ. സമഞ്ജനം സമങ്ഗോ, സമന്നാഗമോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സമങ്ഗീ, സമന്നാഗതോ, സമഞ്ജനസീലോ വാ സമങ്ഗീ, പുബ്ബഭാഗേ ഉപകരണസമുദായതോ പഭുതി ആയൂഹനവസേന ആയൂഹനസമങ്ഗീതാ, സന്നിട്ഠാപകചേതനാവസേന ചേതനാസമങ്ഗിതാ. ചേതനാസന്തതിവസേന വാ ആയൂഹനസമങ്ഗിതാ, തംതംചേതനാക്ഖണവസേന ചേതനാസമങ്ഗീതാ. കതൂപചിതസ്സ അവിപക്കവിപാകസ്സ കമ്മസ്സ വസേന കമ്മസമങ്ഗിതാ. കമ്മേ പന വിപച്ചിതും ആരദ്ധേ വിപാകപ്പവത്തിവസേന വിപാകസമങ്ഗിതാ. കമ്മാദീനം ഉപട്ഠാനകാലവസേന ഉപട്ഠാനസമങ്ഗിതാ. കുസലാകുസലകമ്മായൂഹനക്ഖണേതി കുസലകമ്മസ്സ അകുസലകമ്മസ്സ ച സമീഹനക്ഖണേ. തഥാതി ഇമിനാ കുസലാകുസലകമ്മപദം ആകഡ്ഢതി. യഥാ കതം കമ്മം ഫലദാനസമത്ഥം ഹോതി, തഥാ കതം ഉപചിതം. വിപാകാരഹന്തി ദുതിയഭവാദീസു വിപച്ചനാരഹം. ഉപ്പജ്ജമാനാനം ഉപപത്തിനിമിത്തം ഉപട്ഠാതീതി യോജനാ. ഉപപത്തിയാ ഉപ്പജ്ജനസ്സ നിമിത്തം കാരണന്തി ഉപപത്തിനിമിത്തം, കമ്മം, കമ്മനിമിത്തം, ഗതിനിമിത്തഞ്ച. അട്ഠകഥായം പന ഗതിനിമിത്തവസേനേവ യോജനാ ദസ്സിതാ. കമ്മകമ്മനിമിത്താനമ്പി ഉപട്ഠാനം യഥാരഹം ദട്ഠബ്ബം. ‘‘യാനിസ്സ താനി പുബ്ബേ കതാനി കമ്മാനി, താനിസ്സ തസ്മിം സമയേ ഓലമ്ബന്തി അജ്ഝോലമ്ബന്തി അഭിലമ്ബന്തി’’തി (മ. നി. ൩.൨൪൮) വചനതോ സായന്ഹേ മഹന്താനം പബ്ബതകൂടാനം ഛായാ വിയ ആസന്നമരണസ്സ സത്തസ്സ ചിത്തേ സുപിനേ വിയ വിപച്ചിതും കതോകാസം കമ്മം, തസ്സ നിമിത്തം ഗതിനിമിത്തം ഉപതിട്ഠതേവ. ചലതീതി പരിവത്തതി. ഏകേന ഹി കമ്മുനാ തജ്ജേ നിമിത്തേ ഉപട്ഠിതേ പച്ചയവിസേസവസേന തതോ അഞ്ഞേന കമ്മുനാ തദഞ്ഞസ്സ നിമിത്തസ്സ ഉപട്ഠാനം പരിവത്തനം. സേസാ നിച്ചലാ അവസേസാ ചതുബ്ബിധാപി സമങ്ഗിതാ നിച്ചലാ അപരിവത്തനതോ.

സുനഖവാജികോതി സുനഖേഹി മിഗവാജവസേന വജനസീലോ, സുനഖലുദ്ദകോതി അത്ഥോ. തലസന്ഥരണപൂജന്തി ഭൂമിതലസ്സ പുപ്ഫേഹി സന്ഥരണപൂജം. ആയൂഹനചേതനാ കമ്മസമങ്ഗിതാവസേനാതി കായദുച്ചരിതസ്സ അപരാപരം ആയൂഹനേന സന്നിട്ഠാപകചേതനായ തസ്സേവ പകപ്പനേ കമ്മക്ഖയകരഞാണേന അഖേപിതത്താ യഥൂപചിതകമ്മുനാ ച സമങ്ഗിഭാവസ്സ വസേന.

കമ്മന്തി അകുസലകമ്മം. തസ്മിംയേവ ഖണേതി ആയൂഹനക്ഖണേയേവ. തസ്സാതി കമ്മസമങ്ഗിനോ പുഗ്ഗലസ്സ സഗ്ഗോ വാരിതോ, തഞ്ചേ കമ്മം വിപാകവാരം ലഭേയ്യാതി അധിപ്പായോ. സഗ്ഗോ വാരിതോതി ച നിദസ്സനമത്തം. മനുസ്സലോകോപിസ്സ വാരിതോവാതി. അപരേ പന പുരിമേഹി വിപാകാവരണസ്സ അനുദ്ധടത്താ ‘‘തസ്മിംയേവ ഖണേ’’തി ച അവിസേസേന വുത്തത്താ തം ദോസം പരിഹരിതും ‘‘ആയൂഹിതകമ്മം നാമാ’’തിആദിമാഹ. യദാ കമ്മം വിപാകവാരം ലഭതീതി ഇദം കതോകാസസ്സ അപ്പടിബാഹിയത്താ വുത്തം. തഥാ ഹി ഭഗവാ തതിയപാരാജികവത്ഥുസ്മിം (പാരാ. ൧൬൨ ആദയോ) പടിസല്ലീയി, ഇമസ്മിം സുത്തേ ‘‘കായദുച്ചരിതസമങ്ഗീ’’തി ആഗതത്താ വിപാകൂപട്ഠാനസമങ്ഗിതാ ന ലബ്ഭന്തി.

(ദുതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.)

അട്ഠാനപാളിവണ്ണനായം അനുത്താനത്ഥദീപനാ നിട്ഠിതാ.