(൧൫) ൧. അട്ഠാനപാളി-പഠമവഗ്ഗവണ്ണനാ

൨൬൮. അട്ഠാനപാളിവണ്ണനായം അവിജ്ജമാനം ഠാനം അട്ഠാനം, നത്ഥി ഠാനന്തി വാ അട്ഠാനം. അനവകാസോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തദത്ഥനിഗമനമേവ ഹി ‘‘നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി വചനന്തി. തേനാഹ – ‘‘ഉഭയേനപീ’’തിആദി. യന്തി കാരണത്ഥേ പച്ചത്തവചനം. ഹേതുഅത്ഥോ ചേത്ഥ കാരണത്ഥോതി ആഹ – ‘‘യന്തി യേന കാരണേനാ’’തി. ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേനേത്ഥ ദിട്ഠിസമ്പത്തി വേദിതബ്ബാതി വുത്തം – ‘‘മഗ്ഗദിട്ഠിയാ സമ്പന്നോ’’തി. കുതോ പനായമത്ഥോ ലബ്ഭതീതി? ലിങ്ഗതോ, ലിങ്ഗം ചേതസ്സ നിച്ചതോ ഉപഗമനപ്പടിക്ഖേപോ. ചതുഭൂമകേസൂതി ഇദം ചതുത്ഥഭൂമകസങ്ഖാരാനം അരിയസാവകസ്സ വിസയഭാവൂപഗമനതോ വുത്തം, ന പന തേ ആരബ്ഭ നിച്ചതോ ഉപഗമനസബ്ഭാവതോ. വക്ഖതി ഹി ‘‘തദഭാവേ ചതുത്ഥഭൂമകസങ്ഖാരാ പനാ’’തിആദിനാ. അഭിസങ്ഖതസങ്ഖാരഅഭിസങ്ഖരണകസങ്ഖാരാനം സപ്പദേസത്താ നിപ്പദേസസങ്ഖാരഗ്ഗഹണത്ഥം ‘‘സങ്ഖതസങ്ഖാരേസൂ’’തി വുത്തം, ലോകുത്തരസങ്ഖാരാനം പന നിവത്തനേ കാരണം സയമേവ വക്ഖതി. ഏതം കാരണം നത്ഥീതി തഥാ ഉപഗമനേ സേതുഘാതോ നത്ഥി. തേജുസ്സദത്താതി സംകിലേസവിധമനതേജസ്സ അധികഭാവതോ. തഥാ ഹി തേ ഗമ്ഭീരഭാവേന ദുദ്ദസാ അകുസലാനം ആരമ്മണം ന ഹോന്തീതി. ഇദം പന പകരണവസേന വുത്തം. അപ്പഹീനവിപല്ലാസാനഞ്ഹി സന്താനേസു കുസലധമ്മാനമ്പി തേ ആരമ്മണം ന ഹോന്തി.

൨൬൯. അസുഖേ സുഖന്തി വിപല്ലാസോ ച ഇധ സുഖതോ ഉപഗമനസ്സ ഠാനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകന്ത…പേ… അത്തദിട്ഠിവസേനാ’’തി പധാനദിട്ഠിമാഹ. ഗൂഥന്തി ഗൂഥട്ഠാനം, ദിട്ഠിയാ നിബ്ബാനസ്സ അവിസയഭാവോ ഹേട്ഠാ വുത്തോ ഏവാതി കസിണാദിപണ്ണത്തിസങ്ഗഹത്ഥന്തി വുത്തം.

൨൭൦. പരിച്ഛേദോതി പരിച്ഛിന്ദനം പരിച്ഛിജ്ജ തസ്സ ഗഹണം. സ്വായം യേസു നിച്ചാദിതോ ഉപഗമനം സമ്ഭവതി, തേസം വസേനയേവ കാതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സബ്ബവാരേസു വാ’’തിആദിമാഹ. സബ്ബവാരേസൂതി ‘‘നിച്ചതോ ഉപഗച്ഛേയ്യാ’’തിആദിനാ ആഗതേസു സബ്ബേസു സുത്തപദേസു. പുഥുജ്ജനോ ഹീതി ഹി-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ. യസ്മാ യം യം സങ്ഖാരം പുഥുജ്ജനോ നിച്ചാദിവസേന ഗണ്ഹാതി, തം തം അരിയസാവകോ അനിച്ചാദിവസേന ഗണ്ഹന്തോ യാഥാവതോ ജാനന്തോ തം ഗാഹം തം ദിട്ഠിം വിസ്സജ്ജേതി, തസ്മാ യത്ഥ ഗാഹോ, തത്ഥ വിസ്സജ്ജനാതി ചതുഭൂമകസങ്ഖാരാ ഇധ സങ്ഖാരഗ്ഗഹണേന ന ഗയ്ഹന്തീതി അത്ഥോ.

൨൭൧. പുത്തസമ്ബന്ധേന മാതുപിതുസമഞ്ഞാ ദത്തകിത്തിമാദിവസേനപി പുത്തവോഹാരോ ലോകേ ദിസ്സതി, സോ ച ഖോ പരിയായേനാതി നിപ്പരിയായേന സിദ്ധം തം ദസ്സേതും – ‘‘ജനികാവ മാതാ, ജനകോവ പിതാ’’തി വുത്തം. തഥാ ആനന്തരിയകമ്മസ്സ അധിപ്പേതത്താ ‘‘മനുസ്സഭൂതോവ ഖീണാസവോ അരഹാതി അധിപ്പേതോ’’തി വുത്തം. ‘‘അട്ഠാനമേത’’ന്തിആദിനാ ‘‘മാതുആദീനംയേവ ജീവിതാ വോരോപനേ അരിയസാവകസ്സ അഭബ്ബഭാവദസ്സനതോ തദഞ്ഞം അരിയസാവകോ ജീവിതാ വോരോപേതീതി ഇദം അത്ഥതോ ആപന്നമേവാ’’തി മഞ്ഞമാനോ വദതി – ‘‘കിം പന അരിയസാവകോ അഞ്ഞം ജീവിതാ വോരോപേയ്യാ’’തി? ‘‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ, യം ദിട്ഠിസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ സഞ്ചിച്ച പാണം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി വചനതോ ‘‘ഏതമ്പി അട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. തേനേവാഹ – ‘‘സചേ ഹീ’’തിആദി. ഏവം സന്തേ കസ്മാ ‘‘മാതര’’ന്തിആദിനാ വിസേസേത്വാ വുത്തന്തി ആഹ – ‘‘പുഥുജ്ജനഭാവസ്സ പനാ’’തിആദി. തത്ഥ ബലദീപനത്ഥന്തി സദ്ധാദിബലസമന്നാഗമദീപനത്ഥം. അരിയമഗ്ഗേനാഗതസദ്ധാധിബലവസേന ഹി അരിയസാവകോ താദിസം സാവജ്ജം ന കരോതി.

൨൭൫. പഞ്ചഹി കാരണേഹീതി ഇദമേത്ഥ നിപ്ഫാദകാനി തേസം പുബ്ബഭാഗിയാനി ച കാരണാനി കാരണഭാവസാമഞ്ഞേന ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ വുത്തം, ന പന സബ്ബേസം സമാനയോഗക്ഖമത്താ. ആകാരേഹീതി കാരണേഹി. അനുസ്സാവനേനാതി അനുരൂപം സാവനേന. ഭേദസ്സ അനുരൂപം യഥാ ഭേദോ ഹോതി, ഏവം ഭിന്ദിതബ്ബാനം ഭിക്ഖൂനം അത്തനോ വചനസ്സ സാവനേന വിഞ്ഞാപനേന. തേനാഹ – ‘‘നനു തുമ്ഹേ’’തിആദി. കണ്ണമൂലേ വചീഭേദം കത്വാതി ഏതേന പാകടം കത്വാ ഭേദകരവത്ഥുദീപനം വോഹാരോ, തത്ഥ അത്തനോ നിച്ഛിതമത്ഥം രഹസ്സവസേന വിഞ്ഞാപനം അനുസ്സാവനന്തി ദസ്സേതി.

കമ്മമേവ ഉദ്ദേസോ വാ പമാണന്തി തേഹി സങ്ഘഭേദസിദ്ധിതോ വുത്തം, ഇതരേ പന തേസം സമ്ഭാരഭൂതാ. തേനാഹ – ‘‘വോഹാരാ’’തിആദി. തത്ഥാതി വോഹരണേ. ചുതിഅനന്തരം ഫലം അനന്തരം നാമ, തസ്മിം അനന്തരേ നിയുത്താനി, തന്നിബ്ബത്തനേന അനന്തരകരണസീലാനി, അനന്തരപ്പയോജനാനി ചാതി ആനന്തരിയാനി, താനി ഏവ കമ്മാനീതി ആനന്തരിയകമ്മാനി.

കമ്മതോതി ‘‘ഏവം ആനന്തരിയകമ്മം ഹോതി, ഏവം ആനന്തരിയകമ്മസദിസ’’ന്തി ഏവം കമ്മവിഭാഗതോ. ദ്വാരതോതി കായദ്വാരതോ. കപ്പട്ഠിതിയതോതി ‘‘ഇദം കപ്പട്ഠിതിയവിപാകം, ഇദം ന കപ്പട്ഠിതിയവിപാക’’ന്തി ഏവം കപ്പട്ഠിതിയവിഭാഗതോ. പാകസാധാരണാദീഹീതി ‘‘ഇദമേത്ഥ വിപച്ചതി, ഇദം ന വിപച്ചതീ’’തി വിപച്ചനവിഭാഗതോ, ഗഹട്ഠപബ്ബജിതാനം സാധാരണാസാധാരണതോ, ആദി-സദ്ദേന വേദനാദിവിഭാഗതോ ച.

കമ്മതോ താവ വിനിച്ഛയോ വുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ. യസ്മാ മനുസ്സത്തഭാവേ ഠിതസ്സേവ കുസലധമ്മാനം തിക്ഖവിസദഭാവാപത്തി, യഥാ തിണ്ണം ബോധിസത്താനം ബോധിത്തയനിബ്ബത്തിയം, ഏവം മനുസ്സഭാവേ ഠിതസ്സേവ ഏദിസാനം അകുസലധമ്മാനമ്പി തിക്ഖവിസദഭാവാപത്തീതി ആഹ – ‘‘മനുസ്സഭൂതസ്സേവാ’’തി. പാകതികമനുസ്സാനമ്പി ച കുസലധമ്മാനം വിസേസപ്പത്തി വിമാനവത്ഥുഅട്ഠകഥായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. യഥാവുത്തോ ച അത്ഥോ സമാനജാതിയസ്സ വികോപനേ ഗരുതരോ, ന തഥാ വിജാതിയസ്സാതി വുത്തം – ‘‘മനുസ്സഭൂതം മാതരം വാ പിതരം വാ’’തി. ലിങ്ഗപരിവത്തേ ച സോ ഏവ ഏകകമ്മനിബ്ബത്തോ ഭവങ്ഗപ്പബന്ധോ ജീവിതിന്ദ്രിയപബന്ധോ ച, ന അഞ്ഞോതി ആഹ – ‘‘അപി പരിവത്തലിങ്ഗ’’ന്തി. അരഹത്തം പത്തേപി ഏസേവ നയോ. തസ്സ വിപാകന്തിആദി കമ്മസ്സ ആനന്തരിയഭാവസമത്ഥനം. ചതുക്കോടിയഞ്ചേത്ഥ സമ്ഭവതി. തത്ഥ പഠമാ കോടി ദസ്സിതാ, ഇതരാസു വിസങ്കേതഭാവം ദസ്സേതും – ‘‘യോ പനാ’’തിആദി വുത്തം. യദിപി തത്ഥ വിസങ്കേതോ, കമ്മം പന ഗരുതരം ആനന്തരിയസദിസം ഭായിതബ്ബന്തി ആഹ – ‘‘ഭാരിയം…പേ… തിട്ഠതീ’’തി. അയം പഞ്ഹോതി ഞാപനിച്ഛാനിബ്ബത്താ കഥാ.

അഭിസന്ധിനാതി അധിപ്പായേന. ആനന്തരിയം ഫുസതീതി മരണാധിപ്പായേനേവ ആനന്തരിയവത്ഥുനോ വികോപിതത്താ വുത്തം. ആനന്തരിയം ന ഫുസതീതി ആനന്തരിയവത്ഥുഅഭാവതോ ആനന്തരിയം ന ഹോതി. സബ്ബത്ഥ ഹി പുരിമം അഭിസന്ധിചിത്തം അപ്പമാണം, വധകചിത്തം പന തദാരമ്മണം ജീവിതിന്ദ്രിയഞ്ച ആനന്തരിയഭാവേ പമാണന്തി ദട്ഠബ്ബം. സങ്ഗാമചതുക്കം സമ്പത്തവസേന യോജേതബ്ബം. യോ ഹി പരസേനായ അഞ്ഞഞ്ച യോധം പിതരഞ്ച കമ്മം കരോന്തേ ദിസ്വാ യോധസ്സ ഉസും ഖിപതി ‘‘ഏതം വിജ്ഝിത്വാ മമ പിതരം വിജ്ഝിസ്സതീ’’തി, യഥാധിപ്പായം ഗതേ പിതുഘാതകോ ഹോതി. ‘‘യോധേ വിദ്ധേ മമ പിതാ പലായിസ്സതീ’’തി ഖിപതി, ഉസും അയഥാധിപ്പായം ഗന്ത്വാ പിതരം മാരേതി, വോഹാരവസേന പിതുഘാതകോതി വുച്ചതി, ആനന്തരിയം പന നത്ഥീതി. ചോരചതുക്കം പന യോ ‘‘ചോരം മാരേസ്സാമീ’’തി ചോരവേസേന ഗച്ഛന്തം പിതരം മാരേതി, ആനന്തരിയം ഫുസതീതിആദിനാ യോജേതബ്ബം. തേനേവാതി തേനേവ പയോഗേന. അരഹന്തഘാതകോ ഹോതിയേവാതി അരഹതോ മാരിതത്താ വുത്തം, പുഥുജ്ജനസ്സേവ തം ദിന്നം ഹോതീതി ഏത്ഥായമധിപ്പായോ – യഥാ വധകചേതനാ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാപി പബന്ധവിച്ഛേദനവസേന ജീവിതിന്ദ്രിയം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തതി, ന ഏവം ചാഗചേതനാ. സാ ഹി ചജിതബ്ബവത്ഥും ആരമ്മണം കത്വാ ചജനമത്തമേവ ഹോതി, അഞ്ഞസന്തകഭാവകരണഞ്ച തസ്സ ചജനം, തസ്മാ യസ്സ തം സന്തകം കതം, തസ്സേവ ദിന്നം ഹോതീതി.

ലോഹിതം സമോസരതീതി അഭിഘാതേന പകുപ്പമാനം സഞ്ചിതം ഹോതി. മഹന്തതരന്തി ഗരുതരം. സരീരപ്പടിജഗ്ഗനേ വിയാതി സത്ഥുരൂപകായപ്പടിജഗ്ഗനേ വിയ.

അസന്നിപതിതേതി ഇദം സാമഗ്ഗിയദീപനം. ഭേദോ ച ഹോതീതി സങ്ഘസ്സ ഭേദോ ച ഹോതി. വട്ടതീതി സഞ്ഞായാതി ‘‘ഈദിസം കരണം സങ്ഘഭേദായ ന ഹോതീ’’തി സഞ്ഞായ. തഥാ നവതോ ഊനപരിസായാതി നവതോ ഊനപരിസായ കരോന്തസ്സ തഥാതി യോജേതബ്ബം. തഥാതി ച ഇമിനാ ‘‘ന ആനന്തരിയകമ്മ’’ന്തി ഇമം ആകഡ്ഢതി, ന പന ‘‘ഭേദോവ ഹോതീ’’തി ഇദം. ഹേട്ഠിമന്തേന ഹി നവന്നമേവ വസേന സങ്ഘഭേദോ. ധമ്മവാദിനോ അനവജ്ജാതി യഥാധമ്മം അനവട്ഠാനതോ. സങ്ഘഭേദസ്സ പുബ്ബഭാഗോ സങ്ഘരാജി.

കായദ്വാരമേവ പൂരേന്തി കായകമ്മഭാവേനേവ ലക്ഖിതബ്ബതോ. സണ്ഠഹന്തേഹി കപ്പേ…പേ… മുച്ചതീതി ഇദം കപ്പട്ഠകഥായ (കഥാ. ൬൫൪ ആദയോ) ന സമേതി. തത്ഥ ഹി അട്ഠകഥായ (കഥാ. അട്ഠ. ൬൫൪-൬൫൭) വുത്തം – ‘‘ആപായികോതി ഇദം സുത്തം യം സോ ഏകം കപ്പം അസീതിഭാഗേ കത്വാ തതോ ഏകഭാഗമത്തം കാലം തിട്ഠേയ്യ, തം ആയുകപ്പം സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. കപ്പവിനാസേയേവാതി ച ആയുകപ്പവിനാസേ ഏവാതി അത്ഥേ സതി നത്ഥി വിരോധോ. ഏത്ഥ ച സണ്ഠഹന്തേതി ഇദമ്പി ‘‘സ്വേവ വിനസ്സിസ്സതീ’’തി വിയ അഭൂതപരികപ്പവസേന വുത്തം. ഏകദിവസമേവ നിരയേ പച്ചതി, തതോ പരം കപ്പാഭാവേ ആയുകപ്പസ്സപി അഭാവതോതി അവിരോധതോ അത്ഥയോജനാ ദട്ഠബ്ബാ. സേസാനീതി സങ്ഘഭേദതോ അഞ്ഞാനി ആനന്തരിയകമ്മാനി.

യദി താനി അഹോസികമ്മസങ്ഖം ഗച്ഛന്തി, ഏവം സതി കഥം നേസം ആനന്തരിയതാ ചുതിഅനന്തരം വിപാകദാനാഭാവതോ. അഥ സതി ഫലദാനേ ചുതിഅനന്തരോ ഏവ ഏതേസം ഫലകാലോ, ന അഞ്ഞോതി ഫലകാലനിയമേന നിയതതാ ഇച്ഛിതാ, ന ഫലദാനനിയമേന. ഏവമ്പി നിയതഫലകാലാനം അഞ്ഞേസമ്പി ഉപപജ്ജവേദനീയാനം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാനഞ്ച നിയതതാ ആപജ്ജേയ്യ, തസ്മാ വിപാകധമ്മധമ്മാനം പച്ചയന്തരവികലതാദീഹി അവിപച്ചമാനാനമ്പി അത്തനോ സഭാവേന വിപാകധമ്മതാ വിയ ബലവതാ ആനന്തരിയേന വിപാകേ ദിന്നേ അവിപച്ചമാനാനമ്പി ആനന്തരിയാനം ഫലദാനേ നിയതസഭാവാ ആനന്തരിയസഭാവാ ച പവത്തീതി അത്തനോ സഭാവേന ഫലദാനനിയമേനേവ നിയതാ ആനന്തരിയതാ ച വേദിതബ്ബാ. അവസ്സഞ്ച ആനന്തരിയസഭാവാ തതോ ഏവ നിയതസഭാവാ ച തേസം പവത്തീതി സമ്പടിച്ഛിതബ്ബമേതം, അഞ്ഞസ്സ ബലവതോ ആനന്തരിയസ്സ അഭാവേ സതി ചുതിഅനന്തരം ഏകന്തേന ഫലദാനതോ.

നനു ഏവം അഞ്ഞേസമ്പി ഉപപജ്ജവേദനീയാനം അഞ്ഞസ്മിം വിപാകദായകേ അസതി ചുതിഅനന്തരമേവ ഏകന്തേന ഫലദാനതോ നിയതസഭാവാ ആനന്തരിയസഭാവാ ച പവത്തി ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി അസമാനജാതികേന ചേതോപണിധിവസേന ഉപഘാതകേന ച നിവത്തേതബ്ബവിപാകത്താ അനന്തരേ ഏകന്തഫലദായകത്താഭാവാ, ന പന ആനന്തരിയാനം പഠമജ്ഝാനാദീനം ദുതിയജ്ഝാനാദീനി വിയ അസമാനജാതികം ഫലനിവത്തകം അത്ഥി സബ്ബാനന്തരിയാനം അവീചിഫലത്താ, ന ച ഹേട്ഠൂപപത്തിം ഇച്ഛതോ സീലവതോ ചേതോപണിധി വിയ ഉപരൂപപത്തിജനകകമ്മഫലം ആനന്തരിയഫലം നിവത്തേതും സമത്ഥോ ചേതോപണിധി അത്ഥി അനിച്ഛന്തസ്സേവ അവീചിപാതനതോ, ന ച ആനന്തരിയോപഘാതകം കിഞ്ചി കമ്മം അത്ഥി, തസ്മാ തേസംയേവ അനന്തരേ ഏകന്തവിപാകജനകസഭാവാ പവത്തീതി. അനേകാനി ച ആനന്തരിയാനി കതാനി ഏകന്തേന വിപാകേ നിയതസഭാവത്താ ഉപരതാവിപച്ചനസഭാവാസങ്കത്താ നിച്ഛിതാനി സഭാവതോ നിയതാനേവ. തേസു പന സമാനസഭാവേസു ഏകേന വിപാകേ ദിന്നേ ഇതരാനി അത്തനാ കത്തബ്ബകിച്ചസ്സ തേനേവ കതത്താ ന ദുതിയം തതിയമ്പി ച പടിസന്ധിം കരോന്തി, ന സമത്ഥതാവിഘാതത്താതി നത്ഥി തേസം ആനന്തരിയകതാനിവത്തി, ഗരുഗരുതരഭാവോ പന തേസം ലബ്ഭതേവാതി സങ്ഘഭേദസ്സ സിയാ ഗരുതരഭാവോതി ‘‘യേന…പേ… വിപച്ചതീ’’തി ആഹ. ഏകസ്സ പന അഞ്ഞാനി ഉപത്ഥമ്ഭകാനി ഹോന്തീതി ദട്ഠബ്ബാനി. പടിസന്ധിവസേന വിപച്ചതീതി വചനേന ഇതരേസം പവത്തിവിപാകദായിതാ അനുഞ്ഞാതാ വിയ ദിസ്സതി. നോ വാ തഥാ സീലവതീതി യഥാ പിതാ സീലവാ, തഥാ സീലവതീ നോ വാ ഹോതീതി യോജനാ. സചേ മാതാ സീലവതീ, മാതുഘാതോ പടിസന്ധിവസേന വിപച്ചതീതി യോജനാ.

പകതത്തോതി അനുക്ഖിത്തോ. സമാനസംവാസകോതി അപാരാജികോ. സമാനസീമായന്തി ഏകസീമായം.

൨൭൬. സത്ഥു കിച്ചം കാതും അസമത്ഥോതി യം സത്ഥാരാ കാതബ്ബകിച്ചം അനുസാസനാദി, നം കാതും അസമത്ഥോതി ഭഗവന്തം പച്ചക്ഖായ. അഞ്ഞം തിത്ഥകരന്തി അഞ്ഞം സത്ഥാരം. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘തിത്ഥം ജാനിതബ്ബം, തിത്ഥകരോ ജാനിതബ്ബോ, തിത്ഥിയാ ജാനിതബ്ബാ, തിത്ഥിയസാവകാ ജാനിതബ്ബാ. തത്ഥ തിത്ഥം നാമ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ. ഏത്ഥ ഹി സത്ഥാ തരന്തി ഉപ്ലവന്തി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോന്തി, തസ്മാ തിത്ഥന്തി വുച്ചന്തി. താദിസാനം ദിട്ഠീനം ഉപ്പാദേതാ തിത്ഥകരോ നാമ പൂരണകസ്സപാദികോ. തസ്സ ലദ്ധിം ഗഹേത്വാ പബ്ബജിതാ തിത്ഥിയാ നാമ. തേ ഹി തിത്ഥേ ജാതാതി തിത്ഥിയാ. യഥാവുത്തം വാ ദിട്ഠിഗതസങ്ഖാതം തിത്ഥം ഏതേസം അത്ഥീതി തിത്ഥികാ, തിത്ഥികാ ഏവ തിത്ഥിയാ. തേസം പച്ചയദായകാ തിത്ഥിയസാവകാതി വേദിതബ്ബാ’’തി (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൪൦).

൨൭൭. അഭിജാതിആദീസു പകമ്പനദേവതൂപസങ്കമനാദിനാ ജാതചക്കവാളേന സമാനയോഗക്ഖമം ദസസഹസ്സപരിമാണം ചക്കവാളം ജാതിഖേത്തം. സരസേനേവ ആണാപവത്തനട്ഠാനം ആണാഖേത്തം. വിസയഭൂതം ഠാനം വിസയഖേത്തം. ദസസഹസ്സീ ലോകധാതൂതി ഇമായ ലോകധാതുയാ സദ്ധിം ഇമം ലോകധാതും പരിവാരേത്വാ ഠിതാ ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു. തത്തകാനംയേവ ജാതിഖേത്തഭാവോ ധമ്മതാവസേന വേദിതബ്ബോ. ‘‘പരിഗ്ഗഹവസേനാ’’തി കേചി, ‘‘സബ്ബേസംയേവ ബുദ്ധാനം തത്തകംയേവ ജാതിഖേത്തം തന്നിവാസീനംയേവ ദേവതാനം ധമ്മാഭിസമയോ’’തി ച വദന്തി. മാതുകുച്ഛി ഓക്കമനകാലാദീനം ഛന്നം ഏവ ഗഹണം നിദസ്സനമത്തം മഹാഭിനീഹാരാദികാലേപി തസ്സ പകമ്പനസ്സ ലബ്ഭനതോ. ആണാഖേത്തം നാമ യം ഏകജ്ഝം സംവട്ടതി വിവട്ടതി ച, ആണാ പവത്തതി ആണായ തന്നിവാസിദേവതാനം സിരസാ സമ്പടിച്ഛനേന, തഞ്ച ഖോ കേവലം ബുദ്ധാനം ആനുഭാവേനേവ, ന അധിപ്പായവസേന. അധിപ്പായവസേന പന ‘‘യാവതാ വാ പന ആകങ്ഖേയ്യാ’’തി (അ. നി. ൩.൮൧) വചനതോ തതോ പരമ്പി ആണാ വത്തേയ്യേവ.

ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി പന അത്ഥീതി ‘‘ന മേ ആചരിയോ അത്ഥി, സദിസോ മേ ന വിജ്ജതീ’’തിആദിം (മ. നി. ൧.൨൮൫; മഹാവ. ൧൧; കഥാ. ൪൦൫) ഇമിസ്സാ ലോകധാതുയാ ഠത്വാ വദന്തേന ഭഗവതാ ‘‘കിം പനാവുസോ, സാരിപുത്ത, അത്ഥേതരഹി അഞ്ഞേ സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഭഗവതാ സമസമാ സമ്ബോധിയന്തി, ഏവം പുട്ഠോ അഹം, ഭന്തേ, ‘നോ’തി വദേയ്യ’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൧൬൧) വത്വാ തസ്സ കാരണം ദസ്സേതും – ‘‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ, യം ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ ദ്വേ അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ അപുബ്ബം അചരിമം ഉപ്പജ്ജേയ്യു’’ന്തി ഇമം സുത്തം (അ. നി. ൧.൨൭൭; വിഭ. ൮൦൯; മ. നി. ൩.൧൨൯; മി. പ. ൫.൧.൧) ആഹരന്തേന ധമ്മസേനാപതിനാ ച ബുദ്ധഖേത്തഭൂതം ഇമം ലോകധാതും ഠപേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ അനുപ്പത്തി വുത്താ ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

ഏകതോതി സഹ, ഏകസ്മിം കാലേതി അത്ഥോ, സോ പന കാലോ കഥം പരിച്ഛിന്നോതി ചരിമഭവേ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായ യാവ ധാതുപരിനിബ്ബാനാതി ദസ്സേന്തോ, ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. അനച്ഛരിയത്താതി ദ്വീസുപി ഉപ്പജ്ജമാനേസു അച്ഛരിയത്താഭാവതോതി അത്ഥോ. ദ്വീസുപി ഉപ്പജ്ജമാനേസു അനച്ഛരിയതാ, കിമങ്ഗം പന ബഹൂസൂതി ദസ്സേന്തോ, ‘‘യദി ചാ’’തിആദിമാഹ. ബുദ്ധാ നാമ മജ്ഝേ ഭിന്നസുവണ്ണം വിയ ഏകസദിസാതി തേസം ദേസനാപി ഏകരസാ ഏകധാതി ആഹ – ‘‘ദേസനായ ച വിസേസാഭാവതോ’’തി. ഏതേനപി അനച്ഛരിയത്തമേവ സാധേതി. വിവാദഭാവതോതി ഏതേന വിവാദാഭാവത്ഥം ദ്വേ ബുദ്ധാ ഏകതോ ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി ദസ്സേതി. ഏതം കാരണന്തി ഏതം അനച്ഛരിയതാദികാരണം. തത്ഥാതി മിലിന്ദപഞ്ഹേ.

ഏകം ഏവ ബുദ്ധം ധാരേതീതി ഏകബുദ്ധധാരണീ. ഏതേന ഏവംസഭാവാ ഏതേ ബുദ്ധഗുണാ, യേന ദുതിയബുദ്ധഗുണേ ധാരേതും അസമത്ഥാ അയം ലോകധാതൂതി ദസ്സേതി. പച്ചയവിസേസനിപ്ഫന്നാനഞ്ഹി ഗുണധമ്മാനം ഭാരിയോ വിസേസോ മഹാപഥവിയാപി ദുസ്സഹോതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. തഥാ ഹി അഭിസമ്ബോധിസമയേ ഉപഗതസ്സ ലോകനാഥസ്സ ഗുണഭാരം ബോധിരുക്ഖസ്സ തീസുപി ദിസാസു മഹാപഥവീ സന്ധാരേതും നാസക്ഖി. തസ്മാ ‘‘ന ധാരേയ്യാ’’തി വത്വാ തമേവ അധാരണം പരിയായന്തരേഹി പകാസേന്തോ ‘‘ചലേയ്യാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ചലേയ്യാതി പരിപ്ഫന്ദേയ്യ. കമ്പേയ്യാതി പവേധേയ്യ. നമേയ്യാതി ഏകപസ്സേന നമേയ്യ. ഓനമേയ്യാതി ഓസീദേയ്യ. വിനമേയ്യാതി വിവിധം ഇതോ ചിതോ ച നമേയ്യ. വികിരേയ്യാതി വാതേന ഥുസമുട്ഠി വിയ വിപ്പകിരേയ്യ. വിധമേയ്യാതി വിനസ്സേയ്യ. വിദ്ധംസേയ്യാതി സബ്ബസോ വിദ്ധസ്താ ഭവേയ്യ. തഥാഭൂതാ ച ന കത്ഥചി തിട്ഠേയ്യാതി ആഹ – ‘‘ന ഠാനമുപഗച്ഛേയ്യാ’’തി.

ഇദാനി തത്ഥ നിദസ്സനം ദസ്സേന്തോ, ‘‘യഥാ, മഹാരാജാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏകേ പുരിസേതി ഏകസ്മിം പുരിസേ. സമുപാദികാതി സമം ഉദ്ധം പജ്ജതി പവത്തതീതി സമുപാദികാ, ഉദകസ്സ ഉപരി സമം ഗാമിനീതി അത്ഥോ. ‘‘സമുപ്പാദികാ’’തിപി പഠന്തി, അയമേവത്ഥോ. വണ്ണേനാതി സണ്ഠാനേന. പമാണേനാതി ആരോഹേന. കിസഥൂലേനാതി കിസഥൂലഭാവേന, പരിണാഹേനാതി അത്ഥോ. ദ്വിന്നമ്പീതി ദ്വേപി, ദ്വിന്നമ്പി വാ സരീരഭാരം.

ഛാദേന്തന്തി രോചേന്തം രുചിം ഉപ്പാദേന്തം. തന്ദികതോതി തേന ഭോജനേന തന്ദിഭൂതോ. അനോനമിതദണ്ഡജാതോതി യാവദത്ഥം ഭോജനേന ഓനമിതും അസക്കുണേയ്യതായ അനോനമനദണ്ഡോ വിയ ജാതോ. സകിം ഭുത്തോ വമേയ്യാതി ഏകമ്പി ആലോപം അജ്ഝോഹരിത്വാ വമേയ്യാതി അത്ഥോ.

അതിധമ്മഭാരേന പഥവീ ചലതീതി ധമ്മേന നാമ പഥവീ തിട്ഠേയ്യ. സാ കിം തേനേവ ചലതി വിനസ്സതീതി അധിപ്പായേന പുച്ഛതി. പുന ഥേരോ ‘‘രതനം നാമ ലോകേ കുടുമ്ബം സന്ധാരേന്തം അഭിമതഞ്ച ലോകേന അത്തനോ ഗരുസഭാവതായ സകടഭങ്ഗസ്സ കാരണം അതിഭാരഭൂതം ദിട്ഠം. ഏവം ധമ്മോ ച ഹിതസുഖവിസേസേഹി തംസമങ്ഗീനം ധാരേന്തോ അഭിമതോ ച വിഞ്ഞൂനം ഗമ്ഭീരപ്പമേയ്യഭാവേന ഗരുസഭാവത്താ അതിഭാരഭൂതോ പഥവീചലനസ്സ കാരണം ഹോതീ’’തി ദസ്സേന്തോ, ‘‘ഇധ, മഹാരാജ, ദ്വേ സകടാ’’തിആദിമാഹ. ഏതേനേവ തഥാഗതസ്സ മാതുകുച്ഛിഓക്കമനാദികാലേ പഥവീകമ്പനകാരണം സംവണ്ണിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏകസ്സാതി ഏകസ്മാ, ഏകസ്സ വാ സകടസ്സ രതനം, തസ്മാ സകടാ ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ.

ഓസാരിതന്തി ഉച്ചാരിതം, വുത്തന്തി അത്ഥോ. അഗ്ഗോതി സബ്ബസത്തേഹി അഗ്ഗോ. ജേട്ഠോതി വുദ്ധതരോ. സേട്ഠോതി പസത്ഥതരോ. വിസിട്ഠേഹി സീലാദീഹി ഗുണേഹി സമന്നാഗതത്താ വിസിട്ഠോ. ഉഗ്ഗതതമോതി ഉത്തമോ. പവരോതി തസ്സേവ വേവചനം. നത്ഥി ഏതസ്സ സമോതി അസമോ. അസമാ പുബ്ബബുദ്ധാ, തേഹി സമോതി അസമസമോ. നത്ഥി ഏതസ്സ പടിസമോ പടിപുഗ്ഗലോതി അപ്പടിസമോ. നത്ഥി ഏതസ്സ പടിഭാഗോതി അപ്പടിഭാഗോ. നത്ഥി ഏതസ്സ പടിപുഗ്ഗലോതി അപ്പടിപുഗ്ഗലോ.

സഭാവപകതികാതി സഭാവഭൂതാ അകിത്തിമാ പകതി. കാരണമഹന്തത്താതി കാരണാനം മഹന്തതായ, മഹന്തേഹി ബുദ്ധകരധമ്മേഹി പാരമിസങ്ഖാതേഹി കാരണേഹി ബുദ്ധഗുണാനം നിബ്ബത്തിതോതി വുത്തം ഹോതി. പഥവീആദീനി മഹന്താനി വത്ഥൂനി, മഹന്താ ചക്കവാളാദയോ അത്തനോ അത്തനോ വിസയേ ഏകേകാവ, ഏവം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോപി മഹന്തോ അത്തനോ വിസയേ ഏകോ ഏവ. കോ ച തസ്സ വിസയോ? ബുദ്ധഭൂമി, യാവതകം വാ ഞേയ്യം. ‘‘ആകാസോ വിയ അനന്തവിസയോ ഭഗവാ ഏകോ ഏവ ഹോതീ’’തി വദന്തോ പരചക്കവാളേസുപി ദുതിയസ്സ ബുദ്ധസ്സ അഭാവം ദസ്സേതി.

ഇമിനാവ പദേനാതി ‘‘ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ’’തി ഇമിനാ ഏവ പദേന. ദസ ചക്കവാളസഹസ്സാനി ഗഹിതാനീതി ജാതിഖേത്താപേക്ഖായ ഗഹിതാനി. ഏകചക്കവാളേനേവാതി ഇമിനാ ഏവ ഏകചക്കവാളേന, ന യേന കേനചി. യഥാ ‘‘ഇമസ്മിംയേവ ചക്കവാളേ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി വുത്തേ ഇമസ്മിമ്പി ചക്കവാളേ ജമ്ബുദീപേ ഏവ, തത്ഥാപി മജ്ഝിമദേസേ ഏവാതി പരിച്ഛിന്ദിതും വട്ടതി, ഏവം ‘‘ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ’’തി ജാതിഖേത്തേ അധിപ്പേതേപി ഇമിനാവ ചക്കവാളേന പരിച്ഛിന്ദിതും വട്ടതി.

പഠമവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.