൧൪. ഏതദഗ്ഗവഗ്ഗോ

(൧൪) ൪. ചതുത്ഥഏതദഗ്ഗവഗ്ഗവണ്ണനാ

ആനന്ദത്ഥേരവത്ഥു

൨൧൯-൨൨൩. ചതുത്ഥവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ഹേട്ഠാ വുത്തപ്പമാണന്തി ഹേട്ഠാ കോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരസ്സ വത്ഥുമ്ഹി ‘‘തസ്സ ധുരപത്താനി നവുതിഹത്ഥാനി ഹോന്തി, കേസരം തിംസഹത്ഥം, കണ്ണികാ ദ്വാദസഹത്ഥാ, പാദേന പതിട്ഠിതട്ഠാനം ഏകാദസഹത്ഥ’’ന്തി ഏവം വുത്തപ്പമാണം. രഞ്ഞോ പേസേസീതി പച്ചന്തസ്സ കുപിതഭാവം ആരോചേത്വാ പേസേസി. ഥേരഗാഥാസംവണ്ണനായം (ഥേരഗാ. അട്ഠ. ൨.൧൦൧൬ ആനന്ദത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ) പന ‘‘പച്ചന്തസ്സ കുപിതഭാവം രഞ്ഞോ അനാരോചേത്വാ സയമേവ തം വൂപസമേസി, തം സുത്വാ രാജാ തുട്ഠമാനസോ പുത്തം പക്കോസാപേത്വാ ‘വരം തേ, സുമന, ദമ്മി, ഗണ്ഹാഹീ’തി ആഹാ’’തി വുത്തം. ന മേതം ചിത്തം അത്ഥീതി മമ ഏവരൂപം ചിത്തം നത്ഥി. അവഞ്ഝന്തി അതുച്ഛം. അഞ്ഞം വരേഹീതി അഞ്ഞം പത്ഥേഹി, അഞ്ഞം ഗണ്ഹാഹീതി വുത്തം ഹോതി. ഉദകം അധിട്ഠായാതി ‘‘ഉദകം ഹോതൂ’’തി അധിട്ഠഹിത്വാ. ഗതേനാതി ഗമനേന. ന ആമിസചക്ഖുകാതി ചീവരാദിപച്ചയസങ്ഖാതം ആമിസം ന ഓലോകേന്തി.

വസനട്ഠാനസഭാഗേയേവാതി വസനട്ഠാനസമീപേയേവ. ഏകന്തവല്ലഭോതി ഉപട്ഠാകട്ഠാനേ ഏകന്തേന വല്ലഭോ. ഏതസ്സേവാതി ഏതസ്സേവ ഭിക്ഖുസ്സ. ദ്വേജ്ഝകഥാ ന ഹോന്തീതി ദ്വിധാഭൂതകഥാ ന ഹോന്തി, അനേകന്തികകഥാ ന ഹോന്തീതി വുത്തം ഹോതി. അനിബദ്ധാതി അനിയതാ. ലോഹിതേന ഗലന്തേനാതി ഇത്ഥമ്ഭൂതക്ഖാനേ കരണവചനം, ഗലന്തേന ലോഹിതേന യുത്തോതി അത്ഥോ. അന്വാസത്തോതി അനുഗതോ. ഉട്ഠേഹി, ആവുസോ ആനന്ദ, ഉട്ഠേഹി, ആവുസോ ആനന്ദാതി തുരിതേ ഇദമാമേഡിതവചനം. ദുവിധേന ഉദകേനാതി സീതുദകേന ഉണ്ഹുദകേന ച. തിവിധേന ദന്തകട്ഠേനാതി ഖുദ്ദകം മഹന്തം മജ്ഝിമന്തി ഏവം തിപ്പകാരേന ദന്തകട്ഠേന. നവ വാരേ അനുപരിയായതീതി സത്ഥരി പക്കോസന്തേ പടിവചനദാനായ ഥിനമിദ്ധവിനോദനത്ഥം നവക്ഖത്തും അനുപരിയായതി. തേനേവാഹ – ‘‘ഏവഞ്ഹിസ്സ അഹോസീ’’തിആദി. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഉരുവേലകസ്സപത്ഥേരവത്ഥു

൨൨൪. ദുതിയേ യം വത്തബ്ബം, തം വിത്ഥാരതോ വിനയപാളിയം ആഗതമേവ.

കാളുദായിത്ഥേരവത്ഥു

൨൨൫. തതിയേ ഗമനാകപ്പന്തി ഗമനാകാരം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

ബാകുലത്ഥേരവത്ഥു

൨൨൬. ചതുത്ഥേ നിരാബാധാനന്തി ആബാധരഹിതാനം. യഥാ ‘‘ദ്വാവീസതി ദ്വത്തിംസാ’’തിആദിമ്ഹി വത്തബ്ബേ ‘‘ബാവീസതി ബാത്തിംസാ’’തിആദീനി വുച്ചന്തി, ഏവമേവം ദ്വേ കുലാനി അസ്സാതി ദ്വികുലോ, ദ്വേകുലോതി വാ വത്തബ്ബേ ബാകുലോതി വുത്തന്തി ആഹ – ‘‘ബാകുലോതി ദ്വീസു കുലേസു വഡ്ഢിതത്താ ഏവംലദ്ധനാമോ’’തി. ഉപയോഗേനാതി ആനുഭാവേന. ഫാസുകകാലേതി അരോഗകാലേ. ഗദ്ദുഹനമത്തമ്പീതി ഗോദുഹനമത്തമ്പി കാലം. ഇധ പന ന സകലോ ഗോദുഹനക്ഖണോ അധിപ്പേതോ, അഥ ഖോ ഗാവിം ഥനേ ഗഹേത്വാ ഏകഖീരബിന്ദുദുഹനകാലമത്തം അധിപ്പേതം. ആരോഗ്യസാലന്തി ആതുരാനം അരോഗഭാവകരണത്ഥായ കതസാലം.

നിമുജ്ജനുമ്മുജ്ജനവസേനാതി ജാണുപ്പമാണേ ഉദകേ ഥോകംയേവ നിമുജ്ജനുമ്മുജ്ജനവസേന. ഛഡ്ഡേത്വാ പലായീതി മച്ഛസ്സ മുഖസമീപേയേവ ഛഡ്ഡേത്വാ പലായി. ദാരകസ്സ തേജേനാതി ദാരകസ്സ പുഞ്ഞതേജേന. മാരിയമാനാവ മരന്തീതി ദണ്ഡാദീഹി പോഥേത്വാ മാരിയമാനാവ മരന്തി, ന ജാലേന ബദ്ധതാമത്തേന അമാരിയമാനാ. നീഹടമത്തോവ മതോതി നീഹടക്ഖണേയേവ മതോ. തേനസ്സ മാരണത്ഥം ഉപക്കമോ ന കതോ, യേന ഉപക്കമേന ദാരകസ്സ ആബാധോ സിയാ. തന്തി മച്ഛം. സകലമേവാതി അവികലമേവ പരിപുണ്ണാവയവമേവ. ന കേളായതീതി ന നന്ദതി, കിസ്മിഞ്ചി ന മഞ്ഞതി. പിട്ഠിതോ ഫാലേന്തീതി ദാരകസ്സ പുഞ്ഞതേജേന പിട്ഠിതോ ഫാലേന്തീ. ഭേരിം ചരാപേത്വാതി ‘‘പുത്തം ലഭി’’ന്തി ഉഗ്ഘോസനവസേന ഭേരിം ചരാപേത്വാ. പകതിം ആചിക്ഖീതി അത്തനോ പുത്തഭാവം കഥേസി. കുച്ഛിയാ ധാരിതത്താ അമാതാ കാതും ന സക്കാതി ജനനീഭാവതോ അമാതാ കാതും ന സക്കാ. മച്ഛം ഗണ്ഹന്താപീതി മച്ഛം വിക്കിണിത്വാ ഗണ്ഹന്താപി. തഥാ ഗണ്ഹന്താ ച തപ്പരിയാപന്നം സബ്ബം ഗണ്ഹന്തി നാമാതി ആഹ – ‘‘വക്കയകനാദീനി ബഹി കത്വാ ഗണ്ഹന്താ നാമ നത്ഥീ’’തി. അയമ്പി അമാതാ കാതും ന സക്കാതി ദിന്നപുത്തഭാവതോ ന സക്കാ.

സോഭിതത്ഥേരവത്ഥു

൨൨൭. പഞ്ചമം ഉത്താനത്ഥമേവ.

ഉപാലിത്ഥേരവത്ഥു

൨൨൮. ഛട്ഠേ ഭാരുകച്ഛകവത്ഥുന്തി അഞ്ഞതരോ കിര ഭാരുകച്ഛദേസവാസീ ഭിക്ഖു സുപിനന്തേ പുരാണദുതിയികായ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവിത്വാ ‘‘അസ്സമണോ അഹം വിബ്ഭമിസ്സാമീ’’തി ഭാരുകച്ഛം ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ ആയസ്മന്തം ഉപാലിം പസ്സിത്വാ ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. ആയസ്മാ ഉപാലി, ഏവമാഹ – ‘‘അനാപത്തി, ആവുസോ, സുപിനന്തേനാ’’തി. യസ്മാ സുപിനന്തേ അവിസയത്താ ഏവം ഹോതി. തസ്മാ ഉപാലിത്ഥേരോ ഭഗവതാ അവിനിച്ഛിതപുബ്ബമ്പി ഇമം വത്ഥും നയഗ്ഗാഹേന ഏവം വിനിച്ഛിനി. ഗഹപതിനോ ദ്വേ ദാരകാ ഹോന്തി പുത്തോ ച ഭാഗിനേയ്യോ ച. അഥ സോ ഗഹപതി ഗിലാനോ ഹുത്വാ ആയസ്മന്തം അജ്ജുകം ഏതദവോച – ‘‘ഇമം, ഭന്തേ, ഓകാസം യോ ഇമേസം ദാരകാനം സദ്ധോ ഹോതി പസന്നോ, തസ്സ ആചിക്ഖേയ്യാസീ’’തി. തേന ച സമയേന തസ്സ ച ഗഹപതിനോ ഭാഗിനേയ്യോ സദ്ധോ ഹോതി പസന്നോ. അഥായസ്മാ അജ്ജുകോ തം ഓകാസം തസ്സ ദാരകസ്സ ആചിക്ഖി. സോ തേന സാപതേയ്യേന കുടുമ്ബഞ്ച സണ്ഠപേസി, ദാനഞ്ച പട്ഠപേസി. അഥ തസ്സ ഗഹപതിനോ പുത്തോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ ആനന്ദ, പിതുനോ ദായജ്ജോ പുത്തോ വാ ഭാഗിനേയ്യോ വാ’’തി. പുത്തോ ഖോ, ആവുസോ, പിതുനോ ദായജ്ജോതി. ആയസ്മാ, ഭന്തേ, അയ്യോ അജ്ജുകോ അമ്ഹാകം സാപതേയ്യം അമ്ഹാകം മേഥുനകസ്സ ആചിക്ഖീതി. അസ്സമണോ, ആവുസോ, സോ അജ്ജുകോതി. അഥായസ്മാ അജ്ജുകോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘ദേഹി മേ, ആവുസോ ആനന്ദ, വിനിച്ഛയ’’ന്തി. തേ ഉഭോപി ഉപാലിത്ഥേരസ്സ സന്തികം അഗമംസു. അഥായസ്മാ ഉപാലി, ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘യോ നു ഖോ, ആവുസോ ആനന്ദ, സാമികേന ‘ഇമം ഓകാസം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ആചിക്ഖാ’തി വുത്തോ, തസ്സ ആചിക്ഖതി, കിം സോ ആപജ്ജതീ’’തി? ന, ഭന്തേ, കിഞ്ചി ആപജ്ജതി അന്തമസോ ദുക്കടമത്ഥമ്പീതി. അയം, ആവുസോ, ആയസ്മാ അജ്ജുകോ സാമികേന ‘‘ഇമം ഓകാസം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ആചിക്ഖാ’’തി വുത്തോ തസ്സ ആചിക്ഖതി, അനാപത്തി, ആവുസോ, ആയസ്മതോ അജ്ജുകസ്സാതി. ഭഗവാ തം സുത്വാ ‘‘സുകഥിതം, ഭിക്ഖവേ, ഉപാലിനാ’’തി വത്വാ സാധുകാരമദാസി, തം സന്ധായേതം വുത്തം. കുമാരകസ്സപവത്ഥു (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൧൭) പന ഹേട്ഠാ ആഗതമേവ.

ഛന്നം ഖത്തിയാനന്തി ഭദ്ദിയോ സക്യരാജാ അനുരുദ്ധോ ആനന്ദോ ഭഗു കിമിലോ ദേവദത്തോതി ഇമേസം ഛന്നം ഖത്തിയാനം. പസാധകോതി മണ്ഡയിതാ. പാളിയന്തി സങ്ഘഭേദക്ഖന്ധകപാളിയന്തി (ചൂളവ. ൩൩൦ ആദയോ).

നന്ദകത്ഥേരവത്ഥു

൨൨൯. സത്തമേ ഏകസമോധാനേതി ഏകസ്മിം സമോധാനേ, ഏകസ്മിം സന്നിപാതേതി അത്ഥോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

നന്ദത്ഥേരവത്ഥു

൨൩൦. അട്ഠമേ ന തം ചതുസമ്പജഞ്ഞവസേന അപരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഓലോകേതീതി സാത്ഥകസപ്പായഗോചരഅസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞസങ്ഖാതാനം ചതുന്നം സമ്പജഞ്ഞാനം വസേന അപരിച്ഛിന്ദിത്വാ തം ദിസം ന ഓലോകേതി. സോ ഹി ആയസ്മാ ‘‘യമേവാഹം ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരതം നിസ്സായ സാസനേ അനഭിരതിആദിവിപ്പകാരപ്പത്തോ, തമേവ സുട്ഠു നിഗ്ഗഹേസ്സാമീ’’തി ഉസ്സാഹജാതോ ബലവഹിരോത്തപ്പോ, തത്ഥ ച കതാധികാരത്താ ഇന്ദ്രിയസംവരോ ഉക്കംസപാരമിപ്പത്തോ ചതുസമ്പജഞ്ഞം അമുഞ്ചിത്വാവ സബ്ബദിസം ആലോകേതി. വുത്തഞ്ചേതം ഭഗവതാ –

‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, നന്ദസ്സ പുരത്ഥിമാ ദിസാ ആലോകേതബ്ബാ ഹോതി, സബ്ബം ചേതസോ സമന്നാഹരിത്വാ നന്ദോ പുരത്ഥിമം ദിസം ആലോകേതി ‘ഏവം മേ പുരത്ഥിമം ദിസം ആലോകയതോ നാഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസവിസ്സന്തീ’തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി. സചേ, ഭിക്ഖവേ, നന്ദസ്സ പച്ഛിമാ ദിസാ, ഉത്തരാ ദിസാ, ദക്ഖിണാ ദിസാ, ഉദ്ധം, അധോ, അനുദിസാ അനുവിലോകേതബ്ബാ ഹോതി, സബ്ബം ചേതസോ സമന്നാഹരിത്വാ നന്ദോ അനുദിസം അനുവിലോകേതി ‘ഏവം മേ അനുദിസം അനുവിലോകയതോ…പേ… സമ്പജാനോ ഹോതീ’’’തി (അ. നി. ൮.൯).

അഭിസേകഗേഹപവേസനആവാഹമങ്ഗലേസു വത്തമാനേസൂതി ഇധ തീണി മങ്ഗലാനി വുത്താനി, വിനയട്ഠകഥായം പന ‘‘തം ദിവസമേവ നന്ദകുമാരസ്സ കേസവിസ്സജ്ജനം, പട്ടബന്ധോ, ഘരമങ്ഗലം, ഛത്തമങ്ഗലം, ആവാഹമങ്ഗലന്തി പഞ്ച മങ്ഗലാനി ഹോന്തീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ കുലമരിയാദവസേന കേസോരോപനം കേസവിസ്സജ്ജനം. യുവരാജപട്ടബന്ധനം പട്ടബന്ധോ. അഭിനവഘരപ്പവേസനമഹോ ഘരമങ്ഗലം. വിവാഹകരണമഹോ ആവാഹമങ്ഗലം. യുവരാജഛത്തമഹോ ഛത്തമങ്ഗലം.

നന്ദകുമാരം അഭിസേകമങ്ഗലം ന തഥാ പീളേസി, യഥാ ജനപദകല്യാണിയാ വുത്തവചനന്തി അജ്ഝാഹരിതബ്ബം. തദേവ പന വചനം സരൂപതോ ദസ്സേതും – ‘‘പത്തം ആദായ ഗമനകാലേ’’തിആദി വുത്തം. ജനപദകല്യാണീതി ജനപദമ്ഹി കല്യാണീ ഉത്തമാ ഛ സരീരദോസരഹിതാ പഞ്ച കല്യാണസമന്നാഗതാ. സാ ഹി യസ്മാ നാതിദീഘാ നാതിരസ്സാ നാതികിസാ നാതിഥൂലാ നാതികാളീ നാച്ചോദാതാതി അതിക്കന്താ മാനുസവണ്ണം, അസമ്പത്താ ദിബ്ബവണ്ണം, തസ്മാ ഛ സരീരദോസരഹിതാ. ഛവികല്യാണം മംസകല്യാണം ന്ഹാരുകല്യാണം അട്ഠികല്യാണം വയകല്യാണന്തി ഇമേഹി പന കല്യാണേഹി സമന്നാഗതത്താ പഞ്ച കല്യാണസമന്നാഗതാ നാമ. തസ്സാ ഹി ആഗന്തുകോഭാസകിച്ചം നത്ഥി, അത്തനോ സരീരോഭാസേനേവ ദ്വാദസഹത്ഥേ ഠാനേ ആലോകം കരോതി, പിയങ്ഗുസാമാ വാ ഹോതി സുവണ്ണസാമാ വാ, അയമസ്സാ ഛവികല്യാണതാ. ചത്താരോ പനസ്സാ ഹത്ഥപാദാ മുഖപരിയോസാനഞ്ച ലാഖാരസപരികമ്മകതം വിയ രത്തപവാളരത്തകമ്ബലസദിസം ഹോതി, അയമസ്സാ മംസകല്യാണതാ. വീസതി പന നഖപത്താനി മംസതോ അമുത്തട്ഠാനേ ലാഖാരസപൂരിതാനി വിയ, മുത്തട്ഠാനേ ഖീരധാരാസദിസാനി ഹോന്തി, അയമസ്സാ ന്ഹാരുകല്യാണതാ. ദ്വത്തിംസ ദന്താ സുഫുസിതാ സുധോതവജിരപന്തി വിയ ഖായന്തി, അയമസ്സാ അട്ഠികല്യാണതാ. വീസംവസ്സസതികാപി സമാനാ സോളസവസ്സുദ്ദേസികാ വിയ ഹോതി നിപ്പലിതേന, അയമസ്സാ വയകല്യാണതാ. ഇതി ഇമേഹി പഞ്ചഹി കല്യാണേഹി സമന്നാഗതത്താ ‘‘ജനപദകല്യാണീ’’തി വുച്ചതി. തുവടന്തി സീഘം.

ഇമസ്മിം ഠാനേ നിവത്തേസ്സതി, ഇമസ്മിം ഠാനേ നിവത്തേസ്സതീതി ചിന്തേന്തമേവാതി സോ കിര തഥാഗതേ ഗാരവവസേന ‘‘പത്തം വോ, ഭന്തേ, ഗണ്ഹഥാ’’തി വത്തും അവിസഹന്തോ ഏവം ചിന്തേസി – ‘‘സോപാനസീസേ പത്തം ഗണ്ഹിസ്സതീ’’തി. സത്ഥാ തസ്മിമ്പി ഠാനേ ന ഗണ്ഹി. ഇതരോ ‘‘സോപാനപാദമൂലേ ഗണ്ഹിസ്സതീ’’തി ചിന്തേസി. സത്ഥാ തത്ഥാപി ന ഗണ്ഹി. ഇതരോ ‘‘രാജങ്ഗണേ ഗണ്ഹിസ്സതീ’’തി ചിന്തേസി. സത്ഥാ തത്ഥാപി ന ഗണ്ഹി. ഏവം ‘‘ഇധ ഗണ്ഹിസ്സതി, ഏത്ഥ ഗണ്ഹിസ്സതീ’’തി ചിന്തേന്തമേവ സത്ഥാ വിഹാരം നേത്വാ പബ്ബാജേസി.

മഹാകപ്പിനത്ഥേരവത്ഥു

൨൩൧. നവമേ സുതവിത്തകോതി ധമ്മസ്സവനപിയോ. പടിഹാരകസ്സാതി ദോവാരികസ്സ. സച്ചകാരേനാതി സച്ചകിരിയായ. സത്ഥാ ‘‘ഉപ്പലവണ്ണാ ആഗച്ഛതൂ’’തി ചിന്തേസി. ഥേരീ ആഗന്ത്വാ സബ്ബാ പബ്ബാജേത്വാ ഭിക്ഖുനീഉപസ്സയം ഗതാതി ഇദം അങ്ഗുത്തരഭാണകാനം കഥാമഗ്ഗം ദസ്സേന്തേന വുത്തം. തേനേവ ധമ്മപദട്ഠകഥായം (ധ. പ. അട്ഠ. ൧.മഹാകപ്പിനത്ഥേരവത്ഥു) വുത്തം –

‘‘താ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം ഠിതാ പബ്ബജ്ജം യാചിംസു. ഏവം കിര വുത്തേ സത്ഥാ ഉപ്പലവണ്ണായ ആഗമനം ചിന്തേസീതി ഏകച്ചേ വദന്തി. സത്ഥാ പന താ ഉപാസികായോ ആഹ – ‘സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖുനീഉപസ്സയേ പബ്ബാജേഥാ’തി. താ അനുപുബ്ബേന ജനപദചാരികം ചരമാനാ അന്തരാമഗ്ഗേ മഹാജനേന അഭിഹടസക്കാരസമ്മാനാ പദസാവ വീസയോജനസതികം മഗ്ഗം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖുനീഉപസ്സയേ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിംസൂ’’തി.

ധമ്മപീതീതി ധമ്മപായകോ, ധമ്മം പിവന്തോതി അത്ഥോ. ധമ്മോ ച നാമേസ ന സക്കാ ഭാജനേന യാഗുആദീനി വിയ പാതും, നവവിധം പന ലോകുത്തരധമ്മം നാമകായേന ഫുസന്തോ ആരമ്മണതോ സച്ഛികരോന്തോ പരിഞ്ഞാഭിസമയാദീഹി ദുക്ഖാദീനി അരിയസച്ചാനി പടിവിജ്ഝന്തോ ധമ്മം പിവതി നാമ. സുഖം സേതീതി ദേസനാമത്തമേതം, ചതൂഹിപി ഇരിയാപഥേഹി സുഖം വിഹരതീതി അത്ഥോ. വിപ്പസന്നേനാതി അനാവിലേന നിരുപക്കിലേസേന. അരിയപ്പവേദിതേതി ബുദ്ധാദീഹി അരിയേഹി പവേദിതേ സതിപട്ഠാനാദിഭേദേ ബോധിപക്ഖിയധമ്മേ. സദാ രമതീതി ഏവരൂപോ ധമ്മപീതി വിപ്പസന്നേന ചേതസാ വിഹരന്തോ പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതോ സദാ രമതി അഭിരമതി. ബാഹിതപാപത്താ ‘‘ബ്രാഹ്മണാ’’തി ഥേരം ആലപതി.

സാഗതത്ഥേരവത്ഥു

൨൩൨. ദസമേ ഛബ്ബഗ്ഗിയാനം വചനേനാതി കോസമ്ബികാ കിര ഉപാസകാ ആയസ്മന്തം സാഗതം ഉപസങ്കമിത്വാ അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം ഠിതാ ഏവമാഹംസു – ‘‘കിം, ഭന്തേ, അയ്യാനം ദുല്ലഭഞ്ച മനാപഞ്ച, കിം പടിയാദേമാ’’തി? ഏവം വുത്തേ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ കോസമ്ബികേ ഉപാസകേ ഏതദവോചും – ‘‘അത്ഥാവുസോ കാപോതികാ, നാമ പസന്നാ ഭിക്ഖൂനം ദുല്ലഭാ ച മനാപാ ച, തം പടിയാദേഥാ’’തി. അഥ കോസമ്ബികാ ഉപാസകാ ഘരേ ഘരേ കാപോതികം പസന്നം പടിയാദേത്വാ ആയസ്മന്തം സാഗതം പിണ്ഡായ ചരന്തം ദിസ്വാ ഏതദവോചും – ‘‘പിവതു, ഭന്തേ, അയ്യോ സാഗതോ കാപോതികം പസന്നം, പിവതു, ഭന്തേ, അയ്യോ സാഗതോ കാപോതികം പസന്ന’’ന്തി. അഥായസ്മാ സാഗതോ ഘരേ ഘരേ കാപോതികം പസന്നം പിവിത്വാ നഗരമ്ഹാ നിക്ഖമന്തോ നഗരദ്വാരേ പതി. തേന വുത്തം – ‘‘ഛബ്ബഗ്ഗിയാനം വചനേന സബ്ബഗേഹേസു കാപോതികം പസന്നം പടിയാദേത്വാ’’തിആദി. തത്ഥ കാപോതികാ നാമ കപോതപാദസമാനവണ്ണാ രത്തോഭാസാ. പസന്നാതി സുരാമണ്ഡസ്സേതം അധിവചനം. വിനയേ സമുട്ഠിതന്തി സുരാപാനസിക്ഖാപദേ (പാചി. ൩൨൬ ആദയോ) ആഗതം.

രാധത്ഥേരവത്ഥു

൨൩൩. ഏകാദസമേ സത്ഥാ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സഞ്ഞം അദാസീതി ബ്രാഹ്മണം പബ്ബാജേതും സഞ്ഞം അദാസി, ആണാപേസീതി വുത്തം ഹോതി. ഭഗവാ കിര തം ബ്രാഹ്മണം പബ്ബജ്ജം അലഭിത്വാ കിസം ലൂഖം ദുബ്ബണ്ണം ഉപ്പണ്ഡുപ്പണ്ഡുകജാതം ദിസ്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘കോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അധികാരം സരതീ’’തി. ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഹം ഖോ, ഭന്തേ, തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അധികാരം സരാമീ’’തി. കിം പന ത്വം, സാരിപുത്ത, ബ്രാഹ്മണസ്സ അധികാരം സരസീതി. ഇധ മേ, ഭന്തേ, സോ ബ്രാഹ്മണോ രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരന്തസ്സ കടച്ഛുഭിക്ഖം ദാപേസി, ഇമം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അധികാരം സരാമീ’’തി. സാധു സാധു, സാരിപുത്ത. കതഞ്ഞുനോ ഹി, സാരിപുത്ത, സപ്പുരിസാ കതവേദിനോ, തേന ഹി ത്വം, സാരിപുത്ത, തം ബ്രാഹ്മണം പബ്ബാജേഹി ഉപസമ്പാദേഹീതി. അട്ഠുപ്പത്തിയം ആഗതോതി അലീനചിത്തജാതകസ്സ (ജാ. ൧.൨.൧൧-൧൨) അട്ഠുപ്പത്തിയം (ജാ. അട്ഠ. ൨.൨.അലീനചിത്തജാതകവണ്ണനാ) ആഗതോ.

നിധീനന്തി തത്ഥ തത്ഥ നിദഹിത്വാ ഠപിതാനം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദിപൂരാനം നിധികുമ്ഭീനം. പവത്താരന്തി കിച്ഛജീവികേ ദുഗ്ഗതമനുസ്സേ അനുകമ്പം കത്വാ ‘‘ഏഹി, തേ സുഖേന ജീവനുപായം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി നിധിട്ഠാനം നേത്വാ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ ‘‘ഇമം ഗഹേത്വാ സുഖം ജീവാ’’തി ആചിക്ഖിതാരം വിയ. വജ്ജദസ്സിനന്തി ദ്വേ വജ്ജദസ്സിനോ ‘‘ഇമിനാ നം അസാരുപ്പേന വാ ഖലിതേന വാ സങ്ഘമജ്ഝേ നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി രന്ധഗവേസകോ ച, അനഞ്ഞാതം ഞാപനത്ഥായ ഞാതം അനുഗ്ഗണ്ഹനത്ഥായ സീലാദീനമസ്സ വുദ്ധികാമതായ തം തം വജ്ജം ഓലോകനേന ഉല്ലുമ്പനസഭാവസണ്ഠിതോ ച. അയം ഇധ അധിപ്പേതോ. യഥാ ഹി ദുഗ്ഗതമനുസ്സോ ‘‘ഇമം ഗണ്ഹാഹീ’’തി തജ്ജേത്വാപി പോഥേത്വാപി നിധിം ദസ്സേന്തേ കോപം ന കരോതി, പമുദിതോവ ഹോതി, ഏവമേവം ഏവരൂപേ പുഗ്ഗലേ അസാരുപ്പം വാ ഖലിതം വാ ദിസ്വാ ആചിക്ഖന്തേ കോപോ ന കാതബ്ബോ, തുട്ഠേനേവ ഭവിതബ്ബം. ‘‘ഭന്തേ, മഹന്തം വോ കമ്മം കതം മയ്ഹം ആചരിയുപജ്ഝായട്ഠാനേ ഠത്വാ ഓവദന്തേഹി, പുനപി മം വദേയ്യാഥാ’’തി പവാരേതബ്ബമേവ.

നിഗ്ഗയ്ഹവാദിന്തി ഏകച്ചോ ഹി സദ്ധിവിഹാരികാദീനം അസാരുപ്പം വാ ഖലിതം വാ ദിസ്വാ ‘‘അയം മേ മുഖോദകദാനാദീഹി സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹതി, സചേ നം വക്ഖാമി, ന മം ഉപട്ഠഹിസ്സതി, ഏവം മേ പരിഹാനി ഭവിസ്സതീ’’തി തം വത്തും അവിസഹന്തോ ന നിഗ്ഗയ്ഹവാദീ നാമ ഹോതി, സോ ഇമസ്മിം സാസനേ കചവരം ആകിരതി. യോ പന തഥാരൂപം വജ്ജം ദിസ്വാ വജ്ജാനുരൂപം തജ്ജേന്തോ പണാമേന്തോ ദണ്ഡകമ്മം കരോന്തോ വിഹാരാ നീഹരന്തോ സിക്ഖാപേതി, അയം നിഗ്ഗയ്ഹവാദീ നാമ സേയ്യഥാപി, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘നിഗ്ഗയ്ഹ നിഗ്ഗയ്ഹാഹം, ആനന്ദ, വക്ഖാമി, പവയ്ഹ പവയ്ഹ, ആനന്ദ, വക്ഖാമി, യോ സാരോ, സോ ഠസ്സതീ’’തി (മ. നി. ൩.൧൯൬). മേധാവിന്തി ധമ്മോജപഞ്ഞായ സമന്നാഗതം. താദിസന്തി ഏവരൂപം പണ്ഡിതം ഭജേയ്യ പയിരുപാസേയ്യ. താദിസഞ്ഹി ആചരിയം ഭജമാനസ്സ അന്തേവാസികസ്സ സേയ്യോ ഹോതി ന പാപിയോ, വഡ്ഢിയേവ ഹോതി, നോ പരിഹാനീതി.

മോഘരാജത്ഥേരവത്ഥു

൨൩൪. ദ്വാദസമേ കട്ഠവാഹനനഗരേതി കട്ഠവാഹനേന ഗഹിതത്താ ഏവംലദ്ധനാമകേ നഗരേ. അതീതേ കിര ബാരാണസിവാസീ ഏകോ രുക്ഖവഡ്ഢകീ സകേ ആചരിയകേ അദുതിയോ. തസ്സ സോളസ സിസ്സാ ഏകമേകസ്സ സഹസ്സം അന്തേവാസികാ. ഏവം തേ സത്തരസാധികാ സോളസ സഹസ്സാ ആചരിയന്തേവാസികാ സബ്ബേപി ബാരാണസിം ഉപനിസ്സായ ജീവികം കപ്പേന്താ പബ്ബതസമീപം ഗന്ത്വാ രുക്ഖേ ഗഹേത്വാ തത്ഥേവ നാനാപാസാദവികതിയോ നിട്ഠാപേത്വാ കുല്ലം ബന്ധിത്വാ ഗങ്ഗായ ബാരാണസിം ആനേത്വാ സചേ രാജാ അത്ഥികോ ഹോതി, രഞ്ഞോ ഏകഭൂമകം വാ സത്തഭൂമകം വാ പാസാദം യോജേത്വാ ദേന്തി. നോ ചേ, അഞ്ഞേസമ്പി വിക്കിണിത്വാ പുത്തദാരം പോസേന്തി. അഥ നേസം ഏകദിവസം ആചരിയോ ‘‘ന സക്കാ വഡ്ഢകികമ്മേന നിച്ചം ജീവിതും, ദുക്കരഞ്ഹി ജരാകാലേ ഏതം കമ്മ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ അന്തേവാസികേ ആമന്തേസി – ‘‘താതാ, ഉദുമ്ബരാദയോ അപ്പസാരരുക്ഖേ ആനേഥാ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ ആനയിംസു. സോ തേഹി കട്ഠസകുണം കത്വാ തസ്സബ്ഭന്തരം പവിസിത്വാ വാതേന യന്തം പൂരേസി. കട്ഠസകുണോ സുവണ്ണഹംസരാജാ വിയ ആകാസേ ലങ്ഘിത്വാ വനസ്സ ഉപരി ചരിത്വാ അന്തേവാസീനം പുരതോ ഓരുഹി.

അഥാചരിയോ സിസ്സേ ആഹ – ‘‘താതാ ഈദിസാനി കട്ഠവാഹനാനി കത്വാ സക്കാ സകലജമ്ബുദീപേ രജ്ജേ ഗഹേതും, തുമ്ഹേപി താതാ ഏതാനി കരോഥ, രജ്ജം ഗഹേത്വാ ജീവിസ്സാമ, ദുക്കരം വഡ്ഢകിസിപ്പേന ജീവിതു’’ന്തി. തേ തഥാ കത്വാ ആചരിയസ്സ പടിവേദേസും. തതോ നേ ആചരിയോ ആഹ – ‘‘കതമം താതാ രജ്ജം ഗണ്ഹാമാ’’തി? ബാരാണസിരജ്ജം ആചരിയാതി. അലം താതാ, മാ ഏതം രുചിത്ഥ, മയഞ്ഹി തം ഗഹേത്വാപി ‘‘വഡ്ഢകിരാജാ, വഡ്ഢകിയുവരാജാ’’തി വഡ്ഢകിവാദാ ന മുച്ചിസ്സാമ, മഹന്തോ ജമ്ബുദീപോ, അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛാമാതി. തതോ സപുത്തദാരകാ കട്ഠവാഹനാനി അഭിരുഹിത്വാ സജ്ജാവുധാ ഹുത്വാ ഹിമവന്താഭിമുഖാ ഗന്ത്വാ ഹിമവതി അഞ്ഞതരം നഗരം പവിസിത്വാ രഞ്ഞോ നിവേസനേയേവ പച്ചുട്ഠംസു. തേ തത്ഥ രജ്ജം ഗഹേത്വാ ആചരിയം രജ്ജേ അഭിസിഞ്ചിംസു. സോ ‘‘കട്ഠവാഹനോ രാജാ’’തി പാകടോ അഹോസി, തം നഗരം തേന ഗഹിതത്താ ‘‘കട്ഠവാഹനനഗര’’ന്തേവ നാമം ലഭി.

തപചാരന്തി തപചരണം. പാസാണചേതിയേ പിട്ഠിപാസാണേ നിസീദീതി പാസാണകചേതിയന്തി ലദ്ധവോഹാരേ പിട്ഠിപാസാണേ സക്കേന മാപിതേ മഹാമണ്ഡപേ നിസീദി. തത്ഥ കിര മഹതോ പാസാണസ്സ ഉപരി പുബ്ബേ ദേവട്ഠാനം അഹോസി, ഉപ്പന്നേ പന ഭഗവതി വിഹാരോ ജാതോ, സോ തേനേവ പുരിമവോഹാരേന ‘‘പാസാണചേതിയ’’ന്തി വുച്ചതി.

തേന പുച്ഛിതേ ദുതിയോ ഹുത്വാ സത്ഥാരം പഞ്ഹം പുച്ഛീതി –

‘‘മുദ്ധം മുദ്ധാധിപാതഞ്ച, ബാവരീ പരിപുച്ഛതി;

തം ബ്യാകരോഹി ഭഗവാ, കങ്ഖം വിനയ നോ ഇസേ’’തി. (സു. നി. ൧൦൩൧) –

ഏവം തേന പഞ്ഹേ പുച്ഛിതേ ഭഗവതാ ച –

‘‘അവിജ്ജാ മുദ്ധാതി ജാനാഹി, വിജ്ജാ മുദ്ധാധിപാതിനീ;

സദ്ധാസതിസമാധീഹി, ഛന്ദവീരിയേന സംയുതാ’’തി. (സു. നി. ൧൦൩൨) –

പഞ്ഹേ വിസ്സജ്ജിതേ ദുതിയോ ഹുത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛി.

അഥസ്സ…പേ… പഞ്ഹം കഥേസീതി –

‘‘കഥം ലോകം അവേക്ഖന്തം, മച്ചുരാജാ ന പസ്സതീ’’തി. (സു. നി. ൧൧൨൪) –

തേന പഞ്ഹേ പുച്ഛിതേ –

‘‘സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സു, മോഘരാജ സദാ സതോ;

അത്താനുദിട്ഠിം ഊഹച്ച, ഏവം മച്ചുതരോ സിയാ;

ഏവം ലോകം അവേക്ഖന്തം, മച്ചുരാജാ ന പസ്സതീ’’തി. (സു. നി. ൧൧൨൫) –

പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേസി.

സേസജനാതി തസ്മിം സമാഗമേ സന്നിപതിതാ സേസജനാ. ന കഥീയന്തീതി ‘‘ഏത്തകാ സോതാപന്നാ’’തിആദിനാ ന വുച്ചന്തി. ഏവം പാരായനേ വത്ഥു സമുട്ഠിതന്തി പാരായനവഗ്ഗേ ഇദം വത്ഥു സമുട്ഠിതം.

ചതുത്ഥഏതദഗ്ഗവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഥേരപാളിസംവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.