൧൪. ഏതദഗ്ഗവഗ്ഗോ

(൧൪) ൫. പഞ്ചമഏതദഗ്ഗവഗ്ഗവണ്ണനാ

മഹാപജാപതിഗോതമീഥേരീവത്ഥു

൨൩൫. ഥേരിപാളിസംവണ്ണനായ പഠമേ യദിദം മഹാഗോതമീതി ഏത്ഥ ‘‘യദിദം മഹാപജാപതി ഗോതമീ’’തി ച പഠന്തി. തത്ഥ ഗോതമീതി ഗോത്തം. നാമകരണദിവസേ പനസ്സാ ലദ്ധസക്കാരാ ബ്രാഹ്മണാ ലക്ഖണസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ‘‘സചേ അയം ധീതരം ലഭിസ്സതി, ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ മഹേസീ ഭവിസ്സതി. സചേ പുത്തം ലഭിസ്സതി, ചക്കവത്തിരാജാ ഭവിസ്സതീ’’തി ഉഭയഥാപി ‘‘മഹതീയേവസ്സാ പജാ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകരിംസു, തസ്മാ പുത്തപജായ ചേവ ധീതുപജായ ച മഹന്തതായ ‘‘മഹാപജാപതീ’’തി വോഹരിംസു. തദുഭയം പന സംസന്ദേത്വാ ‘‘മഹാപജാപതിഗോതമീ’’തി വുത്തം. വാരഭിക്ഖന്തി വാരേന ദാതബ്ബം ഭിക്ഖം. നാമം അകംസൂതി ഗോത്തംയേവ നാമം അകംസു. മാതുച്ഛന്തി ചൂളമാതരം. മാതുഭഗിനീ ഹി മാതുച്ഛാതി വുച്ചതി. കലഹവിവാദസുത്തപരിയോസാനേതി ‘‘കുതോപഹൂതാ കലഹാ വിവാദാ’’തിആദിനാ സുത്തനിപാതേ ആഗതസ്സ കലഹവിവാദസുത്തസ്സ (സു. നി. ൮൬൮ ആദയോ) പരിയോസാനേ. ഇദഞ്ച അങ്ഗുത്തരഭാണകാനം കഥാമഗ്ഗാനുസാരേന വുത്തം. അപരേ പന ‘‘തസ്മിംയേവ സുത്തനിപാതേ ‘അത്തദണ്ഡാഭയം ജാത’ന്തിആദിനാ ആഗതസ്സ അത്തദണ്ഡസുത്തസ്സ (സു. നി. ൯൪൧ ആദയോ) പരിയോസാനേ’’തി വദന്തി. നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിതാനന്തി ഏത്ഥ ഏഹിഭിക്ഖുപബ്ബജ്ജായ ഏതേ പബ്ബജിതാതി വദന്തി. തേനേവ സുത്തനിപാതേ അത്തദണ്ഡസുത്തസംവണ്ണനായ (സു. നി. അട്ഠ. ൨.൯൪൨ ആദയോ) വുത്തം – ‘‘ദേസനാപരിയോസാനേ പഞ്ചസതാ സാകിയകുമാരാ കോളിയകുമാരാ ച ഏഹിഭിക്ഖുപബ്ബജ്ജായ പബ്ബജിതാ. തേ ഗഹേത്വാ ഭഗവാ മഹാവനം പാവിസീ’’തി. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഖേമാഥേരീവത്ഥു

൨൩൬. ദുതിയേ പരപരിയാപന്നാ ഹുത്വാതി പരേസം ദാസീ ഹുത്വാ. സുവണ്ണരസപിഞ്ജരോ അഹോസീതി സുവണ്ണരസപിഞ്ജരോ വിയ അഹോസി.

മക്കടകോവ ജാലന്തി യഥാ നാമ മക്കടകോ സുത്തജാലം കത്വാ മജ്ഝട്ഠാനേ നാഭിമണ്ഡലേ നിപന്നോ പരിയന്തേ പതിതം പടങ്ഗം വാ മക്ഖികം വാ വേഗേന ഗന്ത്വാ വിജ്ഝിത്വാ തസ്സ രസം പിവിത്വാ പുനാഗന്ത്വാ തസ്മിംയേവ ഠാനേ നിപജ്ജതി, ഏവമേവ യേ സത്താ രാഗരത്താ ദോസപദുട്ഠാ മോഹമൂള്ഹാ സയംകതം തണ്ഹാസോതം അനുപതന്തി, തേ തം സമതിക്കമിതും ന സക്കോന്തി, ഏവം ദുരതിക്കമം. ഏതമ്പി ഛേത്വാന വജന്തി ധീരാതി പണ്ഡിതാ ഏതം ബന്ധനം ഛിന്ദിത്വാ അനപേക്ഖിനോ നിരാലയാ ഹുത്വാ അരഹത്തമഗ്ഗേന സബ്ബം ദുക്ഖം പഹായ വജന്തി ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ.

ഉപ്പലവണ്ണാഥേരീവത്ഥു

൨൩൭. തതിയം ഉത്താനത്ഥമേവ.

പടാചാരാഥേരീവത്ഥു

൨൩൮. ചതുത്ഥേ പടിഹാരസതേനപീതി ദ്വാരസതേനപി. പടിഹാരസദ്ദോ ഹി ദ്വാരേ ദോവാരികേ ച ദിസ്സതി. കുലസഭാഗന്തി അത്തനോ ഗേഹസമീപം.

താണായാതി താണഭാവായ പതിട്ഠാനത്ഥായ. ബന്ധവാതി പുത്തേ ച പിതരോ ച ഠപേത്വാ അവസേസാ ഞാതിസുഹജ്ജാ. അന്തകേനാധിപന്നസ്സാതി മരണേന അഭിഭൂതസ്സ. പവത്തിയഞ്ഹി പുത്താദയോ അന്നപാനാദിദാനേന ചേവ ഉപ്പന്നകിച്ചനിത്ഥരണേന ച താണാ ഹുത്വാപി മരണകാലേ കേനചി ഉപായേന മരണം പടിബാഹിതും അസമത്ഥതായ താണത്ഥായ ലേണത്ഥായ ന സന്തി നാമ. തേനേവ വുത്തം – ‘‘നത്ഥി ഞാതീസു താണതാ’’തി.

ഏതമത്ഥവസന്തി ഏതം തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ താണം ഭവിതും അസമത്ഥഭാവസങ്ഖാതം കാരണം ജാനിത്വാ പണ്ഡിതോ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേന സംവുതോ രക്ഖിതഗോപിതോ ഹുത്വാ നിബ്ബാനഗമനം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം സീഘം സോധേയ്യാതി അത്ഥോ.

ധമ്മദിന്നാഥേരീവത്ഥു

൨൩൯. പഞ്ചമേ പരായത്തട്ഠാനേതി പരേസം ദാസിട്ഠാനേ. സുജാതത്ഥേരസ്സ അധികാരകമ്മം കത്വാതി സാ കിര അത്തനോ കേസേ വിക്കിണിത്വാ സുജാതത്ഥേരസ്സ നാമ അഗ്ഗസാവകസ്സ ദാനം ദത്വാ പത്ഥനം അകാസി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. ഹത്ഥേ പസാരിതേതി തസ്സ ഹത്ഥാവലമ്ബനത്ഥം പുബ്ബാചിണ്ണവസേന ഹത്ഥേ പസാരിതേ. സോ കിര അനാഗാമീ ഹുത്വാ ഗേഹം ആഗച്ഛന്തോ യഥാ അഞ്ഞേസു ദിവസേസു ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകേന്തോ സിതം കുരുമാനോ ഹസമാനോ ആഗച്ഛതി, ഏവം അനാഗന്ത്വാ സന്തിന്ദ്രിയോ സന്തമാനസോ ഹുത്വാ അഗമാസി. ധമ്മദിന്നാ സീഹപഞ്ജരം ഉഗ്ഘാടേത്വാ വീഥിം ഓലോകയമാനാ തസ്സ ആഗമനാകാരം ദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി ചിന്തേത്വാ തസ്സ പച്ചുഗ്ഗമനം കുരുമാനാ സോപാനസീസേ ഠത്വാ ഓലമ്ബനത്ഥം ഹത്ഥം പസാരേസി. ഉപാസകോ അത്തനോ ഹത്ഥം സമിഞ്ജേസി. സാ ‘‘പാതരാസഭോജനകാലേ ജാനിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി. ഉപാസകോ പുബ്ബേ തായ സദ്ധിം ഏകതോ ഭുഞ്ജതി. തം ദിവസം പന തം അനപലോകേത്വാ യോഗാവചരഭിക്ഖു വിയ ഏകകോവ ഭുഞ്ജി. തേനാഹ – ‘‘ഭുഞ്ജമാനോപി ഇമം ദേഥ, ഇമം ഹരഥാതി ന ബ്യാഹരീ’’തി. തത്ഥ ഇമം ദേഥാതി ഇമം ഖാദനീയം വാ ഭോജനീയം വാ ദേഥ. ഇമം ഹരഥാതി ഇമം ഖാദനീയം വാ ഭോജനീയം വാ അപഹരഥ. സന്ഥവവസേനാതി കിലേസസന്ഥവവസേന. ചിരകാലപരിഭാവിതായ ഘടദീപജാലായ വിയ അബ്ഭന്തരേ ദിബ്ബമാനായ ഹേതുസമ്പത്തിയാ ചോദിയമാനാ ആഹ – ‘‘ഏവം സന്തേ…പേ… മയ്ഹം പബ്ബജ്ജം അനുജാനാഥാ’’തി.

അയം താവ സേട്ഠി ഘരമജ്ഝേ ഠിതോവ ദുക്ഖസ്സന്തം അകാസീതി സാ കിര ‘‘ധമ്മദിന്നേ തുയ്ഹം ദോസോ നത്ഥി, അഹം പന അജ്ജ പട്ഠായ സന്ഥവവസേന…പേ… കുലഘരം ഗച്ഛാ’’തി വുത്തേ ഏവം ചിന്തേസി – ‘‘പകതിപുരിസോ ഏവം വത്താ നാമ നത്ഥി, അദ്ധാ ഏതേന ലോകുത്തരധമ്മോ നാമ പടിവിദ്ധോ’’തി. തേനസ്സാ അയം സങ്കപ്പോ അഹോസി ‘‘അയം താവ സേട്ഠി ഘരമജ്ഝേ ഠിതോവ ദുക്ഖസ്സന്തം അകാസീ’’തി. മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായം (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൪൬൦) പന ‘‘അഥ കസ്മാ മയാ സദ്ധിം യഥാപകതിയാ ആലാപസല്ലാപമത്തമ്പി ന കരോഥാതി സോ ചിന്തേസി – ‘അയം ലോകുത്തരധമ്മോ നാമ ഗരു ഭാരിയോ ന പകാസേതബ്ബോ; സചേ ഖോ പനാഹം ന കഥേസ്സാമി, അയം ഹദയം ഫാലേത്വാ ഏത്ഥേവ കാലം കരേയ്യാ’തി തസ്സാ അനുഗ്ഗഹത്ഥായ കഥേസി – ‘ധമ്മദിന്നേ അഹം സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ ലോകുത്തരധമ്മം നാമ അധിഗതോ, തം അധിഗതസ്സ ഏവരൂപാ ലോകിയകിരിയാ ന വട്ടതീ’’’തി വുത്തം.

പഞ്ചക്ഖന്ധാദിവസേന പഞ്ഹേ പുച്ഛീതി ‘‘സക്കായോ സക്കായോതി അയ്യേ വുച്ചതി, കതമോ നു ഖോ അയ്യേ സക്കായോ വുത്തോ ഭഗവതാ’’തിആദിനാ ചൂളവേദല്ലസുത്തേ (മ. നി. ൧.൪൬൦ ആദയോ) ആഗതനയേന പുച്ഛി. പുച്ഛിതം പുച്ഛിതം വിസ്സജ്ജേസീതി ‘‘പഞ്ച ഖോ ഇമേ, ആവുസോ വിസാഖ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ സക്കായോ വുത്തോ ഭഗവതാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൪൬൦ ആദയോ) തത്ഥേവ ആഗതനയേന വിസ്സജ്ജേസി. സൂരഭാവന്തി തിക്ഖഭാവം. അനധിഗതഅരഹത്തമഗ്ഗസ്സ ഉഗ്ഗഹേന വിനാ തത്ഥ പഞ്ഹോ ന ഉപട്ഠാതീതി ആഹ – ‘‘ഉഗ്ഗഹവസേന അരഹത്തമഗ്ഗേപി പുച്ഛീ’’തി. തം നിവത്തേന്തീതി ‘‘വിമുത്തിയാ പനായ്യേ കിം പടിഭാഗോ’’തി പുച്ഛിതേ ‘‘വിമുത്തിയാ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, നിബ്ബാനം പടിഭാഗോ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൬) വുത്തേ ‘‘നിബ്ബാനസ്സ, പനായ്യേ, കിം പടിഭാഗോ’’തി പുന പുച്ഛിതേ തം നിവത്തേന്തീ ‘‘അച്ചസരാവുസോ വിസാഖാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അച്ചസരാതി അപുച്ഛിതബ്ബം പുച്ഛന്തോ പഞ്ഹം അതിക്കാമിതാ അഹോസീതി അത്ഥോ. നാസക്ഖി പഞ്ഹാനം പരിയന്തം ഗഹേതുന്തി പഞ്ഹാനം പരിച്ഛേദപ്പമാണം ഗഹേതും നാസക്ഖി. പഞ്ഹാനഞ്ഹി പരിച്ഛേദം ഗഹേതും യുത്തട്ഠാനേ അട്ഠത്വാ തതോ പരം പുച്ഛന്തോ നാസക്ഖി പഞ്ഹാനം പരിയന്തം ഗഹേതും. അപ്പടിഭാഗധമ്മസ്സ ച പടിഭാഗം പുച്ഛി. നിബ്ബാനം നാമേതം അപ്പടിഭാഗം, ന സക്കാ നീലം വാ പീതകം വാതി കേനചി ധമ്മേന സദ്ധിം പടിഭാഗം കത്വാ ദസ്സേതും, തഞ്ച ത്വം ഇമിനാ അധിപ്പായേന പുച്ഛസീതി അത്ഥോ. നിബ്ബാനോഗധന്തി നിബ്ബാനം ഓഗാഹേത്വാ ഠിതം, നിബ്ബാനന്തോഗധം നിബ്ബാനം അനുപ്പവിട്ഠന്തി അത്ഥോ. നിബ്ബാനപരായണന്തി നിബ്ബാനം പരം അയനമസ്സ പരാഗതി, ന തതോ പരം ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. നിബ്ബാനം പരിയോസാനം അവസാനം അസ്സാതി നിബ്ബാനപരിയോസാനം.

പുരേതി അതീതേസു ഖന്ധേസു. പച്ഛാതി അനാഗതേസു ഖന്ധേസു. മജ്ഝേതി പച്ചുപ്പന്നേസു ഖന്ധേസു. അകിഞ്ചനന്തി യസ്സ ഏതേസു തീസു തണ്ഹാഗാഹസങ്ഖാതം കിഞ്ചനം നത്ഥി, തമഹം രാഗകിഞ്ചനാദീഹി അകിഞ്ചനം കസ്സചി ഗഹണസ്സ അഭാവേന അനാദാനം ബ്രാഹ്മണം വദാമീതി അത്ഥോ.

പണ്ഡിതാതി ധാതുആയതനാദികുസലതാസങ്ഖാതേന പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതാ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, പണ്ഡിതോ ഹോതി? യതോ ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ധാതുകുസലോ ച ഹോതി ആയതനകുസലോ ച പടിച്ചസമുപ്പാദകുസലോ ച ഠാനാട്ഠാനകുസലോ ച, ഏത്താവതാ ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു പണ്ഡിതോ ഹോതീ’’തി.

മഹാപഞ്ഞാതി മഹന്തേ അത്ഥേ മഹന്തേ ധമ്മേ മഹന്താ നിരുത്തിയോ മഹന്താനി പടിഭാനാനി പരിഗ്ഗഹണേ സമത്ഥായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതാ. ഇമിസ്സാ ഹി ഥേരിയാ അസേക്ഖപ്പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തതായ പടിസമ്ഭിദായോ പൂരേത്വാ ഠിതതായ പഞ്ഞാമഹത്തം. യഥാ തം ധമ്മദിന്നായാതി യഥാ ധമ്മദിന്നായ ഭിക്ഖുനിയാ ബ്യാകതം, അഹം ഏവമേവ ബ്യാകരേയ്യന്തി അത്ഥോ. തന്തി നിപാതമത്ഥം.

നന്ദാഥേരീവത്ഥു

൨൪൦. ഛട്ഠേ അഞ്ഞം മഗ്ഗം അപസ്സന്തീതി അഞ്ഞം ഉപായം അപസ്സന്തീ. വിസ്സത്ഥാതി നിരാസങ്കാ. ഇത്ഥിനിമിത്തന്തി ഇത്ഥിയാ സുഭനിമിത്തം, സുഭാകാരന്തി വുത്തം ഹോതി. ധമ്മപദേ ഗാഥം വത്വാതി –

‘‘അട്ഠീനം നഗരം കതം, മംസലോഹിതലേപനം;

യത്ഥ ജരാ ച മച്ചു ച, മാനോ മക്ഖോ ച ഓഹിതോ’’തി. (ധ. പ. ൧൫൦) –

ഇമം ഗാഥം വത്വാ. തത്രായമധിപ്പായോ – യഥേവ ഹി പുബ്ബണ്ണാപരണ്ണാദീനം ഓദഹനത്ഥായ കട്ഠാനി ഉസ്സാപേത്വാ വല്ലീഹി ബന്ധിത്വാ മത്തികായ വിലിമ്പിത്വാ നഗരസങ്ഖാതം ബഹിദ്ധാ ഗേഹം കരോന്തി, ഏവമിദം അജ്ഝത്തികമ്പി തീണി അട്ഠിസതാനി ഉസ്സാപേത്വാ ന്ഹാരുവിനദ്ധം മംസലോഹിതലേപനം തചപടിച്ഛന്നം ജീരണലക്ഖണായ ജരായ മരണലക്ഖണസ്സ മച്ചുനോ ആരോഗ്യസമ്പദാദീനി പടിച്ച ഉപ്പജ്ജനലക്ഖണസ്സ മാനസ്സ സുകതകാരണവിനാസനലക്ഖണസ്സ മക്ഖസ്സ ച ഓദഹനത്ഥായ നഗരം കതം. ഏവരൂപോ ഏവ ഹി ഏത്ഥ കായികചേതസികോ ആബാധോ ഓഹിതോ, ഇതോ ഉദ്ധം കിഞ്ചി ഗയ്ഹൂപഗം നത്ഥീതി.

സുത്തം അഭാസീതി –

‘‘ചരം വാ യദി വാ തിട്ഠം, നിസിന്നോ ഉദ വാ സയം;

സമിഞ്ജേതി പസാരേതി, ഏസാ കായസ്സ ഇഞ്ജനാ.

‘‘അട്ഠിനഹാരുസംയുത്തോ, തചമംസാവലേപനോ;

ഛവിയാ കായോ പടിച്ഛന്നോ, യഥാഭൂതം ന ദിസ്സതീ’’തി. (സു. നി. ൧൯൫-൧൯൬) –

ആദിനാ സുത്തമഭാസി.

സോണാഥേരീവത്ഥു

൨൪൧. സത്തമേ സബ്ബേപി വിസും വിസും ഘരാവാസേ പതിട്ഠാപേസീതി ഏത്ഥ സബ്ബേപി വിസും വിസും ഘരാവാസേ പതിട്ഠാപേത്വാ ‘‘പുത്താവ മം പടിജഗ്ഗിസ്സന്തി, കിം മേ വിസും കുടുമ്ബേനാ’’തി സബ്ബം സാപതേയ്യമ്പി വിഭജിത്വാ അദാസീതി വേദിതബ്ബം. തേനേവ ഹി തതോ പട്ഠായ ‘‘അയം അമ്ഹാകം കിം കരിസ്സതീ’’തി അത്തനോ സന്തികം ആഗതം ‘‘മാതാ’’തി സഞ്ഞമ്പി ന കരിംസു. തഥാ ഹി നം കതിപാഹച്ചയേന ജേട്ഠപുത്തസ്സ ഭരിയാ ‘‘അഹോ അമ്ഹാകം അയം ജേട്ഠേപുത്തോ മേതി ദ്വേ കോട്ഠാസേ ദത്വാ വിയ ഇമമേവ ഗേഹം ആഗച്ഛതീ’’തി ആഹ. സേസപുത്താനം ഭരിയായോപി ഏവമേവം വദിംസു. ജേട്ഠധീതരം ആദിം കത്വാ താസം ഗേഹം ഗതകാലേ താപി നം ഏവമേവ വദിംസു. സാ അവമാനപ്പത്താ ഹുത്വാ ‘‘കിം മേ ഇമേസം സന്തികേ വുത്ഥേന, ഭിക്ഖുനീ ഹുത്വാ ജീവിസ്സാമീ’’തി ഭിക്ഖുനീഉപസ്സയം ഗന്ത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചി, താ നം പബ്ബാജേസും. ഇമമേവ വത്ഥും ദസ്സേന്തോ ‘‘ബഹുപുത്തികസോണാ തേസം അത്തനി അഗാരവഭാവം ഞത്വാ ‘ഘരാവാസേന കിം കരിസ്സാമീ’തി നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജീ’’തി ആഹ.

വിഹാരം ഗച്ഛന്തിയോതി ഭിക്ഖുവിഹാരം ഗച്ഛന്തിയോ. ധമ്മമുത്തമന്തി നവവിധലോകുത്തരധമ്മം. സോ ഹി ഉത്തമധമ്മോ നാമ യോ ഹി തം ന പസ്സതി, തസ്സ വസ്സസതമ്പി ജീവനതോ തം ധമ്മം പസ്സന്തസ്സ പടിവിജ്ഝന്തസ്സ ഏകാഹമ്പി ഏകക്ഖണമ്പി ജീവിതം സേയ്യോ. ആഗന്തുകജനോതി വിഹാരഗതം ഭിക്ഖുനീജനം സന്ധായ വദതി. അനുപധാരേത്വാതി അസല്ലക്ഖേത്വാ.

ബകുലാഥേരീവത്ഥു

൨൪൨. അട്ഠമം ഉത്താനത്ഥമേവ.

കുണ്ഡലകേസാഥേരീവത്ഥു

൨൪൩. നവമേ ചതുക്കേതി വീഥിചതുക്കേ. ചതുന്നം സമാഹാരോ ചതുക്കം. ചാരകതോതി ബന്ധനാഗാരതോ. ഉബ്ബട്ടേത്വാതി ഉദ്ധരിത്വാ.

മുഹുത്തമപി ചിന്തയേതി മുഹുത്തം തങ്ഖണമ്പി ഠാനുപ്പത്തികപഞ്ഞായ തങ്ഖണാനുരൂപം അത്ഥം ചിന്തിതും സക്കുണേയ്യ. സഹസ്സമപി ചേ ഗാഥാ, അനത്ഥപദസംഹിതാതി അയം ഗാഥാ ദാരുചീരിയത്ഥേരസ്സ ഭഗവതാ ഭാസിതാ, ഇധാപി ച സായേവ ഗാഥാ ദസ്സിതാ. ഥേരിഗാഥാസംവണ്ണനായം ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേനപി കുണ്ഡലകേസിത്ഥേരിയാ വത്ഥുമ്ഹി അയമേവ ഗാഥാ വുത്താ. ധമ്മപദട്ഠകഥായം പന കുണ്ഡലകേസിത്ഥേരിയാ വത്ഥുമ്ഹി –

‘‘യോ ച ഗാഥാസതം ഭാസേ, അനത്ഥപദസംഹിതാ;

ഏകം ധമ്മപദം സേയ്യോ, യം സുത്വാ ഉപസമ്മതീ’’തി. (ധ. പ. അട്ഠ. ൧.൧൦൨) –

അയം ഗാഥാ ആഗതാ. തംതംഭാണകാനം കഥാമഗ്ഗാനുസാരേന തത്ഥ തത്ഥ തഥാ വുത്തന്തി ന ഇധ ആചരിയസ്സ പുബ്ബാപരവിരോധോ സങ്കിതബ്ബോ.

ഭദ്ദാകാപിലാനീഥേരീ-ഭദ്ദാകച്ചാനാഥേരീവത്ഥു

൨൪൪-൨൪൫. ദസമം ഏകാദസമഞ്ച ഉത്താനത്ഥമേവ.

കിസാഗോതമീഥേരീവത്ഥു

൨൪൬. ദ്വാദസമേ തീഹി ലൂഖേഹീതി വത്ഥലൂഖസുത്തലൂഖരജനലൂഖസങ്ഖാതേഹി തീഹി ലൂഖേഹി. സിദ്ധത്ഥകന്തി സാസപബീജം.

തം പുത്തപസുസമ്മത്തന്തി തം രൂപബലാദിസമ്പന്നേ പുത്തേ ച പസൂ ച ലഭിത്വാ ‘‘മമ പുത്താ അഭിരൂപാ ബലസമ്പന്നാ പണ്ഡിതാ സബ്ബകിച്ചസമത്ഥാ, മമ ഗോണോ അരോഗോ അഭിരൂപോ മഹാഭാരവഹോ, മമ ഗാവീ ബഹുഖീരാ’’തി ഏവം പുത്തേഹി ച പസൂഹി ച സമ്മത്തം നരം. ബ്യാസത്തമനസന്തി ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാദീസു ആരമ്മണേസു ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദീസു പത്തചീവരാദീസു വാ യം യം ലദ്ധം ഹോതി, തത്ഥ തത്ഥേവ ലഗ്ഗനായ സത്തമാനസം. സുത്തം ഗാമന്തി നിദ്ദം ഉപഗതം സത്തകായം. മഹോഘോവാതി യഥാ ഏവരൂപം ഗാമം ഗമ്ഭീരതോ വിത്ഥാരതോ ച മഹന്തോ മഹാനദിഓഘോ അന്തമസോ സുനഖമ്പി അസേസേത്വാ സബ്ബം ആദായ ഗച്ഛതി, ഏവം വുത്തപ്പകാരം നരം മച്ചു ആദായ ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. അമതം പദന്തി മരണരഹിതം കോട്ഠാസം, അമതം മഹാനിബ്ബാനന്തി അത്ഥോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

സിങ്ഗാലകമാതാഥേരീവത്ഥു

൨൪൭. തേരസമം ഉത്താനത്ഥമേവ.

(പഞ്ചമഏതദഗ്ഗവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.)

ഥേരിപാളിസംവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.