(൧൪) ൧. പഠമഏതദഗ്ഗവഗ്ഗോ

ഏതദഗ്ഗപദവണ്ണനാ

൧൮൮. ഏതദഗ്ഗേസു പഠമവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ആദിമ്ഹി ദിസ്സതീതി ഏത്ഥ അഗ്ഗസദ്ദോതി ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം. അജ്ജതഗ്ഗേതി അജ്ജദിവസം ആദിം കത്വാതി അത്ഥോ. അങ്ഗുലഗ്ഗേനാതി അങ്ഗുലികോടിയാ. അമ്ബിലഗ്ഗന്തി അമ്ബിലകോട്ഠാസോ. കോടിഭൂതാതി പരമകോടിഭൂതാ തസ്മിം ഠാനേ താദിസാനം അഞ്ഞേസം അഭാവതോ. തതോ ഏവ സേട്ഠഭൂതാതിപി അഗ്ഗാ. ഏതദഗ്ഗസന്നിക്ഖേപോതി ഏതദഗ്ഗേ ഠപനം അട്ഠുപ്പത്തിആദീഹി ചതൂഹിപി കാരണേഹി. മഹാപഞ്ഞതായ ഥേരേന ഏതദഗ്ഗട്ഠാനസ്സ ലദ്ധഭാവം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും – ‘‘കഥ’’ന്തിആദിമാഹ. ദ്വേ പദന്തരാനീതി കണ്ഡമ്ബമൂലേ യുഗന്ധരപബ്ബതേതി ദ്വീസു ഠാനേസു ദ്വേ പദാനി ദസ്സേത്വാ. മുണ്ഡപീഠകന്തി യം സത്തങ്ഗം പഞ്ചങ്ഗം വാ ന ഹോതി, കേവലം മുണ്ഡകപീഠം, തം സന്ധായേതം വുത്തം. അവത്ഥരിത്വാ നിസീദീതി ബുദ്ധാനുഭാവേന അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ നിസീദി. തേനാഹ – ‘‘ഏവം നിസീദന്തോ’’തിആദി. കായസക്ഖിം കത്വാതി നാമകായേന ദേസനായ സമ്പടിച്ഛനവസേന സക്ഖിഭൂതം കത്വാ. കുസലാ ധമ്മാ അകുസലാ ധമ്മാ അബ്യാകതാ ധമ്മാതി ഇതി-സദ്ദോ ആദ്യത്ഥോ, തേന സബ്ബം അഭിധമ്മദേസനം സങ്ഗണ്ഹാതി.

പാടിഹാരിയട്ഠാനേതി യമകപാടിഹാരിയസ്സ കതട്ഠാനേ. പസ്സഥാതി തേസം ബഹുഭാവം സന്ധായ വുത്തം. അസ്സാതി മനുസ്സസമൂഹസ്സ ഏകഭാവം. ആകപ്പന്തി ആകാരം. മഹാജനോതി സദേവകേ ലോകേ സബ്ബോ മഹാജനോ. യഥാ നിരയദസ്സനം സംവേഗജനനത്ഥം, ഏവം ദേവലോകദസ്സനമ്പി സംവേഗജനനത്ഥമേവ ‘‘അനുപുബ്ബികഥായം സഗ്ഗകഥാ വിയ ഏവം സബ്ബസമ്പത്തിസമുപേതോപി സഗ്ഗോ അനിച്ചോ അദ്ധുവോ ചവനധമ്മോ’’തി. സജ്ജേത്വാതി സമപണ്ണാസായ മുച്ഛനാഹി യഥാ കാമേന നിവാദേതും സക്കാ, ഏവം സജ്ജേത്വാ.

പുഥുജ്ജനപഞ്ചകം പഞ്ഹന്തി പുഥുജ്ജനപഞ്ഹം ആദിം കത്വാ പവത്തിതം ഖീണാസവപഞ്ഹപരിയന്തം പഞ്ഹപഞ്ചകം. പഠമം…പേ… പുച്ഛീതി പുഥുജ്ജനവിസയേ പഞ്ഹം പുച്ഛി. പടിസമ്ഭിദാ യഥാഭിനീഹാരം യഥാസകം വിപസ്സനാഭിനീഹാരേന പഠമഭൂമിയാദയോ വിയ പവത്തിതവിസയാതി വുത്തം – ‘‘തേ അത്തനോ അത്തനോ പടിസമ്ഭിദാവിസയേ ഠത്വാ കഥയിംസൂ’’തി. ബുദ്ധവിസയേ പഞ്ഹം പുച്ഛീതി –

‘‘യേ ച സങ്ഖാതധമ്മാസേ, യേ ച സേഖാ പുഥൂ ഇധ;

തേസം മേ നിപകോ ഇരിയം, പുട്ഠോ പബ്രൂഹി മാരിസാ’’തി. (സു. നി. ൧൦൪൪) –

ഇദം പഞ്ഹം പുച്ഛി. തത്ഥ സങ്ഖാതധമ്മാതി സങ്ഖാതാ ഞാതാ ചതുസച്ചധമ്മാ, യേ ച സങ്ഖാതധമ്മാ ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി പടിവിദ്ധചതുസച്ചധമ്മാതി അത്ഥോ. ഇമിനാ അസേക്ഖാ കഥിതാ. പുഥു-സദ്ദോ ഉഭയത്ഥപി യോജേതബ്ബോ ‘‘യേ പുഥൂ സങ്ഖാതധമ്മാ, യേ ച പുഥൂ സേഖാ’’തി. തേസന്തി തേസം ദ്വിന്നം സേക്ഖാസേക്ഖപുഗ്ഗലാനം മേ പുട്ഠോതി യോജേതബ്ബം, മയാ പുട്ഠോതി അത്ഥോ. ഇരിയന്തി സേക്ഖാസേക്ഖഭൂമിയാ ആഗമനപ്പടിപദം. ഇരിയതി ഗച്ഛതി സേക്ഖഭൂമിം അസേക്ഖഭൂമിഞ്ച ഏതായാതി ഇരിയാ, തം തേസം ഇരിയം ആഗമനപ്പടിപദം മയാ പുട്ഠോ പബ്രൂഹി കഥേഹീതി അത്ഥോ. ഏവം ഭഗവാ ബുദ്ധവിസയേ പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമസ്സ നു ഖോ, സാരിപുത്ത, സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ കഥം വിത്ഥാരേന അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി ആഹ. ഥേരോ പഞ്ഹം ഓലോകേത്വാ ‘‘സത്ഥാ മം സേക്ഖാസേക്ഖാനം ഭിക്ഖൂനം ആഗമനപ്പടിപദം പുച്ഛതീ’’തി പഞ്ഹേ നിക്കങ്ഖോ ഹുത്വാ ‘‘ആഗമനപ്പടിപദാ നാമ ഖന്ധാദിവസേന ബഹൂഹിപി മുഖേഹി സക്കാ കഥേതും, കതരാകാരേന നു ഖോ കഥേന്തോ സത്ഥു അജ്ഝാസയം ഗണ്ഹിതും സക്ഖിസ്സാമീ’’തി അജ്ഝാസയേ കങ്ഖി, തം സന്ധായേതം വുത്തം – ‘‘ധമ്മസേനാപതി…പേ… ന സക്കോതീ’’തി. പുച്ഛിതപഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേതും പടിഭാനേ അസതി ദിസാവിലോകനം സത്താനം സഭാവോതി ദസ്സേന്തോ, ‘‘പുരത്ഥിമ…പേ... നാസക്ഖീ’’തി ആഹ. തത്ഥ പഞ്ഹുപ്പത്തിട്ഠാനന്തി പഞ്ഹുപ്പത്തികാരണം.

ഥേരസ്സ കിലമനഭാവം ജാനിത്വാതി ‘‘സാരിപുത്തോ പഞ്ഹേ നിക്കങ്ഖോ, അജ്ഝാസയേ മേ കങ്ഖമാനോ കിലമതീ’’തി ഥേരസ്സ കിലമനഭാവം ഞത്വാ. ചതുമഹാഭൂതികകായപരിഗ്ഗഹന്തി ഏതേന ഖന്ധമുഖേന നാമരൂപപരിഗ്ഗഹോ വുത്തോ. ‘‘ഭൂതമിദന്തി, സാരിപുത്ത, സമനുപസ്സസീ’’തി ഹി വദന്തേന ഭഗവതാ ഖന്ധവസേന നാമരൂപപരിഗ്ഗഹോ ദസ്സിതോ. ഏവം കിരസ്സ ഭഗവതോ അഹോസി ‘‘സാരിപുത്തോ മയാ നയേ അദിന്നേ കഥേതും ന സക്ഖിസ്സതി, ദിന്നേ പന നയേ മമജ്ഝാസയം ഗഹേത്വാ ഖന്ധവസേന കഥേസ്സതീ’’തി. ഥേരസ്സ സഹ നയദാനേന സോ പഞ്ഹോ നയസതേന നയസഹസ്സേന ഉപട്ഠാസി. തേനാഹ – ‘‘അഞ്ഞാതം ഭഗവാ, അഞ്ഞാതം സുഗതാ’’തി.

അരൂപാവചരേ പടിസന്ധി നാമ ന ഹോതീതി ബോധിസമ്ഭാരസമ്ഭരണസ്സ അനോകാസഭാവതോ വുത്തം. തേനാഹ – ‘‘അഭബ്ബട്ഠാനത്താ’’തി, ലദ്ധബ്യാകരണാനം ബോധിസത്താനം ഉപ്പത്തിയാ അഭബ്ബദേസത്താതി അത്ഥോ. രൂപാവചരേ നിബ്ബത്തീതി കമ്മവസിതാസമ്ഭവതോ അരൂപാവചരേ അനിബ്ബത്തിത്വാ രൂപാവചരേ നിബ്ബത്തി.

പരോസഹസ്സന്തിആദിനാ പരോസഹസ്സജാതകം ദസ്സേതി. തത്ഥ പരോസഹസ്സമ്പീതി അതിരേകസഹസ്സമ്പി. സമാഗതാനന്തി സന്നിപതിതാനം ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ജാനിതും അസക്കോന്താനം ബാലാനം. കന്ദേയ്യും തേ വസ്സസതം അപഞ്ഞാതി തേ ഏവം സമാഗതാ അപഞ്ഞാ ഇമേ ബാലത്താ സസാ വിയ വസ്സസതമ്പി വസ്സസഹസ്സമ്പി രോദേയ്യും പരിദേവേയ്യും. രോദമാനാപി പന അത്ഥം വാ കാരണം വാ നേവ ജാനേയ്യുന്തി ദീപേതി. ഏകോവ സേയ്യോ പുരിസോ സപഞ്ഞോതി ഏവരൂപാനം ബാലാനം പരോസഹസ്സതോപി ഏകോ പണ്ഡിതപുരിസോവ സേയ്യോ വരതരോതി അത്ഥോ. കീദിസോ സപഞ്ഞോതി ആഹ – ‘‘യോ ഭാസിതസ്സ വിജാനാതി അത്ഥ’’ന്തി, അയം ജേട്ഠന്തേവാസികോ വിയ യോ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ജാനാതി, സോ താദിസോ സപഞ്ഞോ വരതരോതി അത്ഥോ. ദുതിയേ പരോസതജാതകേ ഝായേയ്യുന്തി യാഥാവതോ അത്ഥം ജാനിതും സമാഹിതാ ഹുത്വാ ചിന്തേയ്യും. സേസമേത്ഥ വുത്തനയമേവ.

തതിയജാതകേ യേ സഞ്ഞിനോതി ഠപേത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനലാഭിനോ അവസേസചിത്തകസത്തേ ദസ്സേതി. തേപി ദുഗ്ഗതാതി തസ്സാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ അലാഭതോ തേപി ദുഗ്ഗതാ ദുക്ഖം ഉപഗതാ സഞ്ഞീഭവേ. ‘‘സഞ്ഞാ രോഗോ സഞ്ഞാ ഗണ്ഡോ സഞ്ഞാ സല്ല’’ന്തി (മ. നി. ൩.൨൪) ഹി തേ സഞ്ഞായ ആദീനവദസ്സിനോ. യേപി അസഞ്ഞിനോതി അസഞ്ഞീഭവേ നിബ്ബത്തേ അചിത്തകസത്തേ ദസ്സേതി. തേപി ഇമിസ്സായേവ സമാപത്തിയാ അലാഭതോ ദുഗ്ഗതായേവ. ഝാനസുഖം അനങ്ഗണം നിദ്ദോസം യഥാവുത്തദോസാഭാവതോ. ബലവചിത്തേകഗ്ഗതാസഭാവേനപി തം അനങ്ഗണം നാമ ജാതം. നേവസഞ്ഞീ നാസഞ്ഞീതി ആഹാതി അതീതേ കിര ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ അരഞ്ഞായതനേ കാലം കരോന്തോ അന്തേവാസികേഹി പുട്ഠോ ‘‘നേവസഞ്ഞീ നാസഞ്ഞീ’’തി ആഹ. പുരിമജാതകേ വുത്തനയേനേവ താപസാ ജേട്ഠന്തേവാസികസ്സ കഥം ന ഗണ്ഹിംസു. ബോധിസത്തോ ആഭസ്സരതോ ആഗന്ത്വാ ആകാസേ ഠത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ. തേന വുത്തം – ‘‘സേസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബ’’ന്തി.

ചതുത്ഥജാതകേ (ജാ. ൧.൧.൧൩൫) ചന്ദസ്സ വിയ ആഭാ ഏതസ്സാതി ചന്ദാഭം, ഓദാതകസിണം. സൂരിയാഭന്തി സൂരിയസ്സ വിയ ആഭാ ഏതസ്സാതി സൂരിയാഭം, പീതകസിണം. യോധ പഞ്ഞായ ഗാധതീതി യോ പുഗ്ഗലോ ഇധ സത്തലോകേ ഇദം കസിണദ്വയം പഞ്ഞായ ഗാധതി, ആരമ്മണം കത്വാ അനുപ്പവിസതി, തത്ഥ വാ പതിട്ഠഹതി. അവിതക്കേന ദുതിയജ്ഝാനേന ആഭസ്സരൂപഗോ ഹോതീതി സോ പുഗ്ഗലോ തഥാ കത്വാ പടിലദ്ധേന ദുതിയേന ഝാനേന ആഭസ്സരബ്രഹ്മലോകൂപഗോ ഹോതി. സേസം പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി ഇമിനാ ഇമം ദസ്സേതി (ജാ. അട്ഠ. ൧.൧.൧൩൫ ചന്ദാഭജാതകവണ്ണനാ) – അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ അരഞ്ഞായതനേ കാലം കരോന്തോ അന്തേവാസികേഹി പുച്ഛിതോ ‘‘ചന്ദാഭം സൂരിയാഭ’’ന്തി വത്വാ ആഭസ്സരേ നിബ്ബത്തോ. താപസാ ജേട്ഠന്തേവാസികസ്സ ന സദ്ദഹിംസു. ബോധിസത്തോ ആഗന്ത്വാ ആകാസേ ഠിതോ ഇമം ഗാഥം അഭാസി.

പഞ്ചമജാതകേ ആസീസേഥേവാതി ആസാച്ഛേദം അകത്വാ അത്തനോ കമ്മേസു ആസം കരേയ്യേവ. ന നിബ്ബിന്ദേയ്യാതി ന നിബ്ബേദം ഉപ്പാദേയ്യ, ന ഉക്കണ്ഠേയ്യാതി അത്ഥോ. വോതി നിപാതമത്തം. യഥാ ഇച്ഛിന്തി അഹഞ്ഹി സട്ഠിഹത്ഥാ നരകാ ഉട്ഠാനം ഇച്ഛിം, സോമ്ഹി തഥേവ ജാതോ, തതോ ഉട്ഠിതോയേവാതി ദീപേതി.

അതീതേ (ജാ. അട്ഠ. ൪.൧൩.സരഭമിഗജാതകവണ്ണനാ) കിര ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സരഭമിഗയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ അരഞ്ഞേ പടിവസതി. രാജാ മിഗവിത്തകോ അഹോസി ഥാമസമ്പന്നോ. ഏകദിവസം ഗന്ത്വാ അമച്ചേ ആഹ – ‘‘യസ്സ പസ്സേന മിഗോ പലായതി, തേനേവ സോ ദാതബ്ബോ’’തി. അഥേകദിവസം സരഭമിഗോ ഉട്ഠായ രഞ്ഞോ ഠിതട്ഠാനേന പലായി. അഥ നം അമച്ചാ ഉപ്പണ്ഡേസും. രാജാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേ മം പരിഹാസന്തി, മമ പമാണം ന ജാനന്തീ’’തി ഗാള്ഹം നിവാസേത്വാ പത്തികോവ ഖഗ്ഗം ആദായ ‘‘സരഭം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി വേഗേന പക്ഖന്ദി. അഥ നം ദിസ്വാ തീണി യോജനാനി അനുബന്ധി. സരഭോ അരഞ്ഞം പാവിസി. രാജാപി പാവിസിയേവ. തത്ഥ സരഭമിഗസ്സ ഗമനമഗ്ഗേ സട്ഠിഹത്ഥമത്തോ മഹാപൂതിപാതനരകആവാടോ അത്ഥി, സോ തിംസഹത്ഥമത്തം ഉദകേന പുണ്ണോ തിണേഹി ച പടിച്ഛന്നോ. സരഭോ ഉദകഗന്ധം ഘായിത്വാവ ആവാടഭാവം ഞത്വാ ഥോകം ഓസക്കിത്വാ ഗതോ. രാജാ പന ഉജുകമേവ ആഗച്ഛന്തോ തസ്മിം പതി.

സരഭോ തസ്സ പദസദ്ദം അസുണന്തോ നിവത്തിത്വാ തം അപസ്സന്തോ ‘‘നരകആവാടേ പതിതോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ആഗന്ത്വാ ഓലോകേന്തോ തം ഗമ്ഭീരേ ഉദകേ അപ്പതിട്ഠേ കിലമന്തം ദിസ്വാ തേന കതാപരാധം ഹദയേ അകത്വാ സഞ്ജാതകാരുഞ്ഞോ ‘‘മാ മയി പസ്സന്തേ വരാകോ നസ്സതു, ഇമമ്ഹാ തം ദുക്ഖാ മോചേസ്സാമീ’’തി ആവാടതീരേ ഠിതോ ‘‘മാ ഭായി, മഹാരാജ, അഹം തം ദുക്ഖാ മോചേസ്സാമീ’’തി വത്വാ അത്തനോ പിയപുത്തം ഉദ്ധരിതും ഉസ്സാഹം കരോന്തോ വിയ തസ്സുദ്ധരണത്ഥായ സിലായ യോഗ്ഗം കത്വാ ‘‘വിജ്ഝിസ്സാമീ’’തി ആഗതം രാജാനം സട്ഠിഹത്ഥാ നരകാ ഉദ്ധരിത്വാ അസ്സാസേത്വാ പിട്ഠിം ആരോപേത്വാ അരഞ്ഞാ നീഹരിത്വാ സേനായ അവിദൂരേ ഓതാരേത്വാ ഓവാദമസ്സ ദത്വാ പഞ്ചസു സീലേസു പതിട്ഠാപേസി. രാജാ സേനങ്ഗപരിവുതോ നഗരം ഗന്ത്വാ ‘‘ഇതോ പട്ഠായ സകലരട്ഠവാസിനോ പഞ്ച സീലാനി രക്ഖന്തൂ’’തി ധമ്മഭേരിം ചരാപേസി. മഹാസത്തേന പന അത്തനോ കതഗുണം കസ്സചി അകഥേത്വാ സായം നാനഗ്ഗരസഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ അലങ്കതസയനേ സയിത്വാ പച്ചൂസകാലേ മഹാസത്തസ്സ ഗുണം സരിത്വാ ഉട്ഠായ സയനപിട്ഠേ പല്ലങ്കേന നിസീദിത്വാ പീതിപുണ്ണേന ഹദയേന ഉദാനം ഉദാനേന്തോ ‘‘ആസീസേഥേവ പുരിസോ’’തിആദിനാ ഇമാ ഛ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ അഹിതാ ഹിതാ ചാതി ദുക്ഖഫസ്സാ സുഖഫസ്സാ ച, മരണഫസ്സാ, ജീവിതഫസ്സാതിപി അത്ഥോ. സത്താനഞ്ഹി മരണഫസ്സോ അഹിതോ, ജീവിതഫസ്സോ ഹിതോ. തേസം അചിന്തിതോ മരണഫസ്സോ ആഗച്ഛതീതി ദസ്സേതി. അചിന്തിതമ്പീതി മയാ ‘‘ആവാടേ പതിസ്സാമീ’’തി ന ചിന്തിതം, ‘‘സരഭം മാരേസ്സാമീ’’തി ചിന്തിതം. ഇദാനി പന മേ ചിന്തിതം നട്ഠം, അചിന്തിതമേവ ജാതന്തി ഉദാനവസേന വദതി. ഭോഗാതി യസപരിവാരാ, ഏതേ ചിന്താമയാ ന ഹോന്തി. തസ്മാ ഞാണവതാ വീരിയമേവ കാതബ്ബന്തി വദതി. വീരിയവതോ ഹി അചിന്തിതമ്പി ഹോതിയേവ.

തസ്സേതം ഉദാനം ഉദാനേന്തസ്സേവ അരുണം ഉട്ഠഹി. പുരോഹിതോ പാതോവ സുഖസേയ്യപുച്ഛനത്ഥം ആഗന്ത്വാ ദ്വാരേ ഠിതോ തസ്സ ഉദാനഗീതസദ്ദം സുത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘രാജാ ഹിയ്യോ മിഗവം അഗമാസി, തത്ഥ സരഭമിഗം വിദ്ധോ ഭവിസ്സതി, തേന മഞ്ഞേ ഉദാനം ഉദാനേതീ’’തി. ഏവം ബ്രാഹ്മണസ്സ രഞ്ഞോ പരിപുണ്ണബ്യഞ്ജനം ഉദാനം സുത്വാ സുമജ്ജിതേ ആദാസേ മുഖം ഓലോകേന്തസ്സ ഛായാ വിയ രഞ്ഞാ ച സരഭേന ച കതകാരണം പാകടം അഹോസി, സോ നഖഗ്ഗേന ദ്വാരം ആകോടേസി. രാജാ ‘‘കോ ഏസോ’’തി പുച്ഛി. അഹം, ദേവ, പുരോഹിതോതി. അഥസ്സ ദ്വാരം വിവരിത്വാ ‘‘ഇതോ ഏഹാചരിയാ’’തി ആഹ. സോ പവിസിത്വാ രാജാനം ജയാപേത്വാ ഏകമന്തം ഠിതോ ‘‘അഹം, മഹാരാജ, തയാ അരഞ്ഞേ കതകാരണം ജാനാമി, ത്വം ഏകം സരഭമിഗം അനുബന്ധന്തോ നരകേ പതിതോ, അഥ നം സോ സരഭോ സിലായ യോഗ്ഗം കത്വാ നരകതോ ഉദ്ധരി, സോ ത്വം തസ്സ ഗുണം സരിത്വാ ഉദാനം ഉദാനേസീ’’തി വത്വാ ‘‘സരഭം ഗിരിദുഗ്ഗസ്മി’’ന്തിആദിനാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ അനുസരീതി അനുബന്ധി. വിക്കന്തന്തി ഉദ്ധരണത്ഥായ കതപരക്കമം. അനുജീവസീതി ഉപജീവസി, തസ്സാനുഭാവേന തയാ ജീവിതം ലദ്ധന്തി അത്ഥോ. സമുദ്ധരീതി ഉദ്ധരണം അകാസി. സിലായ യോഗ്ഗം സരഭോ കരിത്വാതി സിലായ സോപാനസദിസായ നരകതോ ഉദ്ധരണയോഗ്ഗതം കരിത്വാ. അലീനചിത്തന്തി സങ്കോചം അപ്പത്തചിത്തം. ത മിഗം വദേസീതി സുവണ്ണസരഭമിഗം ഇധ സിരിസയനേ നിപന്നോ വണ്ണേസി. തം സുത്വാ രാജാ, ‘‘അയം മയാ സദ്ധിം ന മിഗവം ആഗതോ, സബ്ബഞ്ച പവത്തിം ജാനാതി, കഥം നു ഖോ ജാനാതി, പുച്ഛിസ്സാമി ന’’ന്തി ചിന്തേത്വാ – ‘‘കിം ത്വം നു തത്ഥേവാ’’തി നവമഗാഥമാഹ. തത്ഥ ഭിംസരൂപന്തി കിം നു തേ ഞാണം ബലവജാതികം, തേനേതം ജാനാസീതി വദതി. ബ്രാഹ്മണോ ‘‘നാഹം സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധോ, ബ്യഞ്ജനം അമക്ഖേത്വാ തയാ കഥിതഗാഥായ പന മയ്ഹം അത്ഥോ ഉപട്ഠാതീ’’തി ദീപേന്തോ ‘‘ന ചേവഹ’’ന്തി ദസമഗാഥമാഹ. തത്ഥ സുഭാസിതാനന്തി ബ്യഞ്ജനം അമക്ഖേത്വാ സുട്ഠു ഭാസിതാനം. അത്ഥം തദാനേന്തീതി യോ തേസം അത്ഥോ, തം ആനേന്തി ഉപധാരേന്തീതി അത്ഥോ. തദാ പുരോഹിതോ ധമ്മസേനാപതി അഹോസി. തേനേവാഹ – ‘‘അതീതേപീ’’തിആദി. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ.

അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരവത്ഥു

അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരാദയോതിആദീസു പന യാഥാവസരസഗുണവസേനാതി യഥാസഭാവഗുണവസേന. പബ്ബജ്ജാവസേന പടിവേധവസേന സുചിരം സുനിപുണം രത്തിന്ദിവപരിച്ഛേദജാനനവസേന ച രത്തഞ്ഞുതാ വേദിതബ്ബാതി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഠപേത്വാ ഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധ’’ന്തിആദിമാഹ. പാകടോവ ഹോതീതി സതിപഞ്ഞാവേപുല്ലപ്പത്തികോ പാകടോ വിഭൂതോ ഹോതി. അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞോതി സാവകേസു സബ്ബപഠമം ചത്താരി അരിയസച്ചാനി ഞാതകോണ്ഡഞ്ഞോ. സബ്ബേസുപി ഏതദഗ്ഗേസൂതി സബ്ബേസുപി ഏതദഗ്ഗസുത്തേസു, സബ്ബേസു വാ ഏതദഗ്ഗട്ഠപനേസു.

ധുരപത്താനീതി പത്താനം പമുഖഭൂതാനി ബാഹിരപത്താനി. നവുതിഹത്ഥാനീതി മജ്ഝിമപുരിസസ്സ ഹത്ഥേന നവുതിരതനാനി. പദുമേനേവ തം തം പദേസം ഉത്തരതി അതിക്കമതീതി പദുമുത്തരോ, ഭഗവാ. ഗന്ധദാമമാലാദാമാദീഹീതി ആദിസദ്ദേന പത്തദാമാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ ഗന്ധദാമേഹി കതമാലാ ഗന്ധദാമം. ലവങ്ഗതക്കോലജാതിപുപ്ഫാദീഹി കതമാലാ മാലാദാമം. തമാലപത്താദീഹി കതമാലാ പത്തദാമം. വങ്ഗപട്ടേതി വങ്ഗദേസേ ഉപ്പന്നഘനസുഖുമവത്ഥേ. ഉത്തമസുഖുമവത്ഥന്തി കാസികവത്ഥമാഹ.

തേപരിവട്ടധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തന്തപരിയോസാനേതി ഏത്ഥ ‘‘ഇദം ദുക്ഖം അരിയസച്ച’’ന്തിആദിനാ സച്ചവസേന, ‘‘ദുക്ഖം അരിയസച്ചം പരിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തിആദിനാ കിച്ചവസേന, ‘‘ദുക്ഖം അരിയസച്ചം പരിഞ്ഞാത’’ന്തിആദിനാ കതവസേന ച തീഹി ആകാരേഹി പരിവട്ടേത്വാ ചതുന്നം സച്ചാനം ദേസിതത്താ തയോ പരിവട്ടാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി തിപരിവട്ടം, തിപരിവട്ടമേവ തേപരിവട്ടം, തേപരിവട്ടഞ്ച തം ധമ്മചക്കപ്പവത്തനഞ്ചാതി തേപരിവട്ടധമ്മചക്കപ്പവത്തനം, തദേവ സുത്തന്തം, തസ്സ പരിയോസാനേതി അത്ഥോ.

സാലിഗബ്ഭം ഫാലേത്വാ ആദായാതി സാലിഗബ്ഭം ഫാലേത്വാ തത്ഥ ലബ്ഭമാനം സാലിഖീരരസം ആദായ. അനുച്ഛവികന്തി ബുദ്ധാനം അനുച്ഛവികം ഖീരപായസം പചാപേമ. വേണിയോ പുരിസഭാവവസേന ബന്ധിത്വാ കലാപകരണേ കലാപഗ്ഗം. ഖലേ കലാപാനം ഠപനദിവസേ ഖലഗ്ഗം. മദ്ദിത്വാ വീഹീനം രാസികരണദിവസേ ഖലഭണ്ഡഗ്ഗം. കോട്ഠേസു ഹി ധഞ്ഞസ്സ പക്ഖിപനദിവസേ കോട്ഠഗ്ഗം.

ദ്വേ ഗതിയോതി ദ്വേ ഏവ നിപ്ഫത്തിയോ, ദ്വേ നിട്ഠാതി അത്ഥോ. തസ്മിം കുമാരേ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തേതി കോണ്ഡഞ്ഞമാണവസ്സേവ ലദ്ധിയം ഠത്വാ ഇതരേപി ഛ ജനാ പുത്തേ അനുസാസിംസു. ബോധിരുക്ഖമൂലേ പാചീനപസ്സം അചലട്ഠാനം നാമ, യം ‘‘വജിരാസന’’ന്തിപി വുച്ചതി. മഹതം മഹതിയോ വഹതീതി ‘‘പാചീനമുഖോ’’തി അവത്വാ ‘‘പാചീനലോകധാതുഅഭിമുഖോ’’തി വുത്തം. മംസചക്ഖുപി ലോകനാഥസ്സ അപ്പടിഘാതം മഹാവിസയഞ്ചാതി. ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതന്തി ‘‘കാമം തചോ ച ന്ഹാരു ച, അട്ഠി ച അവസിസ്സതൂ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൨.൧൮൪; സം. നി. ൨.൨൨, ൨൩൭; അ. നി. ൨.൫; മഹാനി. ൧൯൬) വുത്തചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം.

ഇദം പന സബ്ബമേവാതി ‘‘കസ്സ നു ഖോ അഹം പഠമം ധമ്മം ദേസേസ്സാമീ’’തിആദിനയപ്പവത്തം (മ. നി. ൧.൨൮൪; ൨.൩൪൧; മഹാവ. ൧൦) സബ്ബമേവ. പരിവിതക്കമത്തമേവ തഥാ അത്ഥസിദ്ധിയാ അഭാവതോ. പുപ്ഫിതഫലിതം കത്വാതി അഭിഞ്ഞാപടിസമ്ഭിദാഹി സബ്ബപാലിഫുല്ലം, മഗ്ഗഫലേഹി സബ്ബസോ ഫലഭാരഭരിതഞ്ച കരോന്തോ പുപ്ഫിതം ഫലിതം കത്വാ. അപക്കമിതുകാമോ ഹുത്വാതി ദ്വേപി അഗ്ഗസാവകേ അത്തനോ നിപച്ചകാരം കരോന്തേ ദിസ്വാ തേസം ഗുണാതിരേകതം ബഹു മഞ്ഞന്തോ ബുദ്ധാനം സന്തികാ അപക്കമിതുകാമോ ഹുത്വാ. തത്ഥേവാതി ഛദ്ദന്തദഹതീരേയേവ.

സാരിപുത്ത-മോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരവത്ഥു

൧൮൯-൧൯൦. ദുതിയതതിയേസു ഇദ്ധിമന്താനന്തി ഏത്ഥ മന്ത-സദ്ദോ അതിസയത്ഥവിസയോതി ഥേരസ്സ അതിസയികഇദ്ധിതം ദസ്സേതും – ‘‘ഇദ്ധിയാ സമ്പന്നാന’’ന്തി വുത്തം. സഹ പംസൂഹി കീളിംസൂതി സഹപംസുകീളിതാ. ഇധലോകത്തഭാവമേവാതി ദിട്ഠധമ്മികഅത്തഭാവമേവ. സോളസ പഞ്ഞാ പടിവിജ്ഝിത്വാ ഠിതോതി മജ്ഝിമനികായേ അനുപദസുത്തന്തദേസനായ ‘‘മഹാപഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ, പുഥുപഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ, ഹാസപഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ, ജവനപഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ, തിക്ഖപഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ, നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ’’തി (മ. നി. ൩.൯൩) ഏവമാഗതാ മഹാപഞ്ഞാദികാ ഛ, തസ്മിംയേവ സുത്തേ ആഗതാ നവാനുപുബ്ബവിഹാരസമാപത്തിപഞ്ഞാ, അരഹത്തമഗ്ഗപഞ്ഞാതി ഇമാ സോളസവിധാ പഞ്ഞാ പടിവിജ്ഝിത്വാ സച്ഛികത്വാ ഠിതോ.

പഞ്ഹസാകച്ഛന്തി പഞ്ഹസ്സ പുച്ഛനവസേന വിസ്സജ്ജനവസേന ച സാകച്ഛം കരോതി. അത്ഥികേഹി ഉപഞ്ഞാതം മഗ്ഗന്തി ഏതം അനുബന്ധനസ്സ കാരണവചനം. ഇദഞ്ഹി വുത്തം ഹോതി – യംനൂനാഹം ഇമം ഭിക്ഖും പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധേയ്യം. കസ്മാ? യസ്മാ ഇദം പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധനം നാമ അത്ഥികേഹി ഉപഞ്ഞാതം മഗ്ഗം, ഞാതോ ചേവ ഉപഗതോ ച മഗ്ഗോതി അത്ഥോ. അഥ വാ അത്ഥികേഹി അമ്ഹേഹി മരണേ സതി അമതേനപി ഭവിതബ്ബന്തി ഏവം കേവലം അത്ഥീതി ഉപഞ്ഞാതം, അനുമാനഞാണേന ഉപഗന്ത്വാ ഞാതം നിബ്ബാനം നാമ അത്ഥി, തം മഗ്ഗന്തോ പരിയേസന്തോതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

നേസം പരിസായാതി ദ്വിന്നം അഗ്ഗസാവകാനം പരിവാരഭൂതപരിസായ. ദ്വേ അഗ്ഗസാവകേതി സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേ ദ്വേ മഹാനുഭാവേ സാവകേ. ഠാനന്തരേതി അഗ്ഗസാവകത്തസഞ്ഞിതേ ഠാനന്തരേ ഠപേസി. കസ്മാ പനേത്ഥ ‘‘അഗ്ഗസാവകേ’’തി അവത്വാ ‘‘മഹാസാവകേ’’തി വുത്തം. യദി അഞ്ഞേപി മഹാഥേരാ അഭിഞ്ഞാതാദിഗുണവിസേസയോഗേന ‘‘മഹാസാവകാ’’തി വത്തബ്ബതം ലഭന്തി, ഇമേയേവ പന സാവകേസു അനഞ്ഞസാധാരണഭൂതാ വിസേസതോ ‘‘മഹാസാവകാ’’തി വത്തബ്ബാതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘ദ്വേപി മഹാസാവകേ’’തി വുത്തം.

മഹാകസ്സപത്ഥേരവത്ഥു

൧൯൧. ചതുത്ഥേ യസ്മാ ധുതവാദധുതധമ്മധുതങ്ഗാനി ധുതമൂലകാനി, തസ്മാ ‘‘ധുതോ വേദിതബ്ബോ’’തി ആരദ്ധം, തത്ഥ കിലേസേ ധുനി ധുതവാതി ധുതോ, ധുതകിലേസോ പുഗ്ഗലോ, കിലേസധുനനോ വാ ധമ്മോ, കിലേസധുനനോ ധമ്മോതി ച സപുബ്ബഭാഗോ അരിയമഗ്ഗോ ദട്ഠബ്ബോ. തം ധുതസഞ്ഞിതം കിലേസധുനനധമ്മം വദതി, പരേ തത്ഥ പതിട്ഠാപേതീതി ധുതവാദോ. ചതുക്കഞ്ചേത്ഥ സമ്ഭവതീതി തം ദസ്സേതും – ‘‘ഏത്ഥ പനാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തയിദന്തി നിപാതോ, തസ്സ സോ അയന്തി അത്ഥോ. ധുതഭൂതസ്സ ധുതഭൂതാ ധമ്മാ ധുതധമ്മാ. അപ്പിച്ഛതാ സന്തുട്ഠിതാ ഹേട്ഠാ വുത്താ ഏവ. കിലേസേ സമ്മാ ലിഖതി തച്ഛതീതി സല്ലേഖോ, കിലേസജേഗുച്ഛീ, തസ്സ ഭാവോ സല്ലേഖതാ. ദ്വീഹിപി കാമേഹി വിവിച്ചതീതി പവിവേകോ, യോനിസോമനസികാരബഹുലോ പുഗ്ഗലോ, തസ്സ ഭാവോ പവിവേകതാ. ഇമിനാ സരീരട്ഠപനമത്തേന അത്ഥീതി ഇദമട്ഠി ത്ഥ-കാരസ്സ ട്ഠ-കാരം കത്വാ, തസ്സ ഭാവോ ഇദമട്ഠിതാ, ഇമേഹി വാ കുസലധമ്മേഹി അത്ഥി ഇദമട്ഠി, യേന ഞാണേന ‘‘പബ്ബജിതേന നാമ പംസുകൂലികങ്ഗാദീസു പതിട്ഠിതേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി യഥാനുസിട്ഠം ധുതഗുണേ സമാദിയതി ചേവ പരിഹരതി ച, തം ഞാണം ഇദമട്ഠിതാ. തേനാഹ – ‘‘ഇദമട്ഠിതാ ഞാണമേവാ’’തി. ധുതധമ്മാ നാമാതി ധുതങ്ഗസേവനായ പടിപക്ഖഭൂതാനം പാപധമ്മാനം ധുനനവസേന പവത്തിയാ ധുതോതി ലദ്ധനാമായ ധുതങ്ഗചേതനായ ഉപകാരകാ ധമ്മാതി കത്വാ ധുതധമ്മാ നാമ. അനുപതന്തീതി തദന്തോഗധാ തപ്പരിയാപന്നാ ഹോന്തി തദുഭയസ്സേവ പവത്തിവിസേസഭാവതോ. പടിക്ഖേപവത്ഥൂസൂതി ധുതങ്ഗസേവനായ പടിക്ഖിപിതബ്ബവത്ഥൂസു പഹാതബ്ബവത്ഥൂസു.

പംസുകൂലികങ്ഗം…പേ… നേസജ്ജികങ്ഗന്തി ഉദ്ദേസോപി പേയ്യാലനയേന ദസ്സിതോ. യദേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം സബ്ബം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൨ ആദയോ) വിത്ഥാരതോ വുത്തം. ധുതവാദഗ്ഗഹണേനേവ ഥേരസ്സ ധുതഭാവോപി ഗഹിതോ ഹോതീതി ‘‘ധുതവാദാന’’ന്തേവ വുത്തം. അയം മഹാതി അഭിനീഹാരാദിമഹന്തതായപി സാസനസ്സ ഉപകാരിതായപി അയം ഥേരോ മഹാ, ഗുണമഹന്തതായ പസംസാവചനമേവ വാ ഏതം ഥേരസ്സ യദിദം മഹാകസ്സപോതി യഥാ ‘‘മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ’’തി.

സത്ഥു ധമ്മദേസനായ വത്ഥുത്തയേ സഞ്ജാതപ്പസാദതായ ഉപാസകഭാവേ ഠിതത്താ വുത്തം – ‘‘ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠായാ’’തിആദി. ഏതസ്സ അഗ്ഗഭാവസ്സാതി യോജേതബ്ബം. സച്ചകാരോതി സച്ചഭാവാവഹോ കാരോ, അവിസംവാദനവസേന വാ തദത്ഥസാധനോതി അത്ഥോ. കോലാഹലന്തി കുതൂഹലവിപ്ഫാരോ. സത്ഥാ സത്തമേ സത്തമേ സംവച്ഛരേ ധമ്മം കഥേന്തോ സത്താനം സവനയോഗ്ഗം കാലം സല്ലക്ഖേന്തോ ദിവാ സായന്ഹസമയം കഥേതി, രത്തിയം സകലയാമം. തേനാഹ – ‘‘ബ്രാഹ്മണോ ബ്രാഹ്മണേ ആഹ – ‘ഭോതി കിം രത്തിം ധമ്മം സുണിസ്സസി ദിവാ’’’തി. വിസ്സാസികോതി വിസ്സാസികഭാവോ. ‘‘തതോ പട്ഠായ സോ’’തി വാ പാഠോ.

ദ്വേ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി പൂരിതപാരമിസ്സാതി ഇദം സാ പരമ്പരായ സോതപതിതം അത്ഥം ഗഹേത്വാ ആഹ. അദിന്നവിപാകസ്സാതി അവിപക്കവിപാകസ്സ. ഭദ്ദകേ കാലേതി യുത്തേ കാലേ. നക്ഖത്തന്തി നക്ഖത്തേന ലക്ഖിതം ഛണം. തസ്മിം തസ്മിഞ്ഹി നക്ഖത്തേ അനുഭവിതബ്ബഛണാനി നക്ഖത്താനി നാമ, ഇതരാനി പന ഛണാനി നാമ. സമ്മാപതിതദുക്ഖതോ വിമോചനേന തതോ നിയ്യാനാവഹതായ ഇച്ഛിതത്ഥസ്സ ലഭാപനതോ ച നിയ്യാനികം. തേസന്തി സുവണ്ണപദുമാനം. ഓലമ്ബകാതി സുവണ്ണരതനവിചിത്താ രതനദാമാ. പുഞ്ഞനിയാമേനാതി പുഞ്ഞാനുഭാവസിദ്ധേന നിയാമേന. സ്വസ്സ ബാരാണസിരജ്ജം ദാതും കതോകാസോ. ഫുസ്സരഥന്തി മങ്ഗലരഥം. സേതച്ഛത്തഉണ്ഹീസവാലബീജനിഖഗ്ഗമണിപാദുകാനി പഞ്ചവിധം രാജകകുധഭണ്ഡന്തി വദന്തി. ഇധ പന സേതച്ഛത്തം വിസും ഗഹിതന്തി സീഹാസനം പഞ്ചമം കത്വാ വദന്തി. പാരുപനകണ്ണന്തി പാരുപനവത്ഥസ്സ ദസന്തം. ദിബ്ബവത്ഥദായിപുഞ്ഞാനുഭാവചോദിതോ ‘‘നനു താതാ ഥൂല’’ന്തി ആഹ. അഹോ തപസ്സീതി അഹോ കപണോ അഹം രാജാതി അത്ഥോ. ബുദ്ധാനം സദ്ദഹിത്വാതി ബുദ്ധാനം സാസനം സദ്ദഹിത്വാ. ചങ്കമനസതാനീതി ഇതി-സദ്ദോ ആദ്യത്ഥോ. തേന ഹി അഗ്ഗിസാലാദീനി പബ്ബജിതസാരുപ്പാനി ഠാനാനി സങ്ഗണ്ഹാതി.

സാധുകീളിതന്തി അരിയാനം പരിനിബ്ബുതട്ഠാനേ കാതബ്ബസക്കാരം വദതി. നപ്പമജ്ജി, നിരോഗാ അയ്യാതി പുച്ഛിതാകാരദസ്സനം. പരിനിബ്ബുതാ ദേവാതി ദേവീ പടിവചനം അദാസി. പടിയാദേത്വാതി നിയ്യാതേത്വാ. സമണകപബ്ബജ്ജന്തി സമിതപാപേഹി അരിയേഹി അനുട്ഠാതബ്ബപബ്ബജ്ജം. സോ ഹി രാജാ പച്ചേകബുദ്ധാനം വേസസ്സ ദിട്ഠത്താ ‘‘ഇദമേവ ഭദ്ദക’’ന്തി താദിസംയേവ ലിങ്ഗം ഗണ്ഹി. തത്ഥേവാതി ബ്രഹ്മലോകേ ഏവ. വീസതിമേ വസ്സേ സമ്പത്തേതി ആഹരിത്വാ സമ്ബന്ധോ. ബ്രഹ്മലോകതോ ചവിത്വാ നിബ്ബത്തത്താ, ബ്രഹ്മചരിയാധികാരസ്സ ച ചിരകാലസമ്ഭൂതത്താ ‘‘ഏവരൂപം കഥം മാ കഥേഥാ’’തി ആഹ. വീസതി ധരണാനി നിക്ഖന്തി വദന്തി, പഞ്ചപലം നിക്ഖന്തി അപരേ. ഇത്ഥാകരോതി ഇത്ഥിരതനസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനം. അയ്യധീതാതി അമ്ഹാകം അയ്യസ്സ ധീതാ, ഭദ്ദകാപിലാനീതി അത്ഥോ. സമാനപണ്ണന്തി സദിസപണ്ണം സദിസലേഖം കുമാരസ്സ കുമാരികായ ച യുത്തം പണ്ണലേഖം. തേ പുരിസാ സമാഗതട്ഠാനതോ മഗധരട്ഠേ മഹാതിത്ഥഗാമം മദ്ദരട്ഠേ സാഗലനഗരഞ്ച ഉദ്ദിസ്സ അപക്കമന്താ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസ്സജ്ജന്താ നാമ ഹോന്തീതി ‘‘ഇതോ ച ഏത്തോ ച പേസേസു’’ന്തി വുത്താ.

പുപ്ഫദാമന്തി ഹത്ഥിഹത്ഥപ്പമാണം പുപ്ഫദാമം. താനീതി താനി ഉഭോഹി ഗന്ഥാപിതാനി ദ്വേ പുപ്ഫദാമാനി. തേതി ഉഭോ ഭദ്ദാ ചേവ പിപ്പലികുമാരോ ച. ലോകാമിസേനാതി കാമസ്സാദേന. അസംസട്ഠാതി ന സംയുത്താ ഘടേ ജലന്തേന വിയ പദീപേന അജ്ഝാസയേ സമുജ്ജലന്തേന വിമോക്ഖബീജേന സമുസ്സാഹിതചിത്തത്താ. യന്തബദ്ധാനീതി സസ്സസമ്പാദനത്ഥം തത്ഥ തത്ഥ ദ്വാരകവാടയോജനവസേന ബദ്ധാനി നിക്ഖമനതുമ്ബാനി. കമ്മന്തോതി കസികമ്മകരണട്ഠാനം. ദാസികഗാമാതി ദാസാനം വസനഗാമാ. ഓസാരേത്വാതി പക്ഖിപിത്വാ. ആകപ്പകുത്തവസേനാതി ആകാരവസേന കിരിയാവസേന. അനനുച്ഛവികന്തി പബ്ബജിതഭാവസ്സ അനനുരൂപം. തസ്സ മത്ഥകേതി ദ്വേധാപഥസ്സ ദ്വിധാഭൂതട്ഠാനേ. ഏതേസം സങ്ഗഹം കാതും വട്ടതീതി നിസീദതീതി സമ്ബന്ധോ. സാ പന തത്ഥ സത്ഥു നിസജ്ജാ ഏദിസീതി ദസ്സേതും – ‘‘നിസീദന്തോ പനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യാ ബുദ്ധാനം അപരിമിതകാലസമ്ഭൂതാചിന്തേയ്യാപരിഞ്ഞേയ്യപുഞ്ഞസമ്ഭാരൂപചയനിബ്ബത്താ രൂപപ്പഭാവബുദ്ധഗുണവിജ്ജോതിതാ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണഅസീതിഅനുബ്യഞ്ജനസമുജ്ജലിതാ ബ്യാമപ്പഭാകേതുമാലാലങ്കതാ സഭാവസിദ്ധിതായ അകിത്തിമാ രൂപകായസിരീ, തംയേവ മഹാകസ്സപസ്സ അദിട്ഠപുബ്ബപ്പസാദസംവദ്ധനത്ഥം അനിഗ്ഗൂഹിത്വാ നിസിന്നോ ഭഗവാ ‘‘ബുദ്ധവേസം ഗഹേത്വാ…പേ… നിസീദീ’’തി വുത്തോ. അസീതിഹത്ഥപ്പദേസം ബ്യാപേത്വാ പവത്തിയാ അസീതിഹത്ഥാതി വുത്താ. സതസാഖോതി ബഹുസാഖോ അനേകസാഖോ. സുവണ്ണവണ്ണോവ അഹോസി നിരന്തരം ബുദ്ധരസ്മീഹി സമന്തതോ സമോകിണ്ണഭാവതോ.

തീസു ഠാനേസൂതി ദൂരതോ നാതിദൂരേ ആസന്നേതി തീസു ഠാനേസു. തീഹി ഓവാദേഹീതി ‘‘തസ്മാതിഹ തേ, കസ്സപ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം ‘തിബ്ബം മേ ഹിരോത്തപ്പം പച്ചുപട്ഠിതം ഭവിസ്സതി ഥേരേസു നവേസു മജ്ഝിമേസൂ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, കസ്സപ, സിക്ഖിതബ്ബം. തസ്മാതിഹ തേ, കസ്സപ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം ‘യം കിഞ്ചി ധമ്മം സുണിസ്സാമി കുസലൂപസംഹിതം, സബ്ബം തം അട്ഠിം കത്വാ മനസി കരിത്വാ സബ്ബം ചേതസാ സമന്നാഹരിത്വാ ഓഹിതസോതോ ധമ്മം സുണിസ്സാമീ’തി, ഏവഞ്ഹി തേ, കസ്സപ, സിക്ഖിതബ്ബം. തസ്മാതിഹ തേ, കസ്സപ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം ‘സാതസഹഗതാ ച മേ കായഗതാസതി ന വിജഹിസ്സതീ’തി, ഏവഞ്ഹി തേ, കസ്സപ, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി (സം. നി. ൨.൧൫൪) ഇമേഹി തീഹി ഓവാദേഹി. ഏത്ഥ ഹി ഭഗവാ പഠമം ഓവാദം ഥേരസ്സ ബ്രാഹ്മണജാതികത്താ ജാതിമാനപ്പഹാനത്ഥമഭാസി, ദുതിയം ബാഹുസച്ചം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജനകഅഹംകാരപ്പഹാനത്ഥം, തതിയം ഉപധിസമ്പത്തിം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജനകഅത്തസിനേഹപ്പഹാനത്ഥം. മുദുകാ ഖോ ത്യായന്തി മുദുകാ ഖോ തേ അയം. കസ്മാ പന ഭഗവാ ഏവമാഹ? ഥേരേന സഹ ചീവരം പരിവത്തേതുകാമതായ. കസ്മാ പരിവത്തേതുകാമോ ജാതോതി? ഥേരം അത്തനോ ഠാനേ ഠപേതുകാമതായ. കിം സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ നത്ഥീതി? അത്ഥി, ഏവം പനസ്സ അഹോസി ‘‘ഇമേന ചിരം ഠസ്സന്തി, കസ്സപോ പന വീസതിവസ്സസതായുകോ, സോ മയി പരിനിബ്ബുതേ സത്തപണ്ണിഗുഹായം വസിത്വാ ധമ്മവിനയസങ്ഗഹം കത്വാ മമ സാസനം പഞ്ചവസ്സസഹസ്സപരിമാണകാലപ്പവത്തനകം കരിസ്സതീതി അത്തനോ ഠാനേ ഠപേസി. ഏവം ഭിക്ഖൂ കസ്സപസ്സ സുസ്സൂസിതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സന്തീ’’തി. തസ്മാ ഏവമാഹ.

ചന്ദൂപമോതി ചന്ദസദിസോ ഹുത്വാ. കിം പരിമണ്ഡലതായ? നോ, അപിച ഖോ യഥാ ചന്ദോ ഗഗനതലം പക്ഖന്ദമാനോ ന കേനചി സദ്ധിം സന്ഥവം വാ സിനേഹം വാ ആലയം വാ കരോതി, ന ച ന ഹോതി മഹാജനസ്സ പിയോ മനാപോ, അയമ്പി ഏവം കേനചി സദ്ധിം സന്ഥവാദീനം അകരണേന ബഹുജനസ്സ പിയോ മനാപോ ചന്ദൂപമോ ഹുത്വാ ഖത്തിയകുലാദീനി ചത്താരി കുലാനി ഉപസങ്കമതീതി അത്ഥോ. അപകസ്സേവ കായം അപകസ്സ ചിത്തന്തി തേനേവ സന്ഥവാദീനം അകരണേന കായഞ്ച ചിത്തഞ്ച അപകഡ്ഢിത്വാ, അപനേത്വാതി അത്ഥോ. നിച്ചം നവോതി നിച്ചനവകോവ, ആഗന്തുകസദിസോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. ആഗന്തുകോ ഹി പടിപാടിയാ സമ്പത്തഗേഹം പവിസിത്വാ സചേ നം ഘരസാമികാ ദിസ്വാ ‘‘അമ്ഹാകമ്പി പുത്തഭാതരോ വിപ്പവാസം ഗന്ത്വാ ഏവം വിചരിംസൂ’’തി അനുകമ്പമാനാ നിസീദാപേത്വാ ഭോജേന്തി, ഭുത്തമത്തോയേവ ‘‘തുമ്ഹാകം ഭാജനം ഗണ്ഹഥാ’’തി ഉട്ഠായ പക്കമതി, ന തേഹി സദ്ധിം സന്ഥവം വാ കരോതി, കിച്ചകരണീയാനി വാ സംവിദഹതി, ഏവമയമ്പി പടിപാടിയാ സമ്പത്തം ഘരം പവിസിത്വാ യം ഇരിയാപഥേ പസന്നാ മനുസ്സാ ദേന്തി, തം ഗഹേത്വാ ഛിന്നസന്ഥവോ തേസം കിച്ചകരണീയേ അബ്യാവടോ ഹുത്വാ നിക്ഖമതീതി ദീപേതി.

അപ്പഗബ്ഭോതി നപ്പഗബ്ഭോ, അട്ഠട്ഠാനേന കായപാഗബ്ഭിയേന, ചതുട്ഠാനേന വചീപാഗബ്ഭിയേന, അനേകട്ഠാനേന മനോപാഗബ്ഭിയേന ച വിരഹിതോതി അത്ഥോ. അട്ഠട്ഠാനം കായപാഗബ്ഭിയം നാമ സങ്ഘഗണപുഗ്ഗലഭോജനസാലജന്താഘരനഹാനതിത്ഥഭിക്ഖാചാരമഗ്ഗേസു അന്തരഘരപവേസനേ ച കായേന അപ്പതിരൂപകരണം. ചതുട്ഠാനം വചീപാഗബ്ഭിയം നാമ സങ്ഘഗണപുഗ്ഗലഅന്തരഘരേസു അപ്പതിരൂപവാചാനിച്ഛാരണം. അനേകട്ഠാനം മനോപാഗബ്ഭിയം നാമ തേസു തേസു ഠാനേസു കായവാചാഹി അജ്ഝാചാരം അനാപജ്ജിത്വാപി മനസാ കാമവിതക്കാദീനം വിതക്കനം. സബ്ബേസമ്പി ഇമേസം പാഗബ്ഭിയാനം അഭാവേന അപ്പഗബ്ഭോ ഹുത്വാ കുലാനി ഉപസങ്കമതീതി അത്ഥോ. കസ്സപസംയുത്തേന ച ചന്ദൂപമപ്പടിപദാദിഥേരസ്സ ധുതവാദേസു അഗ്ഗഭാവസ്സ ബോധിതത്താ വുത്തം ‘‘ഏതദേവ കസ്സപസംയുത്തം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ’’തി.

അനുരുദ്ധത്ഥേരവത്ഥു

൧൯൨. പഞ്ചമേ ഭോജനപപഞ്ചമത്തന്തി ഗോചരഗാമേ പിണ്ഡായ ചരണാഹാരപരിഭോഗസഞ്ഞിതം ഭോജനപപഞ്ചമത്തം. ദീപരുക്ഖാനന്തി ലോഹദന്തകട്ഠമയാനം മഹന്താനം ദീപരുക്ഖാനം. ലോഹമയേസുപി ഹി തേസു ദീപാധാരേസു ദീപരുക്ഖകാതി രുള്ഹിരേസാ ദട്ഠബ്ബാ. ഓലമ്ബകദീപമണ്ഡലദീപസഞ്ചരണദീപാദികാ സേസദീപാ.

അനുപരിയായി പദക്ഖിണകരണവസേന. അഹം തേനാതി യേന തുയ്ഹം അത്ഥോ, അഹം തേന പവാരേമി, തസ്മാ തം ആഹരാപേത്വാ ഗണ്ഹാതി അത്ഥോ. സുവണ്ണപാതിയംയേവസ്സ ഭത്തം ഉപ്പജ്ജീതി ദേവതാനുഭാവേന ഉപ്പജ്ജി, ന കിഞ്ചി പചനകിച്ചം അത്ഥി. സത്ത മഹാപുരിസവിതക്കേ വിതക്കേസീതി ‘‘അപ്പിച്ഛസ്സായം ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ മഹിച്ഛസ്സാ’’തിആദികേ സത്ത മഹാപുരിസവിതക്കേ വിതക്കേസി. അട്ഠമേതി ‘‘നിപ്പപഞ്ചാരാമസ്സായം ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ പപഞ്ചാരാമസ്സാ’’തി ഏതസ്മിം പുരിസവിതക്കേ.

മമ സങ്കപ്പമഞ്ഞായാതി ‘‘അപ്പിച്ഛസ്സായം ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ മഹിച്ഛസ്സാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൩.൩൫൮; അ. നി. ൮.൩൦) മഹാപുരിസവിതക്കവസേന ആരദ്ധമത്തം മത്ഥകം പാപേതും അസമത്ഥഭാവേന ഠിതം മമ സങ്കപ്പം ജാനിത്വാ. മനോമയേനാതി മനോമയേന വിയ മനസാ നിമ്മിതസദിസേന, പരിണാമിതേനാതി അത്ഥോ. ഇദ്ധിയാതി ‘‘അയം കായോ ഇദം ചിത്തം വിയ ഹോതൂ’’തി ഏവം പവത്തായ അധിട്ഠാനിദ്ധിയാ.

യദാ മേ അഹു സങ്കപ്പോതി യസ്മിം കാലേ മയ്ഹം ‘‘കീദിസോ നു ഖോ അട്ഠമോ മഹാപുരിസവിതക്കോ’’തി പരിവിതക്കോ അഹോസി, യദാ മേ അഹു സങ്കപ്പോ, തതോ മമ സങ്കപ്പമഞ്ഞായ ഇദ്ധിയാ ഉപസങ്കമി, ഉത്തരി ദേസയീതി യോജനാ. ഉത്തരി ദേസയീതി ‘‘നിപ്പപഞ്ചാരാമസ്സായം ധമ്മോ നിപ്പപഞ്ചരതിനോ, നായം ധമ്മോ പപഞ്ചാരാമസ്സ പപഞ്ചരതിനോ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൫൮; അ. നി. ൮.൩൦) ഇമം അട്ഠമം മഹാപുരിസവിതക്കം പൂരേന്തോ ഉപരി ദേസയി. തം പന ദേസിതം ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘നിപ്പപഞ്ചരതോ ബുദ്ധോ, നിപ്പപഞ്ചമദേസയീ’’തി, പപഞ്ചാ നാമ രാഗാദയോ കിലേസാ, തേസം വൂപസമനതായ തദഭാവതോ ച ലോകുത്തരധമ്മാ നിപ്പപഞ്ചാ നാമ. യഥാ തം പാപുണാതി, തഥാ ധമ്മം ദേസേസി, സാമുക്കംസികം ചതുസച്ചദേസനം അദേസയീതി അത്ഥോ.

തസ്സാഹം ധമ്മമഞ്ഞായാതി തസ്സ സത്ഥു ദേസനാധമ്മം ജാനിത്വാ. വിഹാസിന്തി യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജന്തോ വിഹരിം. സാസനേ രതോതി സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹേ സാസനേ അഭിരതോ. തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്താതി പുബ്ബേനിവാസഞാണം, ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം, ആസവക്ഖയഞാണന്തി ഇമാ തിസ്സോ വിജ്ജാ മയാ അനുപ്പത്താ സച്ഛികതാ. തതോ ഏവ കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം, അനുസിട്ഠി ഓവാദോ അനുട്ഠിതോതി അത്ഥോ.

ഭദ്ദിയത്ഥേരവത്ഥു

൧൯൩. ഛട്ഠേ ഉച്ച-സദ്ദേന സമാനത്ഥോ ഉച്ചാ-സദ്ദോതി ആഹ – ‘‘ഉച്ചാകുലികാനന്തി ഉച്ചേ കുലേ ജാതാന’’ന്തി. കാളീ സാ ദേവീതി കാളവണ്ണതായ കാളീ സാ ദേവീ. കുലാനുക്കമേന രജ്ജാനുപ്പത്തി മഹാകുലിനസ്സേവാതി വുത്തം – ‘‘സോയേവ ചാ’’തിആദി.

ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയത്ഥേരവത്ഥു

൧൯൪. സത്തമേ രിത്തകോതി ദേയ്യവത്ഥുരഹിതോ. ഗുണേ ആവജ്ജേത്വാതി ഭഗവതോ രൂപഗുണേ ചേവ ആകപ്പസമ്പദാദിഗുണേ ച അത്തനോ അധിപ്പായം ഞത്വാ അമ്ബപക്കസ്സ പടിഗ്ഗഹണം പരിഭുഞ്ജനന്തി ഏവമാദികേ യഥാഉപട്ഠിതേ ഗുണേ ആവജ്ജേത്വാ.

പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജത്ഥേരവത്ഥു

൧൯൫. അട്ഠമേ അഭീതനാദഭാവേന സീഹസ്സ വിയ നാദോ സീഹനാദോ, സോ ഏതേസം അത്ഥീതി സീഹനാദികാ, തേസം സീഹനാദികാനം. ഗരഹിതബ്ബപസംസിതബ്ബധമ്മേ യാഥാവതോ ജാനന്തസ്സേവ ഗരഹാ പസംസാ ച യുത്തരൂപാതി ആഹ – ‘‘ബുദ്ധാ ച നാമാ’’തിആദി. ഖീണാ ജാതീതിആദീഹി പച്ചവേക്ഖണഞാണസ്സ ഭൂമിം ദസ്സേതി. തേന ഹി ഞാണേന അരിയസാവകോ പച്ചവേക്ഖന്തോ ‘‘ഖീണാ ജാതീ’’തിആദിം പജാനാതി. കതമാ പനസ്സ ജാതി ഖീണാ, കഥഞ്ച പജാനാതീതി? ന താവസ്സ അതീതാ ഖീണാ പുബ്ബേവ ഖീണത്താ, ന അനാഗതാ അനാഗതേ വായാമാഭാവതോ, ന പച്ചുപ്പന്നാ വിജ്ജമാനത്താ. യാ പന മഗ്ഗസ്സ അഭാവിതത്താ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ഏകചതുപഞ്ചവോകാരഭവേസു ഏകചതുപഞ്ചക്ഖന്ധപ്പഭേദാ ജാതി, സാ മഗ്ഗസ്സ ഭാവിതത്താ അനുപ്പാദധമ്മതം ആപജ്ജനേന ഖീണാ. തം സോ മഗ്ഗഭാവനായ പഹീനകിലേസേ പച്ചവേക്ഖിത്വാ ‘‘കിലേസാഭാവേ വിജ്ജമാനമ്പി കമ്മം ആയതിം അപ്പടിസന്ധികം ഹോതീ’’തി ജാനന്തോ പജാനാതി.

വുസിതന്തി വുട്ഠം പരിവുട്ഠം, കതം ചരിതം നിട്ഠിതന്തി അത്ഥോ. ബ്രഹ്മചരിയന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം. പുഥുജ്ജനകല്യാണകേന ഹി സദ്ധിം സത്ത സേക്ഖാ മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം വസന്തി നാമ, ഖീണാസവോ വുട്ഠവാസോ. തസ്മാ അരിയസാവകോ അത്തനോ ബ്രഹ്മചരിയവാസം പച്ചവേക്ഖന്തോ ‘‘വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി പജാനാതി. കതം കരണീയന്തി ചതൂസു സച്ചേസു ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി പരിഞ്ഞാപഹാനസച്ഛികിരിയാഭാവനാഭിസമയവസേന സോളസവിധം കിച്ചം നിട്ഠാപിതന്തി അത്ഥോ. പുഥുജ്ജനകല്യാണകാദയോ ഹി തം കിച്ചം കരോന്തി, ഖീണാസവോ കതകരണീയോ. തസ്മാ അരിയസാവകോ അത്തനോ കരണീയം പച്ചവേക്ഖന്തോ ‘‘കതം കരണീയ’’ന്തി പജാനാതി. നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി ഇദാനി പുന ഇത്ഥഭാവായ ഏവം സോളസവിധകിച്ചഭാവായ, കിലേസക്ഖയായ വാ മഗ്ഗഭാവനായ കിച്ചം മേ നത്ഥീതി പജാനാതി. അഥ വാ ഇത്ഥത്തായാതി ഇത്ഥഭാവതോ ഇമസ്മാ ഏവംപകാരാ ഇദാനി വത്തമാനക്ഖന്ധസന്താനാ അപരം ഖന്ധസന്താനം മയ്ഹം നത്ഥി, ഇമേ പന പഞ്ചക്ഖന്ധാ പരിഞ്ഞാതാ തിട്ഠന്തി ഛിന്നമൂലകാ രുക്ഖാ വിയ, തേ ചരിമകവിഞ്ഞാണനിരോധേന അനുപാദാനോ വിയ ജാതവേദോ നിബ്ബായിസ്സന്തീതി പജാനാതി.

മന്താണിപുത്തപുണ്ണത്ഥേരവത്ഥു

൧൯൬. നവമേ അട്ഠാരസസുപി വിജ്ജാട്ഠാനേസു നിപ്ഫത്തിം ഗതത്താ ‘‘സബ്ബസിപ്പേസു കോവിദോ ഹുത്വാ’’തി വുത്തം. അഭിദയാഅബ്ഭഞ്ഞാവഹസ്സേവ ധമ്മസ്സ തത്ഥ ഉപലബ്ഭനതോ ‘‘മോക്ഖധമ്മം അദിസ്വാ’’തി വുത്തം. തേനാഹ – ‘‘ഇദം വേദത്തയം നാമാ’’തിആദി. തഥാ ഹി അനേന ദുഗ്ഗതിപരിമുച്ചനമ്പി ദുല്ലഭം, അഭിഞ്ഞാപരിവാരാനം അട്ഠന്നം സമാപത്തീനം ലാഭിതായ സയം ഏകദേസേന ഉപസന്തോ പരമുക്കംസഗതം ഉത്തമദമഥസമഥം അനഞ്ഞസാധാരണം ഭഗവന്തം സമ്ഭാവേന്തോ ‘‘അയം പുരിസോ’’തിആദിമാഹ. പിടകാനി ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛന്തീതി ഫലഭാജനാനി ഗഹേത്വാ അസ്സാമികായ ആഗച്ഛന്തി. ബുദ്ധാനന്തി ഗാരവവസേന ബഹുവചനനിദ്ദേസോ കതോ. പരിഭുഞ്ജീതി ദേവതാഹി പക്ഖിത്തദിബ്ബോജം വനമൂലഫലാഫലം പരിഭുഞ്ജി. പത്തേ പതിട്ഠാപിതസമനന്തരമേവ ഹി ദേവതാ തത്ഥ ദിബ്ബോജം പക്ഖിപിംസു. സമ്മസിത്വാതി പച്ചവേക്ഖിത്വാ, പരിവത്തേത്വാതി ച വദന്തി. അരഹത്തം പാപുണിംസൂതി മഹാദേവത്ഥേരസ്സ അനുമോദനകഥായ അനുപുബ്ബികഥാസക്ഖികായ സുവിസോധിതചിത്തസന്താനാ അരഹത്തം പാപുണിംസു.

ദസഹി കഥാവത്ഥൂഹീതി അപ്പിച്ഛകഥാ സന്തുട്ഠികഥാ പവിവേകകഥാ അസംസഗ്ഗകഥാ വീരിയാരമ്ഭകഥാ സീലസമ്പദാകഥാ സമാധിസമ്പദാകഥാ പഞ്ഞാസമ്പദാകഥാ വിമുത്തിസമ്പദാകഥാ വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പദാകഥാതി ഇമേഹി ദസഹി കഥാവത്ഥൂഹി. ജാതിഭൂമിരട്ഠവാസിനോതി ജാതിഭൂമിവന്തദേസവാസിനോ, സത്ഥു ജാതദേസവാസിനോതി അത്ഥോ. സീസാനുലോകികോതി പുരതോ ഗച്ഛന്തസ്സ സീസം അനു അനു പസ്സന്തോ. ഓകാസം സല്ലക്ഖേത്വാതി സാകച്ഛായ അവസരം സല്ലക്ഖേത്വാ. സത്തവിസുദ്ധിക്കമം പുച്ഛീതി ‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ, സീലവിസുദ്ധത്ഥം ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൫൭) സത്ത വിസുദ്ധിയോ പുച്ഛി. ധമ്മകഥികാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി സവിസേസേന ദസകഥാവത്ഥുലാഭിതായ.

മഹാകച്ചാനത്ഥേരവത്ഥു

൧൯൭. ദസമേ സംഖിത്തേന കഥിതധമ്മസ്സാതി മധുപിണ്ഡികസുത്തന്തദേസനാസു വിയ സങ്ഖേപേന ദേസിതധമ്മസ്സ. തം ദേസനം വിത്ഥാരേത്വാതി തം സങ്ഖേപദേസനം ആയതനാദിവസേന വിത്ഥാരേത്വാ. അത്ഥം വിഭജമാനാനന്തി തസ്സാ സങ്ഖേപദേസനായ അത്ഥം വിഭജിത്വാ കഥേന്താനം. അത്ഥവസേന വാതി ‘‘ഏത്തകാ ഏതസ്സ അത്ഥാ’’തി അത്ഥവസേന വാ ദേസനം പൂരേതും സക്കോന്തി. ബ്യഞ്ജനവസേന വാതി ‘‘ഏത്തകാനി ഏത്ഥ ബ്യഞ്ജനാനി ദേസനാവസേന വത്തബ്ബാനീ’’തി ബ്യഞ്ജനവസേന വാ പൂരേതും സക്കോന്തി. അയം പന മഹാകച്ചാനത്ഥേരോ ഉഭയവസേനപി സക്കോതി തസ്സ സങ്ഖേപേന ഉദ്ദിട്ഠസ്സ വിത്ഥാരേന സത്ഥു അജ്ഝാസയാനുരൂപം ദേസനതോ, തസ്മാ തത്ഥ അഗ്ഗോതി വുത്തോ. വുത്തനയേനേവാതി ‘‘പാതോവ സുഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠായാ’’തിആദിനാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ. അഞ്ഞേഹീതി അഞ്ഞാസം ഇത്ഥീനം കേസേഹി അതിവിയ ദീഘാ. ന കേവലഞ്ച ദീഘാ ഏവ, അഥ ഖോ സിനിദ്ധനീലമുദുകഞ്ചികാ ച. നിക്കേസീതി അപ്പകേസീ യഥാ ‘‘അനുദരാ കഞ്ഞാ’’തി.

പണിയന്തി വിക്കേതബ്ബഭണ്ഡം. ആവജ്ജേത്വാതി ഉപനിസ്സയം കേസാനം പകതിഭാവാപത്തിഞ്ച ആവജ്ജേത്വാ. ഗാരവേനാതി മുണ്ഡസീസാപി ഥേരേ ഗാരവേന ഏകവചനേനേവ ആഗന്ത്വാ. നിമന്തേത്വാതി സ്വാതനായ നിമന്തേത്വാ. ഇമിസ്സാ ഇത്ഥിയാതി യഥാവുത്തസേട്ഠിധീതരമാഹ. ദിട്ഠധമ്മികോവാതി അവധാരണം അട്ഠാനപയുത്തം, ദിട്ഠധമ്മികോ യസപടിലാഭോവ അഹോസീതി അത്ഥോ. യസപടിലാഭോതി ച ഭവസമ്പത്തിപടിലാഭോ. സത്തസു ഹി ജവനചേതനാസു പഠമാ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയഫലാ, പച്ഛിമാ ഉപപജ്ജവേദനീയഫലാ, മജ്ഝേ പഞ്ച അപരാപരിയവേദനീയഫലാ, തസ്മാ പഠമം ഏകം ചേതനം ഠപേത്വാ സേസാ യഥാസകം പരിപുണ്ണഫലദായിനോ ഹോന്തി, പഠമചേതനായ പന ദിട്ഠധമ്മികോ യസപടിലാഭോവ അഹോസി.

പഠമഏതദഗ്ഗവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.