൧൪. ഏതദഗ്ഗവഗ്ഗോ

(൧൪) ൨. ദുതിയഏതദഗ്ഗവഗ്ഗവണ്ണനാ

ചൂളപന്ഥകത്ഥേരവത്ഥു

൧൯൮-൨൦൦. ദുതിയസ്സ പഠമേ മനേന നിബ്ബത്തിതന്തി അഭിഞ്ഞാമനേന ഉപ്പാദിതം. മനേന കതകായോതി അഭിഞ്ഞാചിത്തേന ദേസന്തരം പത്തകായോ. മനേന നിബ്ബത്തിതകായോതി അഭിഞ്ഞാമനസാ നിമ്മിതകായോ ‘‘അഞ്ഞം കായം അഭിനിമ്മിനാതീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൩൬-൨൩൭; പടി. മ. ൩.൧൪) വിയ. ഏകസദിസേയേവാതി അത്തസദിസേയേവ. ഏകവിധമേവാതി അത്തനാ കതപ്പകാരമേവ. ഏതപ്പരമോ ഹി യേഭുയ്യേന സാവകാനം ഇദ്ധിനിമ്മാനവിധി. അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ ഏകദേസേന സത്ഥു ഇദ്ധിനിമ്മാനാനുവിധാനതോ.

ലാഭിതായാതി ഏത്ഥ ലാഭീതി ഈകാരോ അതിസയത്ഥോ. തേന ഥേരസ്സ ചതുന്നം രൂപാവചരജ്ഝാനാനം അതിസയേന സവിസേസലാഭിതം ദസ്സേതി. അരൂപാവചരജ്ഝാനാനം ലാഭിതായാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ന കേവലഞ്ചേതാ ചേതോസഞ്ഞാവിവട്ടകുസലതാ രൂപാരൂപജ്ഝാനലാഭിതായ ഏവ, അഥ ഖോ ഇമേഹിപി കാരണേഹീതി ദസ്സേതും – ‘‘ചൂളപന്ഥകോ ചാ’’തിആദി വുത്തം. ചേതോതി ചേത്ഥ ചിത്തസീസേന സമാധി വുത്തോ, തസ്മാ ചേതസോ സമാധിസ്സ വിവട്ടനം ചേതോവിവട്ടോ, ഏകസ്മിംയേവാരമ്മണേ സമാധിചിത്തം വിവട്ടേത്വാ ഹേട്ഠിമസ്സ ഹേട്ഠിമസ്സ ഉപരൂപരി ഹാപനതോ രൂപാവചരജ്ഝാനലാഭീ ചേതോവിവട്ടകുസലോ നാമ. ‘‘സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാന’’ന്തിആദിനാ (ധ. സ. ൨൬൫) വുത്തസഞ്ഞാ അതിക്കമിത്വാ ‘‘ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞാസഹഗതം…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞാസഹഗത’’ന്തി (ധ. സ. ൨൬൫-൨൬൮) സഞ്ഞാസീസേന വുത്തജ്ഝാനാനം വിവട്ടകുസലോ, തഥാ ഇത്ഥിപുരിസാദിസഞ്ഞാ നിച്ചസഞ്ഞാദിതോ ചിത്തം വിവട്ടേത്വാ കേവലേ രൂപാരൂപധമ്മമത്തേ അസങ്ഖതേ നിബ്ബാനേ ച വിസേസതോ വട്ടനതോ ച സുഞ്ഞതാനുപസ്സനാബഹുലോ സഞ്ഞാവിവട്ടകുസലോ. സമാധികുസലതായ ചേതോവിവട്ടകുസലതാ തബ്ബഹുലവിഹാരിതായ. തഥാ വിപസ്സനാകുസലതായ സഞ്ഞാവിവട്ടകുസലതാ. ഏകോതി ചൂളപന്ഥകത്ഥേരം വദതി. സമാധിലക്ഖണേതി സവിതക്കസവിചാരാദിസമാധിസഭാവേ. പുന ഏകോതി മഹാപന്ഥകത്ഥേരമാഹ. വിപസ്സനാലക്ഖണേതി സത്തഅനുപസ്സനാ അട്ഠാരസമഹാവിപസ്സനാദിവിപസ്സനാസഭാവേ. സമാധിഗാള്ഹോതി സമാധിസ്മിം ഓഗാള്ഹചിത്തോ സുഭാവിതഭാവനതാ. അങ്ഗസംഖിത്തേതി ചതുരങ്ഗികതിവങ്ഗികാദിവസേന ഝാനങ്ഗാനം സങ്ഖിപനേ. ആരമ്മണസംഖിത്തേതി കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസാദിനിബ്ബത്തനേന കസിണാദിആരമ്മണാനം സംഖിപനേ. അങ്ഗവവത്ഥാപനേതി വിതക്കാദീനം ഝാനങ്ഗാനം വവത്ഥാപനേ. ആരമ്മണവവത്ഥാപനേതി പഥവീകസിണാദിജ്ഝാനാരമ്മണാനം വവത്ഥാപനേ.

ഝാനങ്ഗേഹീതി രൂപാവചരജ്ഝാനങ്ഗേഹി, ഝാനങ്ഗാനേവ ഝാനം. പുന ഝാനങ്ഗേഹീതി അരൂപാവചരജ്ഝാനങ്ഗേഹി. ഭാതാതി ജേട്ഠഭാതാ. അസ്സാതി കുടുമ്ബിയസ്സ. സുവണ്ണപൂജന്തി സോവണ്ണമയം പുപ്ഫപൂജം കത്വാ. ദേവപുരേതി താവതിംസഭവനേ സുദസ്സനമഹാനഗരേ. അഗ്ഗദ്വാരേനാതി തസ്മിം ദിവസേ അഗ്ഗം സബ്ബപഠമം വിവടേന നഗരദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ.

കോകനദന്തി പദുമവിസേസനം യഥാ ‘‘കോകാസക’’ന്തി. തം കിര ബഹുപത്തം വണ്ണസമ്പന്നം അതിസുഗന്ധഞ്ച ഹോതി. ‘‘കോകനദം നാമ സേതപദുമ’’ന്തിപി വദന്തി. പാതോതി പഗേവ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – യഥാ കോകനദസങ്ഖാതം പദുമം പാതോ സൂരിയുഗ്ഗമനവേലായം ഫുല്ലം വികസിതം അവീതഗന്ധം സിയാ വിരോചമാനം, ഏവം സരീരഗന്ധേന ഗുണഗന്ധേന ച സുഗന്ധം സരദകാലേ അന്തലിക്ഖേ ആദിച്ചമിവ അത്തനോ തേജസാ തപന്തം അങ്ഗേഹി നിച്ഛരണകജുതിയാ അങ്ഗീരസം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം പസ്സാതി.

ചൂളപന്ഥകോ കിര കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ പബ്ബജിത്വാ പഞ്ഞവാ ഹുത്വാ അഞ്ഞതരസ്സ ദന്ധഭിക്ഖുനോ ഉദ്ദേസഗഹണകാലേ പരിഹാസകേളിം അകാസി. സോ ഭിക്ഖു തേന പരിഹാസേന ലജ്ജിതോ നേവ ഉദ്ദേസം ഗണ്ഹി, ന സജ്ഝായമകാസി. തേന കമ്മേനായം പബ്ബജിത്വാവ ദന്ധോ ജാതോ, തസ്മാ ഗഹിതഗഹിതപദം ഉപരിഉപരിപദം ഗണ്ഹന്തസ്സ നസ്സതി. ഇദ്ധിയാ അഭിസങ്ഖരിത്വാ സുദ്ധം ചോളഖണ്ഡം അദാസീതി തസ്സ പുബ്ബഹേതും ദിസ്വാ തദനുരൂപേ കമ്മട്ഠാനേ നിയോജേന്തോ സുദ്ധം ചോളഖണ്ഡം അദാസി. സോ കിര പുബ്ബേ രാജാ ഹുത്വാ നഗരം പദക്ഖിണം കരോന്തോ നലാടതോ സേദേ മുച്ചന്തേ പരിസുദ്ധേന സാടകേന നലാടം പുഞ്ഛി, സാടകോ കിലിട്ഠോ അഹോസി. സോ ‘‘ഇമം സരീരം നിസ്സായ ഏവരൂപോ പരിസുദ്ധസാടകോ പകതിം ജഹിത്വാ കിലിട്ഠോ ജാതോ, അനിച്ചാ വത സങ്ഖാരാ’’തി അനിച്ചസഞ്ഞം പടിലഭി. തേന കാരണേനസ്സ രജോഹരണമേവ പച്ചയോ ജാതോ.

ലോമാനീതി ചോളഖണ്ഡതന്തഗതഅംസുകേ വദതി. ‘‘കിലിട്ഠധാതുകാനീ’’തി കിലിട്ഠസഭാവാനി. ഏവംഗതികമേവാതി ഇദം ചിത്തമ്പി ഭവങ്ഗവസേന പകതിയാ പണ്ഡരം പരിസുദ്ധം രാഗാദിസമ്പയുത്തധമ്മവസേന സംകിലിട്ഠം ജാതന്തി ദസ്സേതി. നക്ഖത്തം സമാനേത്വാതി നക്ഖത്തം സമന്നാഹരിത്വാ, ആവജ്ജേത്വാതി അത്ഥോ. ബിളാരസ്സത്ഥായാതി ബിളാരസ്സ ഗോചരത്ഥായ. ജലപഥകമ്മികേനാതി സമുദ്ദകമ്മികേന. ചാരിന്തി ഖാദിതബ്ബതിണം. സച്ചകാരന്തി സച്ചഭാവാവഹം കാരം, ‘‘അത്തനാ ഗഹിതേ ഭണ്ഡേ അഞ്ഞേസം ന ദാതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ ദാതബ്ബലഞ്ജന്തി വുത്തം ഹോതി. തതിയേന പടിഹാരേനാതി തതിയേന സാസനേന. പത്തികാ ഹുത്വാതി സാമിനോ ഹുത്വാ.

അപ്പകേനപീതി ഥോകേനപി പരിത്തേനപി. മേധാവീതി പഞ്ഞവാ. പാഭതേനാതി ഭണ്ഡമൂലേന. വിചക്ഖണോതി വോഹാരകുസലോ. സമുട്ഠാപേതി അത്താനന്തി മഹന്തം ധനം യസഞ്ച ഉപ്പാദേത്വാ തത്ഥ അത്താനം സണ്ഠപേതി പതിട്ഠാപേതി. യഥാ കിം? അണും അഗ്ഗിംവ സന്ധമം, യഥാ പണ്ഡിതോ പുരിസോ പരിത്തകം അഗ്ഗിം അനുക്കമേന ഗോമയചുണ്ണാദീനി പക്ഖിപിത്വാ മുഖവാതേന ധമേന്തോ സമുട്ഠാപേതി വഡ്ഢേതി, മഹന്തം അഗ്ഗിക്ഖന്ധം കരോതി, ഏവമേവ പണ്ഡിതോ ഥോകമ്പി പാഭതം ലഭിത്വാ നാനാഉപായേഹി പയോജേത്വാ ധനഞ്ച യസഞ്ച വഡ്ഢേതി, വഡ്ഢേത്വാ പുന തത്ഥ അത്താനം പതിട്ഠാപേതി. തായ ഏവ വാ പന ധനസ്സ മഹന്തതായ അത്താനം സമുട്ഠാപേതി, അഭിഞ്ഞാതം പാകടം കരോതീതി അത്ഥോ.

സുഭൂതിത്ഥേരവത്ഥു

൨൦൧-൨൦൨. തതിയേ രണാതി ഹി രാഗാദയോ കിലേസാ വുച്ചന്തീതി ‘‘സരണാ ധമ്മാ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧൦൦ ദുകമാതികാ) രാഗാദയോ കിലേസാ ‘‘രണാ’’തി വുച്ചന്തി. രണന്തി ഏതേഹീതി രണാ. യേഹി അഭിഭൂതാ സത്താ നാനപ്പകാരേന കന്ദന്തി പരിദേവന്തി, തസ്മാ തേ രാഗാദയോ ‘‘രണാ’’തി വുത്താ. ദേസിതനിയാമതോ അനോക്കമിത്വാതി ദേസിതാനോക്കമനതോ അനുപഗന്ത്വാ ദേസേതി, സത്ഥാരാ ദേസിതനിയാമേനേവ അനോദിസ്സകം കത്വാ ധമ്മം ദേസേതീതി വുത്തം ഹോതി. ഏവന്തി ഏവം മേത്താഝാനതോ വുട്ഠായ ഭിക്ഖാഗഹണേ സതി. ഭിക്ഖാദായകാനം മഹപ്ഫലം ഭവിസ്സതീതി ഇദം ചൂളച്ഛരാസങ്ഘാതസുത്തേന (അ. നി. ൧.൫൧ ആദയോ) ദീപേതബ്ബം. അച്ഛരാസങ്ഘാതമത്തമ്പി ഹി കാലം മേത്തചിത്തം ആസേവന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദിന്നദാനം മഹപ്ഫലം ഹോതി മഹാനിസംസം, തേന ച സോ അമോഘം രട്ഠപിണ്ഡം ഭുഞ്ജതീതി അയമത്ഥോ തത്ഥ ആഗതോയേവ. നിമിത്തം ഗണ്ഹിത്വാതി ആകാരം സല്ലക്ഖേത്വാ.

ഖദിരവനിയരേവതത്ഥേരവത്ഥു

൨൦൩. പഞ്ചമേ വനസഭാഗന്തി സഭാഗം വനം, സഭാഗന്തി ച സപ്പായന്തി അത്ഥോ. യഞ്ഹി പകതിവിരുദ്ധം ബ്യാധിവിരുദ്ധഞ്ച ന ഹോതി, തം ‘‘സഭാഗ’’ന്തി വുച്ചതി. ഉദകസഭാഗന്തിആദീസുപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. കല്യാണകമ്മായൂഹനക്ഖണോതി കല്യാണകമ്മൂപചയസ്സ ഓകാസോ. തിണ്ണം ഭാതികാനന്തി ഉപതിസ്സോ, ചുന്ദോ, ഉപസേനോതി ഇമേസം തിണ്ണം ജേട്ഠഭാതികാനം. തിസ്സന്നഞ്ച ഭഗിനീനന്തി ചാലാ, ഉപചാലാ, സീസുപചാലാതി ഇമേസം തിസ്സന്നം ജേട്ഠഭഗിനീനം. ഏത്ഥ ച സാരിപുത്തത്ഥേരോ സയം പബ്ബജിത്വാ ചാലാ, ഉപചാലാ, സീസുപചാലാതി തിസ്സോ ഭഗിനിയോ, ചുന്ദോ ഉപസേനോതി ഇമേ ഭാതരോ പബ്ബാജേസി, രേവതകുമാരോ ഏകോവ ഗേഹേ അവസിസ്സതി. തേന വുത്തം – ‘‘അമ്ഹാകം…പേ… പബ്ബാജേന്തീ’’തി. മഹല്ലകതരാതി വുദ്ധതരാ. ഇദഞ്ച കുമാരികായ ചിരജീവിതം അഭികങ്ഖമാനാ ആഹംസു. സാ കിര തസ്സ അയ്യികാ വീസതിവസ്സസതികാ ഖണ്ഡദന്താ പലിതകേസാ വലിത്തചാ തിലകാഹതഗത്താ ഗോപാനസിവങ്കാ അഹോസി. വിധാവനികന്തി വിധാവനകീളികം. തിസ്സന്നം സമ്പത്തീനന്തി അനുസ്സവവസേന മനുസ്സദേവമോക്ഖസമ്പത്തിയോ സന്ധായ വദതി, മനുസ്സദേവബ്രഹ്മസമ്പത്തിയോ വാ. സീവലിസ്സ പുഞ്ഞം വീമംസിസ്സാമാതി ‘‘സീവലിനാ കതപുഞ്ഞസ്സ വിപാകദാനട്ഠാനമിദ’’ന്തി ഞത്വാ ഏവമാഹ. സഭാഗട്ഠാനന്തി സമം ദേസം.

തം ഭൂമിരാമണേയ്യകന്തി കിഞ്ചാപി അരഹന്തോ ഗാമന്തേ കായവിവേകം ന ലഭന്തി, ചിത്തവിവേകം പന ലഭന്തേവ. തേസഞ്ഹി ദിബ്ബപ്പടിഭാഗാനിപി ആരമ്മണാനി ചിത്തം ചാലേതും ന സക്കോന്തി, തസ്മാ ഗാമോ വാ ഹോതു അരഞ്ഞാദീനം വാ അഞ്ഞതരം, ‘യത്ഥ അരഹന്തോ വിഹരന്തി, തം ഭൂമിരാമണേയ്യകം’, സോ ഭൂമിപ്പദേസോ രമണീയോ ഏവാതി അത്ഥോ.

കങ്ഖാരേവതത്ഥേരവത്ഥു

൨൦൪. ഛട്ഠേ അകപ്പിയോ, ആവുസോ, ഗുളോതി ഏകദിവസം ഥേരോ അന്തരാമഗ്ഗേ ഗുളകരണം ഓക്കമിത്വാ ഗുളേ പിട്ഠമ്പി ഛാരികമ്പി പക്ഖിത്തേ ദിസ്വാന ‘‘അകപ്പിയോ ഗുളോ, സാമിസോ ന കപ്പതി ഗുളോ വികാലേ പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി കുക്കുച്ചായന്തോ ഏവമാഹ. അകപ്പിയാ മുഗ്ഗാതി ഏകദിവസം അന്തരാമഗ്ഗേ വച്ചേ മുഗ്ഗം ജാതം ദിസ്വാ ‘‘അകപ്പിയാ മുഗ്ഗാ, പക്കാപി മുഗ്ഗാ ജായന്തീ’’തി കുക്കുച്ചായന്തോ ഏവമാഹ. സേസമേത്ഥ സബ്ബം ഉത്താനമേവ.

സോണകോളിവിസത്ഥേരവത്ഥു

൨൦൫. സത്തമേ ഹാപേതബ്ബമേവ അഹോസി അച്ചാരദ്ധവീരിയത്താ. ഉദകേന സമുപബ്യൂള്ഹേതി ഉദകേന ഥലം ഉസ്സാരേത്വാ തത്ഥ തത്ഥ രാസികതേ. ഹരിതൂപലിത്തായാതി ഗോമയപരിഭണ്ഡകതായ. തിവിധേന ഉദകേന പോസേന്തീതി ഖീരോദകം ഗന്ധോദകം കേവലോദകന്തി ഏവം തിവിധേന ഉദകേന പോസേന്തി പരിപാലേന്തി. പരിസ്സാവേത്വാതി പരിസോധേത്വാ ഗഹിതേ തണ്ഡുലേതി യോജേതബ്ബം. ദേവോ മഞ്ഞേതി ദേവോ വിയ. വീണോവാദേനാതി ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, സോണ, യദാ തേ വീണായ തന്തിയോ അച്ചായതാ ഹോന്തി, അപി നു തേ വീണാ തസ്മിം സമയേ സരവതീ വാ ഹോതി കമ്മഞ്ഞാ വാതി? നോ ഹേതം, ഭന്തേതി. ഏവമേവ ഖോ, സോണ, അച്ചാരദ്ധവീരിയം ഉദ്ധച്ചായ സംവത്തതി, അതിസിഥിലവീരിയം കോസജ്ജായ സംവത്തതി. തസ്മാതിഹ ത്വം, സോണ, വീരിയസമതം അധിട്ഠഹ, ഇന്ദ്രിയാനഞ്ച സമതം പടിവിജ്ഝാ’’തി (മഹാവ. ൨൪൩) ഏവം വീണം ഉപമം കത്വാ പവത്തിതേന വീണോപമോവാദേന. വീരിയസമഥയോജനത്ഥായാതി വീരിയസ്സ സമഥേന യോജനത്ഥായ.

സോണകുടികണ്ണത്ഥേരവത്ഥു

൨൦൬. അട്ഠമേ കുടികണ്ണോതി വുച്ചതീതി ‘‘കോടികണ്ണോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘കുടികണ്ണോ’’തി വോഹരീയതി. കുലഘരേ ഭവാ കുലഘരികാ. സാ കിര അവന്തിരട്ഠേ കുലഘരേ മഹാവിഭവസ്സ സേട്ഠിസ്സ ഭരിയാ. ദസബലസ്സ ധമ്മകഥം സുത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ ചിന്തേസീതി ഇദം അങ്ഗുത്തരഭാണകാനം മതേന വുത്തം. സുത്തനിപാതട്ഠകഥായം പന ‘‘സപരിസോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമ്മ ധമ്മദേസനം അസ്സോസി, ന ച കഞ്ചി വിസേസം അധിഗഞ്ഛി. കസ്മാ? സോ ഹി ധമ്മം സുണന്തോ ഹേമവതം അനുസ്സരിത്വാ ‘ആഗതോ നു ഖോ മേ സഹായകോ, നോ’തി ദിസാദിസം ഓലോകേത്വാ തം അപസ്സന്തോ ‘വഞ്ചിതോ മേ സഹായോ, യോ ഏവം വിചിത്തപ്പടിഭാനം ഭഗവതോ ദേസനം ന സുണാതീ’തി വിക്ഖിത്തചിത്തോ അഹോസീ’’തി വുത്തം.

യസ്മാ പടിസന്ധിജാതിഅഭിനിക്ഖമനബോധിപരിനിബ്ബാനേസ്വേവ ദ്വത്തിംസ പുബ്ബനിമിത്താനി ഹുത്വാവ പടിവിഗച്ഛന്തി, ന ചിരട്ഠിതികാനി ഹോന്തി, ധമ്മചക്കപ്പവത്തനേ (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; പടി. മ. ൨.൩൦) പന താനി സവിസേസാനി ഹുത്വാ ചിരതരം ഠത്വാ നിരുജ്ഝന്തി, തസ്മാ വുത്തം – ‘‘തിയോജനസഹസ്സം ഹിമവന്തം അകാലപുപ്ഫിതം ദിസ്വാ’’തിആദി. അഗ്ഗബലകായാതി സബ്ബപുരതോ ഗച്ഛന്താ ബലകായാ. കേന പുപ്ഫിതഭാവം ജാനാസീതി കേന കാരണേന ഹിമവന്തസ്സ പുപ്ഫിതഭാവം ജാനാസീതി, യേന കാരണേന ഇമം അകാലപുപ്ഫപാടിഹാരിയം ജാതം, തം ജാനാസീതി വുത്തം ഹോതി. തസ്സ പവത്തിതഭാവന്തി തസ്സ ധമ്മചക്കസ്സ ഭഗവതാ പവത്തിതഭാവം. സദ്ദേ നിമിത്തം ഗണ്ഹീതി സദ്ദേ ആകാരം സല്ലക്ഖേസി. തതോതി ‘‘അഹം ‘ഏതം അമതധമ്മം തമ്പി ജാനാപേസ്സാമീ’തി തവ സന്തികം ആഗതോസ്മീ’’തി യം വുത്തം, തദനന്തരന്തി അത്ഥോ.

സാതാഗിരോ ഹേമവതസ്സ ബുദ്ധുപ്പാദം കഥേത്വാ തം ഭഗവതോ സന്തികം ആനേതുകാമോ ‘‘അജ്ജ പന്നരസോ’’തിആദിഗാഥമാഹ. തത്ഥ (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൧൫൩) അജ്ജാതി അയം രത്തിന്ദിവോ പക്ഖഗണനതോ പന്നരസോ, ഉപവസിതബ്ബതോ ഉപോസഥോ. തീസു വാ ഉപോസഥേസു അജ്ജ പന്നരസോ ഉപോസഥോ, ന ചാതുദ്ദസിഉപോസഥോ, ന സാമഗ്ഗീഉപോസഥോ. ദിവി ഭവാനി ദിബ്ബാനി, ദിബ്ബാനി ഏത്ഥ അത്ഥീതി ദിബ്ബാനി. കാനി താനി? രൂപാനി. തഞ്ഹി രത്തിം ദേവാനം ദസസഹസ്സിലോകധാതുതോ സന്നിപതിതാനം സരീരവത്ഥാഭരണവിമാനപ്പഭാഹി അബ്ഭാദിഉപക്കിലേസവിരഹിതായ ചന്ദപ്പഭായ ച സകലജമ്ബുദീപോ അലങ്കതോ അഹോസീതി അതിവിയ അലങ്കതോ ച പരിവിസുദ്ധിദേവസ്സ ഭഗവതോ സരീരപ്പഭായ. തേനാഹ – ‘‘ദിബ്ബാ രത്തി ഉപട്ഠിതാ’’തി.

ഏവം രത്തിഗുണവണ്ണനാപദേസേനപി സഹായസ്സ ചിത്തം പസാദം ജനേന്തോ ബുദ്ധുപ്പാദം കഥേത്വാ ആഹ – ‘‘അനോമനാമം സത്ഥാരം, ഹന്ദ പസ്സാമ ഗോതമ’’ന്തി. തത്ഥ അനോമേഹി അലാമകേഹി സബ്ബാകാരപരിപൂരേഹി ഗുണേഹി നാമം അസ്സാതി അനോമനാമോ. തഥാ ഹിസ്സ ‘‘ബുജ്ഝിതാ സച്ചാനീതി ബുദ്ധോ, ബോധേതാ പജായാതി ബുദ്ധോ’’തിആദിനാ (മഹാനി. ൧൯൨; ചൂളനി. പാരായനത്ഥുതിഗാഥാനിദ്ദേസോ ൯൭; പടി. മ. ൧.൧൬൨) നയേന ബുദ്ധോതി അനോമേഹി ഗുണേഹി നാമം. ‘‘ഭഗ്ഗരാഗോതി ഭഗവാ, ഭഗ്ഗദോസോതി ഭഗവാ’’തിആദിനാ (മഹാനി. ൮൪) നയേന ഭഗവാതി അനോമേഹി ഗുണേഹി നാമം. ഏസ നയോ ‘‘അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ’’തിആദീസു. ദിട്ഠധമ്മികാദിഅത്ഥേഹി ദേവമനുസ്സേ അനുസാസതി ‘‘ഇമം പജഹഥ, ഇമം സമാദായ വത്തഥാ’’തി സത്ഥാ. തം അനോമനാമം സത്ഥാരം. ഹന്ദാതി വചസായത്ഥേ നിപാതോ. പസ്സാമാതി തേന അത്താനം സഹ സങ്ഗഹേത്വാ പച്ചുപ്പന്നബഹുവചനം. ഗോതമന്തി ഗോതമഗോത്തം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘സത്ഥാ, ന സത്ഥാ’’തി മാ വിമതിം അകാസി, ഏകന്തബ്യവസിതോ ഹുത്വാവ ഏഹി പസ്സാമ ഗോതമന്തി.

ഏവം വുത്തേ ഹേമവതോ ‘‘അയം സാതാഗിരോ ‘അനോമനാമം സത്ഥാര’ന്തി ഭണന്തോ തസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതം പകാസേതി, സബ്ബഞ്ഞുനോ ച ദുല്ലഭാ ലോകേ, സബ്ബഞ്ഞുപടിഞ്ഞേഹി പൂരണാദിസദിസേഹേവ ലോകോ ഉപദ്ദുതോ. സോ പന യദി സബ്ബഞ്ഞൂ, അദ്ധാ താദിലക്ഖണം പത്തോ ഭവിസ്സതി, തേന ഏവം ഗഹേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ താദിലക്ഖണം പുച്ഛന്തോ ആഹ – ‘‘കച്ചി മനോ’’തിആദി. തത്ഥ കച്ചീതി പുച്ഛാ. മനോതി ചിത്തം. സുപണിഹിതോതി സുട്ഠു ഠപിതോ അചലോ അസമ്പവേധീ. സബ്ബേസു ഭൂതേസു സബ്ബഭൂതേസു. താദിനോതി താദിലക്ഖണം പത്തസ്സേവ സതോ. പുച്ഛാ ഏവ വാ അയം ‘‘സോ തവ സത്ഥാ സബ്ബഭൂതേസു താദീ, ഉദാഹു നോ’’തി. ഇട്ഠേ അനിട്ഠേചാതി ഏവരൂപേ ആരമ്മണേ. സങ്കപ്പാതി വിതക്കാ. വസീകതാതി വസം ഗമിതാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യം തം സത്ഥാരം വദസി, തസ്സ തേ സത്ഥുനോ കച്ചി താദിലക്ഖണം സമ്പത്തസ്സ സതോ സബ്ബഭൂതേസു മനോ സുപണിഹിതോ, ഉദാഹു യാവ പച്ചയം ന ലഭതി, താവ സുപണിഹിതോ വിയ ഖായതി. സോ വാ തേ സത്ഥാ കച്ചി സബ്ബഭൂതേസു സത്തേസു താദീ, ഉദാഹു നോ, യേ ച ഇട്ഠാനിട്ഠേസു ആരമ്മണേസു രാഗദോസവസേന സങ്കപ്പാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, ത്യാസ്സ കച്ചി വസീകതാ, ഉദാഹു കദാചി തേസമ്പി വസേന വത്തതീതി.

തീണി വസ്സാനീതി സോണസ്സ പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ തീണി വസ്സാനി. തദാ കിര ഭിക്ഖൂ യേഭുയ്യേന മജ്ഝിമദേസേയേവ വസിംസു, തസ്മാ തത്ഥ കതിപയാ ഏവ അഹേസും. തേ ച ഏകസ്മിം നിഗമേ ഏകോ ദ്വേതി ഏവം വിസും വിസും വസിംസു, ഥേരാനഞ്ച കതിപയേ ഭിക്ഖൂ ആനേത്വാ അഞ്ഞേസു ആനീയമാനേസു പുബ്ബം ആനീതാ കേനചിദേവ കരണീയേന പക്കമിംസു, കഞ്ചി കാലം ആഗമേത്വാ പുന തേസു ആനീയമാനേസു ഇതരേ പക്കമിംസു, ഏവം പുനപ്പുനം ആനയനേന സന്നിപാതോ ചിരേനേവ അഹോസി, ഥേരോ ച തദാ ഏകവിഹാരീ അഹോസി. തേന വുത്തം – ‘‘തീണി വസ്സാനി ഗണം പരിയേസിത്വാ’’തി. തീണി വസ്സാനീതി ച അച്ചന്തസംയോഗേ ഉപയോഗവചനം. സത്ഥു അധിപ്പായം ഞത്വാതി അത്തനോ ആണാപനേനേവ ‘‘ഇമിനാ സദ്ധിം ഏകഗന്ധകുടിയം വസിതുകാമോ ഭഗവാ’’തി സത്ഥു അധിപ്പായം ജാനിത്വാ. ഭഗവാ കിര യേന സദ്ധിം ഏകഗന്ധകുടിയം വസിതുകാമോ, തസ്സ സേനാസനപഞ്ഞത്തിയം ആനന്ദത്ഥേരം ആണാപേതി.

അജ്ഝോകാസേ വീതിനാമേത്വാതി അജ്ഝോകാസേ നിസജ്ജായ വീതിനാമേത്വാ. യസ്മാ ഭഗവാ ആയസ്മതോ സോണസ്സ സമാപത്തിസമാപജ്ജനേന പടിസന്ഥാരം കരോന്തോ സാവകസാധാരണാ സബ്ബാ സമാപത്തിയോ അനുലോമപ്പടിലോമം സമാപജ്ജന്തോ ബഹുദേവ രത്തിം അജ്ഝോകാസേ നിസജ്ജായ വീതിനാമേത്വാ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ വിഹാരം പാവിസി, തസ്മാ ആയസ്മാപി സോണോ ഭഗവതോ അധിപ്പായം ഞത്വാ തദനുരൂപം സബ്ബാ താ സമാപത്തിയോ സമാപജ്ജന്തോ ബഹുദേവ രത്തിം അജ്ഝോകാസേ നിസജ്ജായ വീതിനാമേത്വാ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ വിഹാരം പാവിസീതി വദന്തി. പവിസിത്വാ ച ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതോ ചീവരതിരോകരണിയം കത്വാ ഭഗവതോ പാദപസ്സേ നിസജ്ജായ വീതിനാമേസി. അജ്ഝേസീതി ആണാപേസി. പടിഭാതു തം ഭിക്ഖു ധമ്മോ ഭാസിതുന്തി ഭിക്ഖു തുയ്ഹം ധമ്മോ ഭാസിതും ഉപട്ഠാതു, ഞാണമുഖം ആഗച്ഛതു, യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ഭണാഹീതി അത്ഥോ. അട്ഠകവഗ്ഗിയാനീതി അട്ഠകവഗ്ഗഭൂതാനി കാമസുത്താദിസോളസസുത്താനി (മഹാനി. ൧). സുഗ്ഗഹിതോതി സമ്മാ ഉഗ്ഗഹിതോ. സബ്ബേ വരേ യാചീതി വിനയധരപഞ്ചമേന ഗണേന ഉപസമ്പദാ ധുവന്ഹാനം ചമ്മത്ഥരണം ഗണങ്ഗണൂപാഹനം ചീവരവിപ്പവാസോതി ഇമേ പഞ്ച വരേ യാചി. സുത്തേ ആഗതമേവാതി ഉദാനപാളിയം ആഗതസുത്തം സന്ധായ വദതി.

സീവലിത്ഥേരവത്ഥു

൨൦൭. നവമേ സാകച്ഛിത്വാ സാകച്ഛിത്വാതി രഞ്ഞാ സദ്ധിം പടിവിരുജ്ഝനവസേന പുനപ്പുനം സാകച്ഛം കത്വാ. ഗുളദധിന്തി പത്ഥിന്നം ഗുളസദിസം കഠിനദധിം. അതിഅഞ്ഛിതുന്തി അതിവിയ ആകഡ്ഢിതും. കഞ്ജിയം വാഹേത്വാതി ദധിമത്ഥും പവാഹേത്വാ, പരിസ്സാവേത്വാതി അത്ഥോ. ‘‘ദധിതോ കഞ്ജിയം ഗഹേത്വാ’’തിപി പാഠോ. നന്തി സുപ്പവാസം. ബീജപച്ഛിം ഫുസാപേന്തീതി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. യാവ ന ഉക്കഡ്ഢന്തീതി യാവ ദാനേ ന ഉക്കഡ്ഢന്തി, ദാതുകാമാവ ഹോന്തീതി അധിപ്പായോ മഹാദുക്ഖം അനുഭോസീതി പസവനിബന്ധനം മഹന്തം ദുക്ഖം അനുഭോസി. സാമികം ആമന്തേത്വാതി സത്താഹം മൂള്ഹഗബ്ഭാ തിബ്ബാഹി ഖരാഹി ദുക്ഖവേദനാഹി ഫുട്ഠാ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വത സോ ഭഗവാ, യോ ഇമസ്സ ഏവരൂപസ്സ ദുക്ഖസ്സ പഹാനായ ധമ്മം ദേസേതി. സുപ്പടിപന്നോ വത തസ്സ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, യോ ഇമസ്സ ഏവരൂപസ്സ ദുക്ഖസ്സ പഹാനായ പടിപന്നോ. സുസുഖം വത നിബ്ബാനം, യത്ഥിദം ഏവരൂപം ദുക്ഖം ന സംവിജ്ജതീ’’തി (ഉദാ. ൧൮) ഇമേഹി തീഹി വിതക്കേഹി തം ദുക്ഖം അധിവാസേന്തീ സത്ഥു സന്തികം പേസേതുകാമതായ സാമികം ആമന്തേത്വാ. പുരേ മരണാതി മരണതോ പുരേതരമേവ. ഇങ്ഗിതന്തി ആകാരം. ജീവിതഭത്തന്തി ജീവിതസംസയേ ദാതബ്ബഭത്തം. സബ്ബകമ്മക്ഖമോ അഹോസീതി സത്തവസ്സികേഹി ദാരകേഹി കാതബ്ബം യം കിഞ്ചി കമ്മം കാതും സമത്ഥതായ സബ്ബസ്സ കമ്മസ്സ ഖമോ അഹോസി. തേനേവ സോ സത്താഹം മഹാദാനേ ദീയമാനേ ജാതദിവസതോ പട്ഠായ ധമ്മകരണം ആദായ സങ്ഘസ്സ ഉദകം പരിസ്സാവേത്വാ അദാസി.

യോമന്തിആദിഗാഥായ ‘‘യോ ഭിക്ഖു ഇമം രാഗപലിപഥഞ്ചേവ കിലേസദുഗ്ഗഞ്ച സംസാരവട്ടഞ്ച ചതുന്നം സച്ചാനം അപ്പടിവിജ്ഝനകമോഹഞ്ച അതീതോ ചത്താരോ ഓഘേ തിണ്ണോ ഹുത്വാ പാരം അനുപ്പത്തോ, ദുവിധേന ഝാനേന ഝായീ, തണ്ഹായ അഭാവേന അനേജോ, കഥംകഥായ അഭാവേന അകഥംകഥീ, ഉപാദാനാനം അഭാവേന അനുപാദിയിത്വാ കിലേസനിബ്ബാനേന നിബ്ബുതോ, തമഹം ബ്രാഹ്മണം വദാമീ’’തി അത്ഥോ.

സബ്ബേസംയേവ പന കേസാനം ഓരോപനഞ്ച അരഹത്തസച്ഛികിരിയാ ച അപച്ഛാഅപുരിമാ അഹോസീതി ഇമിനാ ഥേരസ്സ ഖുരഗ്ഗേയേവ അരഹത്തുപ്പത്തി ദീപിതാ. ഏകച്ചേ പന ആചരിയാ ഏവം വദന്തി ‘‘ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന ധമ്മസേനാപതിനാ ഓവാദേ ദിന്നേ ‘യം മയാ കാതും സക്കാ, തമഹം ജാനിസ്സാമീ’തി പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ തം ദിവസംയേവ അഞ്ഞതരം വിചിത്തം കുടികം ദിസ്വാ പവിസിത്വാ മാതുകുച്ഛിയം സത്ത വസ്സാനി അത്തനാ അനുഭൂതദുക്ഖം അനുസ്സരിത്വാ തദനുസാരേന അതീതാനാഗതേ ഞാണം നേന്തസ്സ ആദിത്താ വിയ തയോ ഭവാ ഉപട്ഠഹിംസു. ഞാണസ്സ പരിപാകം ഗതത്താ വിപസ്സനാവീഥിം ഓതരിത്വാ താവദേവ മഗ്ഗപ്പടിപാടിയാ സബ്ബേപി ആസവേ ഖേപേന്തോ അരഹത്തം പാപുണീ’’തി. ഉഭയഥാപി ഥേരസ്സ അരഹത്തുപ്പത്തിയേവ പകാസിതാ, ഥേരോ പന പഭിന്നപ്പടിസമ്ഭിദോ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി.

വക്കലിത്ഥേരവത്ഥു

൨൦൮. ദസമേ ആഹാരകരണവേലന്തി ഭോജനകിച്ചവേലം. അധിഗച്ഛേ പദം സന്തന്തി സങ്ഖാരൂപസമം സുഖന്തി ലദ്ധനാമം സന്തം പദം നിബ്ബാനം അധിഗച്ഛേയ്യ. പഠമപാദേന പബ്ബതേ ഠിതോയേവാതി പഠമേന പാദേന ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ ഠിതോയേവ. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ദുതിയഏതദഗ്ഗവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.