൨൪. ചതുവീസതിമോ പരിച്ഛേദോ

പച്ചയനിദ്ദേസോ

൧൩൯൫. യേസം പച്ചയധമ്മാനം, വസാ സപ്പച്ചയാ ഇമേ;

ധമ്മാ തേ പച്ചയേ ചാഹം, ദസ്സയിസ്സാമിതോ പരം.

കതമേ പച്ചയാതി? വുച്ചതേ – ഹേതാരമ്മണാധിപതിഅനന്തരസമനന്തരസഹജാത- അഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയൂപനിസ്സയപുരേജാതപച്ഛാജാതാസേവനകമ്മവിപാകാഹാരിന്ദ്രിയ- ഝാനമഗ്ഗസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തഅത്ഥിനത്ഥിവിഗതാവിഗതവസേന ചതുവീസതിവിധാ ഹോന്തി.

തത്ഥ ഹേതുപച്ചയോതി ലോഭോ ദോസോ മോഹോ അലോഭോ അദോസോ അമോഹോതി ഇമേ ഛ ധമ്മാ ഹേതുപച്ചയാ. ആരമ്മണപച്ചയോതി സബ്ബലോകിയലോകുത്തരം യം യം ധമ്മം ആരബ്ഭ യേ യേ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ, തേ തേ ധമ്മാ തേസം തേസം ധമ്മാനം ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ.

അധിപതിപച്ചയോതി ഏത്ഥ സഹജാതാധിപതിആരമ്മണാധിപതിവസേന ദുവിധോ. തത്ഥ സഹജാതാധിപതി ഛന്ദചിത്തവീരിയവീമംസാവസേന ചതുബ്ബിധോ, ആരമ്മണാധിപതി പന ദോമനസ്സവിചികിച്ഛുദ്ധച്ചകിരിയാബ്യാകതാകുസലവിപാകേ ച അനിട്ഠസമ്മതഞ്ച രൂപം ഠപേത്വാ അവസേസം. അനന്തരപച്ചയോതി അനന്തരനിരുദ്ധാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ. തഥാ സമനന്തരപച്ചയോപി.

സഹജാതപച്ചയോതി ചിത്തചേതസികാ, മഹാഭൂതാ ചേവ ഹദയവത്ഥു ച. തഥാ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോപി. നിസ്സയപച്ചയോതി വത്ഥുരൂപാനി ചേവ മഹാഭൂതാ, ചിത്തചേതസികാ ച. ഉപനിസ്സയപച്ചയോതി ആരമ്മണാനന്തരപകതൂപനിസ്സയവസേന തിവിധോ. തത്ഥ ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ ആരമ്മണാധിപതിയേവ, അനന്തരൂപനിസ്സയോ പന അനന്തരപച്ചയോവ, പകതൂപനിസ്സയോ പന കായികസുഖദുക്ഖഉതുഭോജനസേനാസനപുഗ്ഗലാ സദ്ധാസീലസുതചാഗപഞ്ഞാരാഗദോസമോഹാദയോ ച.

പുരേജാതപച്ചയോതി വത്ഥാരമ്മണവസേന ദുവിധോ. തത്ഥ വത്ഥുപുരേജാതോ നാമ വത്ഥുരൂപാനി, ആരമ്മണപുരേജാതോ നാമ പച്ചുപ്പന്നരൂപാദീനേവ. പച്ഛാജാതപച്ചയോതി ചിത്തചേതസികാ ച. ആസേവനപച്ചയോതി ഠപേത്വാ ആവജ്ജനദ്വയം ലോകിയകുസലാകുസലകിരിയാബ്യാകതാ ധമ്മാവ.

കമ്മപച്ചയോതി സഹജാതനാനക്ഖണികവസേന ദുവിധോ. തത്ഥ സഹജാതാ ലോകിയലോകുത്തരാ ഏവ, നാനക്ഖണികാ പന സാസവകുസലാകുസലചേതനാ, അനാസവകുസലചേതനാ അനന്തരമേവ അത്തനോ വിപാകസ്സ പച്ചയോ ഹോതി. വിപാകപച്ചയോതി വിപാകചിത്തചേതസികാ. ആഹാരപച്ചയോതി കബളീകാരാഹാരഫസ്സചേതനാവിഞ്ഞാണവസേന ചതുബ്ബിധോ.

ഇന്ദ്രിയപച്ചയോതി രൂപസത്തകമനജീവിതസുഖദുക്ഖസോമനസ്സദോമനസ്സഉപേക്ഖാസദ്ധാവീരിയ- സതിസമാധിപഞ്ഞാഅനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയഅഞ്ഞിന്ദ്രിയഅഞ്ഞതാവിന്ദ്രിയാനീതി വീസതിന്ദ്രിയാനി, തേസു ഇത്ഥിന്ദ്രിയപുരിസിന്ദ്രിയാനി വജ്ജേത്വാ വീസതിന്ദ്രിയാനി ഹോന്തി. ഝാനപച്ചയോതി വിതക്കവിചാരപീതിസുഖചിത്തേകഗ്ഗതാവസേന പഞ്ചവിധോ. മഗ്ഗപച്ചയോതി ദിട്ഠിസങ്കപ്പവായാമസതിസമാധിവാചാകമ്മന്താജീവമിച്ഛാദിട്ഠിവസേന നവവിധോ.

സമ്പയുത്തപച്ചയോതി ചിത്തചേതസികാവ. വിപ്പയുത്തപച്ചയോതി വത്ഥുപുരേജാതാനി ചേവ പച്ഛാജാതാ ചിത്തചേതസികാ ച. അത്ഥിപച്ചയോതി ജീവിതിന്ദ്രിയകബളീകാരആഹാരആരമ്മണപുരേജാതാനി ചേവ നിസ്സയപച്ചയേ വുത്തധമ്മാപി ച. നത്ഥിപച്ചയോതി അനന്തരപച്ചയോവ. തഥാ വിഗതപച്ചയോ ച. അവിഗതപച്ചയോതി അത്ഥിപച്ചയോവ. ഏവമിമേ ചതുവീസതി പച്ചയാ നാമ.

ഏത്ഥ പന കതിഹാകാരേഹി രൂപം രൂപസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി? യഥാരഹം സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയാഹാരിന്ദ്രിയഅത്ഥിഅവിഗതവസേന സത്തധാ പച്ചയോ ഹോതി.

രൂപം അരൂപസ്സ യഥാരഹം ആരമ്മണാധിപതിസഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയൂപനിസ്സയപുരേജാതിന്ദ്രിയവിപ്പ- യുത്തഅത്ഥിഅവിഗതവസേന ഏകാദസഹി ആകാരേഹി പച്ചയോ ഹോതി.

രൂപം രൂപാരൂപസ്സാതി നത്ഥി.

൧൩൯൬. സത്തധാ രൂപം രൂപസ്സ, ഭവതേകാദസേഹി തം;

പച്ചയോ നാമധമ്മസ്സ, മിസ്സകസ്സ ന കിഞ്ചി തു.

അരൂപം അരൂപസ്സ യഥാരഹം ഹേതാരമ്മണാധിപതിഅനന്തരസമനന്തരസഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയൂപനിസ്സയാ- സേവനകമ്മവിപാകാഹാരിന്ദ്രിയഝാനമഗ്ഗസമ്പയുത്തഅത്ഥിനത്ഥിവിഗതാവിഗത- വസേന ഏകവീസതിധാ പച്ചയോ ഹോതി.

അരൂപം രൂപസ്സ യഥാരഹം ഹേതാധിപതിസഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയപച്ഛാജാതകമ്മവിപാകാഹാരിന്ദ്രിയ- ഝാനമഗ്ഗവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതവസേന പന്നരസധാ പച്ചയോ ഹോതി.

അരൂപം രൂപാരൂപസ്സ യഥാരഹം ഹേതാധിപതിസഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയകമ്മവിപാകാഹാരിന്ദ്രിയഝാനമഗ്ഗ- അത്ഥിഅവിഗതവസേന തേരസധാ പച്ചയോ ഹോതി.

൧൩൯൭. ഏകവീസതിധാ നാമം, പച്ചയോ ഭവതത്തനോ;

തിപഞ്ചഹി തം രൂപസ്സ, ഉഭിന്നം തേരസധാ പന.

രൂപാരൂപം രൂപസ്സ യഥാരഹം സഹജാതനിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതവസേന ചതുധാ പച്ചയോ ഹോതി.

രൂപാരൂപം അരൂപസ്സ യഥാരഹം സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയിന്ദ്രിയഅത്ഥിഅവിഗതവസേന ഛധാ പച്ചയോ ഹോതി.

രൂപാരൂപം രൂപസ്സാതി നത്ഥി.

൧൩൯൮. ഉഭോപി രൂപധമ്മസ്സ, ചതുധാ ഹോന്തി പച്ചയാ;

ഛബ്ബിധാ നാമധമ്മസ്സ, മിസ്സകസ്സ ന കിഞ്ചി തു.

ഏതേസു പന പച്ചയേസു കതി രൂപാ, കതി അരൂപാ, കതിമിസ്സകാതി? പുരേജാതപച്ചയോ ഏകോ രൂപധമ്മോവ, ഹേതുഅനന്തരസമനന്തരപച്ഛാജാതാസേവനകമ്മവിപാകഝാനമഗ്ഗസമ്പയുത്തനത്ഥി- വിഗതാനം വസേന ദ്വാദസ പച്ചയാ അരൂപധമ്മാവ, സേസാ പന ഏകാദസ പച്ചയാ രൂപാരൂപമിസ്സകാതി വേദിതബ്ബാ.

പുന കാലവസേന ഹേതുസഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയപുരേജാതപച്ഛാജാതവിപാകാഹാരിന്ദ്രിയഝാനമഗ്ഗ- സമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാനം വസേന പന്നരസ പച്ചയാ പച്ചുപ്പന്നാവ ഹോന്തി. അനന്തരസമനന്തരാസേവനനത്ഥിവിഗതപച്ചയാ അതീതാവ, കമ്മപച്ചയോ അതീതോ വാ ഹോതി പച്ചുപ്പന്നോ വാ, ആരമ്മണാധിപതിഉപനിസ്സയപച്ചയാ പന തികാലികാ ഹോന്തി കാലവിനിമുത്താ ച.

൧൩൯൯. പച്ചുപ്പന്നാവ ഹോന്തേത്ഥ,

പച്ചയാ ദസ പഞ്ച ച;

അതീതാ ഏവ പഞ്ചേകോ,

ദ്വേകാലികോവ ദസ്സിതോ;

തയോ തികാലികാ ചേവ,

വിനിമുത്താപി കാലതോ.

സബ്ബേ പനിമേ ചതുവീസതി പച്ചയാ യഥാരഹം ആരമ്മണൂപനിസ്സയകമ്മഅത്ഥിപച്ചയാനം വസേന ചതൂസു പച്ചയേസു സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി വേദിതബ്ബാ.

ഇതി അഭിധമ്മാവതാരേ പച്ചയനിദ്ദേസോ നാമ

ചതുവീസതിമോ പരിച്ഛേദോ.

നിഗമനകഥാ

൧൪൦൦. അഭിധമ്മാവതാരോയം, വരോ പരമഗമ്ഭീരോ;

ഇച്ഛതാ നിപുണം ബുദ്ധിം, ഭിക്ഖുനാ പന സോതബ്ബോ.

൧൪൦൧. സുമതിമതിവിചാരബോധനോ,

വിമതിവിമോഹവിനാസനോ അയം;

കുമതിമതിമഹാതമോനാസോ,

പടുമതിഭാസകരോ മതോ മയാ.

൧൪൦൨. യതോ സുമതിനാ മതോ നാമതോ,

ആയാചിതസമ്മാനതോ മാനതോ;

തതോ ഹി രചിതോ സദാ തോസദാ,

മയാ ഹിതവിഭാവനാ ഭാവനാ.

൧൪൦൩. അത്ഥതോ ഗന്ഥതോ ചാപി, യുത്തിതോ ചാപി ഏത്ഥ ച;

അയുത്തം വാ വിരുദ്ധം വാ, യദി ദിസ്സതി കിഞ്ചിപി.

൧൪൦൪. പുബ്ബാപരം വിലോകേത്വാ, വിചാരേത്വാ പുനപ്പുനം;

ധീമതാ സങ്ഗഹേതബ്ബം, ഗഹേതബ്ബം ന ദോസതോ.

൧൪൦൫. തിവിധാ ബ്യപ്പഥാനഞ്ഹി, ഗതിയോ ദുബ്ബിധാപി ചേ;

തസ്മാ ഉപപരിക്ഖിത്വാ, വേദിതബ്ബം വിഭാവിനാ.

൧൪൦൬. നികായന്തരലദ്ധീഹി, അസമ്മിസ്സോ അനാകുലോ;

മഹാവിഹാരവാസീനം, വാചനാമഗ്ഗനിസ്സിതോ.

൧൪൦൭. മധുരക്ഖരസംയുത്തോ, അത്ഥോ യസ്മാ പകാസിതോ;

തസ്മാ ഹിതത്ഥകാമേന, കാതബ്ബോ ഏത്ഥ ആദരോ.

൧൪൦൮. സദ്ധമ്മട്ഠിതികാമേന, കരോന്തേന ച യം മയാ;

പുഞ്ഞമധിഗതം തേന, സുഖം പപ്പോന്തു പാണിനോ.

൧൪൦൯. അന്തരായം വിനാ ചായം, യഥാസിദ്ധിമുപാഗതോ;

തഥാ കല്യാണസങ്കപ്പാ, സിദ്ധിം ഗച്ഛന്തു പാണിനം.

൧൪൧൦. നരനാരിഗണാകിണ്ണേ, അസംകിണ്ണകുലാകുലേ;

ഫീതേ സബ്ബങ്ഗസമ്പന്നേ, സുപസന്നസിതോദകേ.

൧൪൧൧. നാനാരതനസമ്പുണ്ണേ, വിവിധാപണസങ്കടേ;

കാവേരപട്ടനേ രമ്മേ, നാനാരാമോപസോഭിതേ.

൧൪൧൨. കേലാസസിഖരാകാരപാസാദപടിമണ്ഡിതേ;

കാരിതേ കണ്ഹദാസേന, ദസ്സനീയേ മനോരമേ.

൧൪൧൩. വിഹാരേ വിവിധാകാരചാരുപാകാരഗോപുരേ;

തത്ഥ പാചീനപാസാദേ, മയാ നിവസതാ സദാ.

൧൪൧൪. അസല്ലേഖമസാഖല്യേ, സീലാദിഗുണസോഭിനാ;

അയം സുമതിനാ സാധു, യാചിതേന കതോ സതാ.

൧൪൧൫. ദേവാ കാലേന വസ്സന്തു, വസ്സം വസ്സവലാഹകാ;

പാലയന്തു മഹീപാലാ, ധമ്മതോ സകലം മഹിം.

൧൪൧൬. യാവ തിട്ഠതി ലോകസ്മിം, ഹിമവാ പബ്ബതുത്തമോ;

താവ തിട്ഠതു സദ്ധമ്മോ, ധമ്മരാജസ്സ സത്ഥുനോതി.

ഉരഗപുരനിവസനേന ആചരിയേന ഭദന്തബുദ്ധദത്തേന സീലാചാരസമ്പന്നേന കതോ അഭിധമ്മാവതാരോ നാമായം.

അഭിധമ്മാവതാരോ നിട്ഠിതോ.

നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

നാമരൂപപരിച്ഛേദോ

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ

൧. സമ്മാ സമ്മാഭിസമ്ബുദ്ധം, ധമ്മം ധമ്മപ്പകാസനം;

സംഘം സംഘുത്തമം ലോകേ, വന്ദിത്വാ വന്ദനാരഹം.

൨. നാമരൂപപരിച്ഛേദം, പവക്ഖാമി സമാസതോ;

മഹാവിഹാരവാസീനം, വണ്ണനാനയനിസ്സിതം.