൯. നവമോ പരിച്ഛേദോ

പുഞ്ഞവിപാകപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൫൬൦-൨. ബാത്തിംസപാകചിത്താനി, ലോകികാനേവ യാനി ഹി;

ഏതേസം പാകചിത്താനം, പടിസന്ധിപവത്തിസു.

യാനി ലോകികാനി ഏവ ബാത്തിംസ പാകചിത്താനി ഹോന്തി, ഏതേസം പാകചിത്താനം പുഞ്ഞാപുഞ്ഞാദിസങ്ഖാരാ ഭവാദീസു യോനിഗതിവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസത്താവാസേസു പടിസന്ധിപവത്തീസു യഥാ യേന പകാരേന പച്ചയാ ഹോന്തി ഏവ, ഇമേസം വിപാകചിത്താനം തേപി സങ്ഖാരാ ഭവാദീസു യോനിഗതിവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസത്താവാസേസു പടിസന്ധിപവത്തീസു തഥാ തേന പകാരേന വിഭാവിനാ പണ്ഡിതേന വിഞ്ഞാതബ്ബാ. തയോ ഭവാ ചതസ്സോ ച യോനിയോ കാമഭവരൂപഭവഅരൂപഭവവസേന തയോ ഭവാ, അണ്ഡജജലാബുജസംസേദജഓപപാതികയോനിവസേന ചതസ്സോ ച യോനിയോ, നിരയഗതിതിരച്ഛാനഗതിപേതഗതിമനുസ്സഗതിദേവഗതിവസേന ഗതിപഞ്ചകം, സന്ധിസഞ്ഞായ പടിസന്ധിസഞ്ഞായ നാനത്താ നാനാഭാവതോ, കായസ്സാപി ച രൂപകായസ്സാപി ച നാനത്താ നാനാഭാവതോ കാമസുഗതിയോ, നാനാ അത്താ സഭാവോ ഏതസ്സാതി നാനത്താ, നാനത്തോ രൂപകായോ ഏതേസന്തി നാനത്തകായാ, നാനാ സഭാവോ ഏതസ്സാതി നാനത്താ, നാനത്തായേവ സഞ്ഞാ നാനത്തസഞ്ഞാ, സാ ഏതേസം അത്ഥീതി നാനത്തസഞ്ഞീ നാമ, പഠമജ്ഝാനഭൂമി ച ചതുരാപായഭൂമിയോ ച നാനത്തകായഏകത്തസഞ്ഞീ നാമ, ദുതിയജ്ഝാനഭൂമി ഏകത്തകായനാനത്തസഞ്ഞീ നാമ, തതിയജ്ഝാനഭൂമിവേഹപ്ഫലഭൂമിസുദ്ധാവാസഭൂമിയോ ഏകത്തകായഏകത്തസഞ്ഞീ നാമ, ഹേട്ഠാ ഠിതാ രൂപേഹി സദ്ധിം സത്തവിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ, തിട്ഠന്തി വിഞ്ഞാണാനി ഏത്ഥാതി ഠിതിയോ, വിഞ്ഞാണാനം ഠിതിയോ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ, വിഞ്ഞാണസ്സ അഭാവതോ അസഞ്ഞീഭൂമി ന ഗയ്ഹതേ, ചതുത്ഥാരുപ്പഭൂമി ച പടുവിഞ്ഞാണാഭാവതോ ന ഗയ്ഹതേ. സത്താവാസവസേന അസഞ്ഞീഭൂമിം, ചതുത്ഥാരുപ്പഭൂമിഞ്ച പന ഗഹേത്വാ തേ സത്താവാസാ നവ ഏവ ഹോന്തി.

൫൬൩-൮. കാമേ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരസഞ്ഞിതാ അട്ഠ ചേതനാ പൂരേന്തി അത്തനോ കാരകം പൂരേന്തി ച, അജ്ഝാസയം പുജ്ജഞ്ച ഭവം നിബ്ബത്തേന്തീതി പുഞ്ഞാനി, അഭിസങ്ഖരോന്തി വിപാകം, കമ്മജരൂപഞ്ചാതി അഭിസങ്ഖാരാ, പുഞ്ഞാനി ഏവ അഭിസങ്ഖാരാ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാ, തേയേവ സഞ്ഞിതാ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരസഞ്ഞിതാ, കാമേ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരസഞ്ഞിതാ അട്ഠ ചേതനാ. നവന്നം പാകചിത്താനം ഉപേക്ഖായുത്താഹേതുകമഹാവിപാകവസേന നവന്നം പാകചിത്താനം കാമസുഗതിയം പന നാനാ വത്തമാനചേതനാഖണതോ പരം ഖണം ഏതസ്സാതി നാനാഖണം, തം ഏവ നാനക്ഖണികം, തമേവ കമ്മം നാനക്ഖണികകമ്മം, വത്തമാനചേതനാതോ പരാ അതീതചേതനാതി അത്ഥോ. ബലവാ നിസ്സയപച്ചയോ ഉപനിസ്സയപച്ചയോ, ബലവത്ഥോ ചേത്ഥ ഉപ-സദ്ദോ, ബലവപച്ചയോതി അത്ഥോ, നാനക്ഖണികകമ്മപച്ചയവസേന ബലവപച്ചയവസേന ചാതി അത്ഥോ. ദ്വേധാ ദ്വീഹി പകാരേഹി തേസം പടിസന്ധിയം പച്ചയാ ഭവന്തി, താ അട്ഠ കാമാവചരമഹാകുസലചേതനാ ഉപേക്ഖാസഹിതാഹേതുമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ വിനാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാഹേതുമനോവിഞ്ഞാണധാതും വജ്ജേത്വാ പരിത്തപാകാനം ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാകായസമ്പടിച്ഛനസോമനസ്സയുത്താഹേതുകകുസലവിപാകാനം ദ്വേധാ നാനക്ഖണികകമ്മൂപനിസ്സയപച്ചയേഹി പവത്തിയം പച്ചയാ ഹോന്തി. തായേവ ചേതനാ താ ഏവ അട്ഠ കാമാവചരമഹാകുസലചേതനാ രൂപഭവേ പഞ്ചന്നം പാകചിത്താനം കുസലവിപാകചിത്താനം ചക്ഖുസോതസമ്പടിച്ഛനസോമനസ്സയുത്തഉപേക്ഖായുത്തസന്തീരണാനം ദ്വേധാ നാനക്ഖണികകമ്മൂപനിസ്സയപച്ചയേഹി പവത്തിയം പച്ചയാ ഹോന്തി. അട്ഠന്നം തു പരിത്താനം, കാമേ ദുഗ്ഗതിയം തഥാ അട്ഠന്നം പരിത്താനം കുസലവിപാകാനം ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാകായസമ്പടിച്ഛനാനം, ദ്വിന്നം സന്തീരണാനഞ്ച പവത്തേ പവത്തിക്ഖണേ പച്ചയാ ഹോന്തി, പടിസന്ധിയം പടിസന്ധിക്ഖണേ പന പച്ചയാ ന ഹോന്തി. വുത്തപ്പകാരാവ കാമേ സുഗതിയം യഥാവുത്തപ്പകാരാവ അട്ഠ കാമാവചരമഹാകുസലചേതനാ കാമസുഗതിയം തഥാ സോളസന്നം കുസലവിപാകാനം പവത്തേ പവത്തിക്ഖണേ ദ്വേധാ നാനക്ഖണികകമ്മൂപനിസ്സയപച്ചയേഹി പച്ചയാ ഹോന്തി, പവത്തേ പവത്തിക്ഖണേ സത്തന്നം കുസലവിപാകാനം പച്ചയാ ഹോന്തി. പടിസന്ധിയം പടിസന്ധിക്ഖണേ നവന്നം കുസലവിപാകചിത്താനം പച്ചയാ ഹോന്തി.

൫൬൯-൭൪. രൂപേ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാ, രൂപാവചരഭൂമിയം പഞ്ചന്നം പാകചിത്താനം പടിസന്ധിയം പടിസന്ധിക്ഖണേ പച്ചയാ ഹോന്തിമാപുഞ്ഞസങ്ഖാരാ, കാമേ ദുഗ്ഗതിയം ദ്വിധാ ഇമേ അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാ, ഇമാ കുസലപടിപക്ഖാ ഉദ്ധച്ചവജ്ജാ ഏകാദസ ചേതനാ കാമദുഗ്ഗതിയം ഏകസ്സ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസ്സ പടിസന്ധിയം പടിസന്ധിക്ഖണേ ദ്വിധാ നാനക്ഖണികകമ്മൂപനിസ്സയപച്ചയേഹി പച്ചയാ ഹോന്തി. ദ്വാദസ അകുസലചേതനാ പവത്തേ പവത്തിക്ഖണേ ഏവ ഛന്നം ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാകായസമ്പടിച്ഛനാനം അകുസലവിപാകാനം പച്ചയാ ഹോന്തി, പടിസന്ധിയം പടിസന്ധിക്ഖണേ പച്ചയാ നോ ഹോന്തി. സത്തന്നമ്പി ഭവന്തേവ പവത്തേ പവത്തിക്ഖണേ പടിസന്ധിയം പടിസന്ധിക്ഖണേ അകുസലവിപാകാനി സത്തന്നം ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാകായസമ്പടിച്ഛനസന്തീരണാനം പച്ചയാ ഭവന്തി. കാമേ സുഗതിയം തേസം, സത്തന്നമ്പി തഥേവ ച ദ്വാദസാകുസലചേതനാ കാമേ സുഗതിയം തഥേവ ച തേസം സത്തന്നം അകുസലവിപാകാനം പവത്തേ പവത്തിക്ഖണേ പച്ചയാ ഹോന്തി, പടിസന്ധിയം പടിസന്ധിക്ഖണേ പച്ചയാ ന ഹോന്തി. വിഞ്ഞാണാനം ചതുന്നമ്പി, തേസം രൂപഭവേ തഥാ തായേവ ദ്വാദസാകുസലചേതനാ രൂപഭവേ തേസം ചതുന്നം അകുസലവിപാകാനം ചക്ഖുസോതസമ്പടിച്ഛനസന്തീരണസങ്ഖാതാനം വിഞ്ഞാണാനം തഥാ പവത്തേ പവത്തിക്ഖണേ പച്ചയാ ഹോന്തി, പടിസന്ധിയം പടിസന്ധിക്ഖണേ പച്ചയാ ന ഹോന്തി. സോ ച കാമഭവേനിട്ഠരൂപാദിഉപലദ്ധിയം സോ ച അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ കാമഭവേ അനിട്ഠരൂപാദിഉപലദ്ധിയം അമനാപരൂപാദീനി ആരമ്മണാനി ഉപലദ്ധിയം തേസം ചതുന്നം അപുഞ്ഞജാനം വിഞ്ഞാണാനം പച്ചയോ ഹോതി. ഹി സച്ചം ‘‘സോ ച കാമഭവേനിട്ഠ-രൂപാദിഉപലദ്ധിയ’’ന്തിആദികം വചനം. അനിട്ഠരൂപാദയോ നാമ വിസയാ ബ്രഹ്മലോകേ ന വിജ്ജരേ ന വിജ്ജന്തി.

൫൭൫-൬. തഥേവാനേഞ്ജസങ്ഖാരോ ന ഇഞ്ജതി ന ഫന്ദതി ന ചലതീതി ആനേഞ്ജം, ആനേഞ്ജഞ്ച തം സങ്ഖാരോ ചാതി ആനേഞ്ജസങ്ഖാരോ, തഥാ ഏവ ആനേഞ്ജസങ്ഖാരോ അരൂപാവചരഭൂമിയം ചതുന്നം പാകചിത്താനം പവത്തേ പവത്തിക്ഖണേ പടിസന്ധിയം പടിസന്ധിക്ഖണേ പച്ചയോ ഹോതി. ഭവേസ്വേതേ ഭവേസു ഏതേ വുത്തപ്പകാരാ പച്ചയാ വുത്തപ്പകാരേന പടിസന്ധിപവത്തീസു യഥാ ച യേന യേന ച പകാരേന നാനക്ഖണികകമ്മൂപനിസ്സയപച്ചയേഹി പച്ചയാ ഹോന്തി, തേന പച്ചയാ തഥാ തേന തേന പകാരേന വിഭാവിനാ വിജാനന്തേന പണ്ഡിതേന ഞേയ്യാ.

൫൭൭. ഏസേവ ച നയോ ഞേയ്യോ, യോനിആദീസു യോനിഗതിവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസത്താവാസേസു ഏസേവ ച നയോ ഭവേസു മയാ വുത്തോ ഏവ നയോ പണ്ഡിതേന ഞേയ്യോ. തത്രിദം തത്ര ഭവേസു ആദിതോ പട്ഠായ വുത്തം ഇദം വചനം മുഖമത്തനിദസ്സനം ഉപായമത്തദീപനം ഹോതി.

൫൭൮-൮൧. അവിസേസേന പുഞ്ഞാഭി-സങ്ഖാരോ ദ്വിഭവേസുപി കാമപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരവസേന, രൂപപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരവസേന ച പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ അവിസേസേന സമാനഭാവേന ദ്വീസു ഭവേസു കാമരൂപഭവേസു പടിസന്ധിം ദത്വാ സോ സങ്ഖാരോ സബ്ബപാകം ജനേതി നിബ്ബത്തേതി. തഥാ ചതൂസു വിഞ്ഞേയ്യോ, അണ്ഡജാദീസു യോനിസു ദ്വിഭവേസു പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ വിയ തഥാ ചതൂസു അണ്ഡജാദീസു സോ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ പണ്ഡിതേന ഞേയ്യോ. ‘‘അണ്ഡജാദീസൂ’’തി വചനം പദുമപച്ചേകബുദ്ധാനം മനുസ്സത്തം സന്ധായ വുത്തം. ബഹുദേവമനുസ്സാനം വസേന ദ്വീസു ഗതീസു ഏവ ച തഥാ സോ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ പണ്ഡിതേന ഞേയ്യോ. തഥാ നാനത്തകായാദി-വിഞ്ഞാണാനം ഠിതീസുപി നാനത്തകായനാനത്തസഞ്ഞീനാനത്തകആയഏകത്തസഞ്ഞീ ഏകത്തകായനാനത്തസഞ്ഞീ ഏകത്തകായഏകത്തസഞ്ഞീനം വസേന ചതൂസു വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസു സോ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ പണ്ഡിതേന ഞേയ്യോ. നാനത്തകായനാനത്തസഞ്ഞീനാനത്തകായഏകത്തസഞ്ഞീഏകത്തകായനാനത്തസഞ്ഞീഏകത്തകായഏകത്തസഞ്ഞീനം വസേന വുത്തപ്പകാരസ്മിം ചതുബ്ബിധേ സത്താവാസേ തഥാ സോ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ പണ്ഡിതേന ഞേയ്യോ. ഏവം ഇമിനാ മയാ വുത്തപ്പകാരേന പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ ഭവാദീസു ഭവയോനിഗതിവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസത്താവാസേസു യഥാരഹം സോളസന്നം കാമകുസലപാകാനം, പഞ്ചന്നം രൂപപാകാനഞ്ചാതി ഏകവീസതിപാകാനം ദ്വിധാ നാനക്ഖണികകമ്മൂപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതി.

൫൮൨-൩. കാമേ അപുഞ്ഞസങ്ഖാരോ കാമഭവേ അണ്ഡജജലാബുജസംസേദജഓപപാതികയോനിവസേന അണ്ഡജാദീസു യോനീസു നിരയഗതിപേതഗതിതിരച്ഛാനഗതിവസേന തീസു ഗതീസു നാനത്തകായഏകത്തസഞ്ഞീവസേന ഏകിസ്സാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയാ നാനത്തകായഏകത്തസഞ്ഞീവസേന ച ഏകസ്മിം പന സത്താവാസേ ദ്വിധാ നാനക്ഖണികകമ്മൂപനിസ്സയപച്ചയേഹി പവത്തേ പവത്തിക്ഖണേ പടിസന്ധിയം പടിസന്ധിക്ഖണേ സോ അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ പച്ചയോ ഹോതി.

൫൮൪-൬. തഥേവാനേഞ്ജസങ്ഖാരോ തഥാ ഏവ ആനേഞ്ജസങ്ഖാരോ, ഏകാരൂപഭവേ ഏകസ്മിം അരൂപഭവേ ഏകിസ്സാ ഓപപാതികയോനിയാ ചേവ ഏകിസ്സാ ദേവഗതിയാപി ച ആകാസാനഞ്ചായതനഭൂമി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനഭൂമി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനഭൂമിവസേന തീസു ഏവ ചിത്തട്ഠിതീസു ചതുന്നം അരൂപഭൂമീനം വസേന ചതുബ്ബിധേ സത്താവാസേ ചതുന്നം അരൂപപാകചിത്താനം ദ്വേധാ നാനക്ഖണികകമ്മോപനിസ്സയപച്ചയേഹി സോ ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോ പച്ചയോ ഹോതി. പടിസന്ധിപവത്തീനം, വസേനേവം ഭവാദീസു ഏവം ഇമിനാ മയാ വുത്തപ്പകാരേന പടിസന്ധിപവത്തീനം വസേന ഭവാദീസു യഥാ യേ സങ്ഖാരാ ഏസം പാകചിത്താനം പച്ചയാ ഹോന്തി, തഥാ തേ സങ്ഖാരാ ഏവം ഇമിനാ മയാ വുത്തപ്പകാരേന പണ്ഡിതേന വിജാനിതബ്ബാ.

൫൮൭-൯൦. ന രൂപാരൂപധമ്മാനം, സങ്കന്തി പന വിജ്ജതി രൂപധമ്മാനം, ചിത്തചേതസികസങ്ഖാതാനം നാമധമ്മാനഞ്ച സങ്കന്തി പന സങ്കമനം പന ന വിജ്ജതി. സങ്കന്തിഭാവേ അസതി അതീതഭവതോ ഇധ ഇമസ്മിം ഭവേ രൂപധമ്മാനം സങ്കമനഭാവേ അസതി പടിസന്ധിചിത്തം കഥം കേന പകാരേന സിയാ ഭവേയ്യ? നത്ഥി ചിത്തസ്സ സങ്കന്തി, അതീതഭവതോ ഇധ ഇമസ്മിം ഭവേ ചിത്തസ്സ സങ്കന്തി സങ്കമനം നത്ഥി, തതോ അതീതഭവതോ അതീതം ഹേതും വിനാ വജ്ജേത്വാ ഇധ ഇമസ്മിം ഭവേ ചിത്തസ്സ പാതുഭാവോ ന വിജ്ജതി. സുലദ്ധപച്ചയം രൂപാരൂപമത്തം സുട്ഠു ലദ്ധപച്ചയം രൂപനാമമത്തം ജായതി. ഏവം ഇമിനാ മയാ വുത്തപ്പകാരേന പച്ചയം ലഭിത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനം രൂപാരൂപമത്തം രൂപനാമമത്തം ജായതി. ഏവം ഇമിനാ മയാ വുത്തപ്പകാരേന പച്ചയം ലഭിത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനം രൂപാരൂപമത്തം ഭവന്തരം അഞ്ഞഭവം പടിസന്ധിം ഉപേതി ഉപഗച്ഛതി. ഇതി വചനം സമഞ്ഞായ ലോകിയവോഹാരേന പവുച്ചതേ, സത്തോ വാ നത്ഥി, സത്തോ ജീവോതി വേവചനം, അത്താ വാപി ന വിജ്ജതി.

൫൯൧-൯. തസ്സിദം പാകടം കത്വാ, പടിസന്ധിക്കമം പന തസ്സ സത്തസ്സ ഇദം പടിസന്ധിക്കമം സുദുബ്ബുധം അതിദുബ്ബിജാനം പാകടം കത്വാ അഹം ദസ്സയിസ്സാമി, തമേതം പടിസന്ധിക്കമം സാധു സാധുകം നിബോധഥ, സാധു സാധുകം മനസി കരോഥ, വിവിധേസു ആരമ്മണേസു ലോഭവസേന ചിത്തം അനാമേത്വാ വജിരമഞ്ജൂസായ അനഗ്ഘമണിരതനം പക്ഖിപന്തോ വിയ ചിത്തേ ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. അതീതസ്മിം ഭവേ തസ്സ, ആസന്നമരണസ്സ ഹിഇതോ ഭവതോ അതീതസ്മിം ഭവേ ആസന്നമരണസ്സ തസ്സ സരീരസ്മിം ആതപേ പക്ഖിത്തം ഹരിതം താലപണ്ണം വിയ സുസ്സമാനേ സതി ചക്ഖുന്ദ്രിയാദികേ ഇന്ദ്രിയേ നട്ഠേ ഹദയവത്ഥുമത്തസ്മിം ഠിതേ കായപ്പസാദികേ വിഞ്ഞാണേ തസ്മിം ഖണേ വത്ഥുസന്നിസ്സിതം ഹദയവത്ഥുനിസ്സിതം. ‘‘ചിത്ത’’ന്തി വചനം ഭവങ്ഗമനോദ്വാരാവജ്ജനജവനം സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. പുബ്ബാനുസേവിതന്തി ഇതോ കാലാ പുബ്ബകാലേ തേന പന അനുസേവിതം അനുചിണ്ണം പുഞ്ഞം കമ്മം വാ അപുഞ്ഞം ഏവ വാ കമ്മം കമ്മനിമിത്തം ഗതിനിമിത്തം വാ കമ്മഫലേന ദ്വാരേസു പച്ചുപട്ഠിതം ആലമ്ബിത്വാ മനോദ്വാരാവജ്ജനജവനവസേന സേവിതചിത്തം പവത്തതി. ഏവം ഇമിനാ മയാ വുത്തപ്പകാരേന പവത്തമാനം തം വിഞ്ഞാണം തം ജവനചിത്തം ലദ്ധപച്ചയം ലദ്ധാരമ്മണപച്ചയം. അവിജ്ജായ പടിച്ഛന്നാദീനവേ വിസയേതി അകുസലജവനേ ജവിതേ തസ്സ ജവനസ്സ അവിജ്ജായ അപ്പടിച്ഛന്നദോസേ തസ്മിം കമ്മാദികേ ആരമ്മണേ കുസലജവനേ ജവിതേ തതോ ചിത്തവീഥിതോ പുബ്ബഭാഗേ പവത്തായ അവിജ്ജായ പടിച്ഛന്നദോസേ തസ്മിം കമ്മാദികേ ആരമ്മണേ. തണ്ഹാതി അകുസലജവനേന സഹജോ ലോഭോ, അകുസലജവനേ വാ ജവിതേ തതോ വീഥിചിത്തതോ പുബ്ബഭാഗേ പവത്തോ ലോഭോ തണ്ഹാ. നമേതീതി അഞ്ഞം ആരമ്മണം അഗ്ഗാഹാപേത്വാ ദള്ഹഗ്ഗാഹവസേന തം ഏവ കമ്മനിമിത്തഗതിനിമിത്തസങ്ഖാതം ആരമ്മണം ഗണ്ഹാപേതീതി അത്ഥോ. സഹജാ സങ്ഖാരാ പന തസ്സ ചിത്തസ്സ സഹജാ ഏകതോ ജാതാ ചേതനാ പന തസ്മിം യേവാരമ്മണേ ഖിപന്തി പവത്തന്തി. ഇമസ്മിം പച്ചുപ്പന്നഭവേ ഏകസന്തതിവസാ പവത്തായ തണ്ഹായ നമീയമാനം തം വിഞ്ഞാണം ഓരിമാ തീരമ്ഹാ രജ്ജുകം ആലമ്ബിത്വാ മാതികാതിക്കമോ പുരിസോ വിയ ഏതം പുരിമം നിസ്സയഭൂതം ഹദയവത്ഥും ജഹതി ഛഡ്ഡേതി, ചുതിചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝതീതി അത്ഥോ. അപരം കമ്മസമ്ഭൂതം നിസ്സയം അപരം അഞ്ഞകമ്മതോ സമ്ഭൂതം നിസ്സയഭൂതം ഹദയവത്ഥും ലഭിത്വാ വാ അലഭിത്വാപി വാ ആരമ്മണാദീഹി പച്ചയേഹി തം പടിസന്ധിസങ്ഖാതം മാനസം പവത്തതി. ‘‘ലഭിത്വാ’’തി വചനം കാമരൂപഭവം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘അലഭിത്വാ’’തി വചനം അരൂപഭവം സന്ധായ വുത്തം. ഏത്ഥ ഏതേസു ചിത്തേസു പുരിമം ‘‘ജഹതീ’’തി വചനേന വുത്തഞ്ചേവ ചിത്തം, ചുതിചിത്തം പച്ഛിമം ‘‘ആരമ്മണാദീഹി പച്ചയേഹി പവത്തതീ’’തി വചനേന വുത്തഞ്ചേവ ചിത്തം പടിസന്ധിചിത്തം പണ്ഡിതേന വേദിതബ്ബം.

൬൦൦-൬. തദേതം തം ഏതം പടിസന്ധിചിത്തം പുരിമാ ഭവതോ ഇധ ഇമസ്മിം പച്ഛിമഭവേ നാപി ആഗതം, കമ്മാദിഞ്ച ഹേതും വിനാ വജ്ജേത്വാ പടിസന്ധിചിത്തം പാതുഭൂതം ന ചേവ തം ഏത്ഥ ഏതസ്മിം വചനേ ഏതസ്സ പടിസന്ധിചിത്തസ്സ പുരിമാ ഭവതോ ഇധ ഇമസ്മിം പച്ചുപ്പന്നഭവേ അനാഗമനേ അതീതഭവഹേതൂഹി അതീതഭവേ കമ്മാദിപച്ചയേഹി ഏതസ്സ പടിസന്ധിചിത്തസ്സ സമ്ഭവേ. പടിഘോസദീപമുദ്ദാദീ, ഭവന്തേത്ഥ നിദസ്സനാ ഏത്ഥ ഏതസ്മിം തസ്സ പടിസന്ധിചിത്തസ്സ അതീതഭവതോ അനാഗമനേ അതീതഭവേ ഹേതൂഹി സമ്ഭവേ പടിഘോസദീപമുദ്ദാദിഅത്ഥനിദസ്സനാ ഉപമാ ഭവന്തി. അഞ്ഞത്ര അഞ്ഞസ്മിം പടിഘോസാദീനം അത്ഥാനം പവത്തിട്ഠാനേ ആഗന്ത്വാ സദ്ദാദിഹേതുകാ സദ്ദാദയോ പച്ചയാ ഹോന്തി യഥാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഇമസ്മിം ഠാനേ ജനേഹി പവത്താപിതാ സദ്ദദീപമുദ്ദാദയോ അത്ഥാ പബ്ബതന്തരാദീസു അഞ്ഞേസു ഠാനേസു പവത്താനം പടിഘോസദീപമുദ്ദാദീനം അത്ഥാനം ഹേതുകാ ഹോന്തി. തേസു സദ്ദാദീസു പച്ചയേസു സന്തേസു യേ തേ പടിഘോസാദയോ ഹോന്തി, അസന്തേസു ന ഹോന്തി യഥാ, ഏവമേവ ച വിഞ്ഞാണം അതീതഭവതോ പച്ചുപ്പന്നഭവവിഞ്ഞാണവസേന പവത്തം വിഞ്ഞാണം വിഭാവിനാ വേദിതബ്ബം. സന്താനബന്ധതോ സന്താനബന്ധവസേന ഏകതാ അതീതഭവപച്ചുപ്പന്നഭവവിഞ്ഞാണവസേന പവത്തസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ ഏകീഭാവോ നത്ഥി, നാനതാപി തസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ നാനാഭാവോപി പച്ചേകഭാവോ അപി. സതി സന്താനബന്ധേ തു, ഏകന്തേനേകതാ സിയാ സന്താനബന്ധേ സതി ഏകന്തേന തസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ ഏകതാ ഏകീഭാവോ സിയാ ഭവേയ്യ, ഖീരസഭാവതോ പഗ്ഘരണസഭാവതോ ഖീരതോ സമ്ഭൂതം ഘനസഭാവം കദാചിപി കിസ്മിഞ്ചിപി കാലേ ന ഭവേയ്യ, സബ്ബദാ പഗ്ഘരണസഭാവഖീരമേവ ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. അഥാപി അപരോ നയോപി സാ ഏകന്തനാനതാ തസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ സോ ഏകന്തനാനാഭാവോ യദി ഭവേയ്യ, ഖീരസാമികോ സോ പുഗ്ഗലോ ദധിസാമി ന ഭവേയ്യ. ഖീരകാലേ ഖീരസ്സ ഇസ്സരഭൂതോ സാമികോ പഗ്ഘരണസഭാവം ജഹിത്വാ ദധിസ്സ ഉപ്പജ്ജമാനകാലേ തസ്സ ദധിസ്സ ഇസ്സരോ ന ഭവേയ്യ, തതോ ഖീരസാമികോ അഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ തസ്സ ദധിസ്സ അനിസ്സരോ അസാമികോ ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. യസ്മാ കാരണാ ഏത്ഥ ഏതസ്മിം പടിസന്ധിക്കമവിനിച്ഛയേ ഏകന്തഏകതാപി വാ ഏകന്തനാനതാപി വാ സമയഞ്ഞുനാ വിഞ്ഞുനാ ന ചേവ ഉപഗന്തബ്ബാ.

൬൦൭-൧൦. ഏവം ഇമിനാ മയാ വുത്തപ്പകാരേന അസങ്കന്തിപാതുഭാവേ സങ്കന്തിപാതുഭാവരഹിതേ ഭവേ സതി ഇമസ്മിം മനുസ്സത്തഭാവേ ഖന്ധാദിസമതാ അഭിസമ്ഭൂതാ യേ ഖന്ധാ ഹോന്തി, ഏതേസം ഇധ ഇമസ്മിം മനുസ്സത്തഭാവേ നിരുദ്ധത്താ ഇധ ഇമസ്മിം മനുസ്സത്തഭാവേ ജനേഹി കതസ്സ തസ്സ കമ്മസ്സ ഫലഹേതുനോ ഫലസ്സ പച്ചയഭൂതസ്സ പരത്ഥ പരസ്മിം ലോകേ ആഗമതോ ചേവ ഏവം അഞ്ഞസ്സ സത്തസ്സ അഞ്ഞതോ കമ്മതോ ഹി തതോ സത്തതോ അഞ്ഞേന സത്തേന കതതോ അഞ്ഞതോ ചേവ കമ്മതോ തം ഫലം സിയാ ഭവേയ്യ, ‘‘അഞ്ഞസ്സ സത്തസ്സാ’’തി വചനേന തിത്ഥിയസത്തസ്സപി കമ്മം അഞ്ഞസ്സ ച ഫലം ദദേയ്യാതി അത്ഥോ, തസ്മാ കാരണാ ഏതം സബ്ബം ഏവ ച തുമ്ഹേഹി വുത്തവിധാനം ന സുന്ദരം. ഏത്ഥാഹാതി ഏതസ്മിം ഠാനേ ഠത്വാ ചോദകോ ആഹ – നനു ഏവം ‘‘അസങ്കന്തിപാതുഭാവേ ഭവേ സതീ’’തിആദികം വചനം നിയതീതി? വുച്ചതേ – സന്താനേ യം ഫലം ഏതം ഏകസ്മിം സന്താനേ പവത്തമാനം യം ഏതം ഫലം അഞ്ഞസ്സ സത്തസ്സ ന ഹോതി, അഞ്ഞതോ കമ്മതോ ന ച ഹോതി, ബീജാനം അഭിസങ്ഖാരോ ഏതസ്സത്ഥസ്സ ‘‘ഏകസ്മിം സന്താനേ’’തിആദികസ്സ ഏതസ്സ അത്ഥസ്സ സാധകോ നിപ്ഫാദകോ ഹോതി.

൬൧൧-൫. ഏകസ്മിം പന സന്താനേ, വത്തമാനം ഫലം പന അഞ്ഞസ്സ സത്തസ്സാപി വാ ന ഹോതി, തം ഫലം അഞ്ഞതോ കമ്മതോ ന ഹോതി. ബീജാനം അഭിസങ്ഖാരോ ഏതസ്സത്ഥസ്സ ‘‘ഏകസ്മിം പന സന്താനേ’’തിആദികസ്സ ഏതസ്സ അത്ഥസ്സ സാധകോ നിപ്ഫാദകോ ഹോതി, ബീജാനം അഭിസങ്ഖാരേ മധുആദിനാ വത്ഥുനാ ജനേഹി കതേ തസ്സ ബീജസ്സ സന്താനേ പഠമം ലദ്ധപച്ചയോ പഠമം ലദ്ധമധുആദിപച്ചയോ തസ്സ ബീജസ്സ ഫലം കാലന്തരേ മധുആദിനാ ബീജാഭിസങ്ഖരണതോ അഞ്ഞസ്മിം കാലേ മധുരോ ഹോതി. ഹി സച്ചം ‘‘ബീജാനം അഭിസങ്ഖാരേ’’തിആദികം വചനം. താനി ഹി താനി ഏവ പഠമം മധുആദിനാ ജനേഹി രോപിതാനി ബീജാനി അഭിസങ്ഖരണതോ കാലന്തരേ മധുരഭാവം ഫലമ്പി വാ ഫലട്ഠം വാ ന പാപുണന്തി. ഏവം ഇമിനാ പകാരേന ഇദം മയാ വുത്തം ‘‘ഏകസ്മിം പന സന്താനേ’’തിആദികം വചനം പണ്ഡിതേന ഞേയ്യം. അപി ച അപരോ നയോ. ബാലകാലേ തരുണകാലേ തേന തരുണേന പയുത്തേന വിജ്ജാസിപ്പോസധാദിനാ കമ്മേനാപി തസ്സ വുദ്ധകാലസ്മിം ഫലദാനസീലേന അയം ‘‘ഏകസ്മിം പന സന്താനേ’’തിആദികോ അത്ഥോ പണ്ഡിതേന ദീപേതബ്ബോ.

൬൧൬-൨൦. ചോദകോ പുനാഹ – ഏവം സന്തേപി തം കമ്മം ഏവം ഇമിനാ മയാ വുത്തപ്പകാരേന കമ്മേ സന്തേപി സംവിജ്ജമാനേപി തം കമ്മം ഏതസ്മിംയേവ ഖണേ വിജ്ജമാനമ്പി വാ ഫലസ്സ പച്ചയോ ഹോതി. അഥ വാവിജ്ജമാനകം പച്ചയോ ന ഭവേയ്യ. ഏതസ്മിംയേവ ഖണേ അവിജ്ജമാനകം കമ്മം വാ ഫലസ്സ പച്ചയോ ഹോതി. സചേ യദി വിജ്ജമാനം ഫലസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, തപ്പവത്തിക്ഖണേപന തസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിക്ഖണേ തസ്സ കമ്മസ്സ വിജ്ജമാനകാലേ പന ഹേതുനാ കമ്മേനേവ സദ്ധിം പാകേന ഭവിതബ്ബം. അഥ വാ അപരോ നയോ. വിജ്ജമാനം നിരുദ്ധം കമ്മം വിപാകസ്സ പച്ചയോ യദി ഭവേയ്യ, പവത്തിക്ഖണതോ തസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിക്ഖണതോ പുബ്ബേ വാ കാലേ, തസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിക്ഖണതോ പച്ഛാ വാ അവിജ്ജമാനകാലേതി അത്ഥോ. നിച്ചഫലം സിയാതി സബ്ബദാ കമ്മപച്ചയവിരഹിതം ഫലം സിയാതി അത്ഥോ. ആചരിയേന വുച്ചതേ – ‘‘ലോഭം, ഭിക്ഖവേ, പജഹഥ, സോതാപത്തിപടിലാഭായ അഹമേവ പാടിഭോഗോ’’തിആദീസു പാഠേസു പാടിഭോഗോ വിയ കമ്മം ദട്ഠബ്ബം. സോതാപത്തിഫലം വിയ കമ്മതോ സമ്ഭൂതം ഫലം ദട്ഠബ്ബം. കടത്തായേവ ജനേഹി കടത്തായേവ തം കമ്മം ഫലസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, അസ്സ വിജ്ജമാനത്തം ന ച ഹോതി, തസ്സ അവിജ്ജമാനസ്സ കമ്മസ്സ വിജ്ജമാനതാ വാ ന ച നേവ ഹോതി.

൬൨൧. അഭിധമ്മാവതാരോയം അഭിധമ്മാവതാരോ അയം പരമത്ഥപ്പകാസനോ ഭൂതത്ഥദീപനോ സോതൂനം പുഗ്ഗലാനം പീതിബുദ്ധിവിവഡ്ഢനോ പണ്ഡിതേഹി വിവിധേസു ആരമ്മണേസു ചിത്തം അനാമേത്വാ സക്കച്ചേന മനസികാരേന സോതബ്ബോ.

ഇതി അഭിധമ്മാവതാരടീകായ

പുഞ്ഞവിപാകപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നവമോ പരിച്ഛേദോ.