൧൦. ദസമോ പരിച്ഛേദോ

രൂപവിഭാഗവണ്ണനാ

൬൨൨. വുത്തമാദിമ്ഹി യം രൂപം, ചിത്തജാനമനന്തരം യം രൂപം ചിത്തചേതസികാനം അനന്തരം ആദിമ്ഹി പകരണാദിമ്ഹി ‘‘ചിത്തം ചേതസികം രൂപ’’ന്തിആദിനാ വചനേന ആചരിയേന വുത്തം, ഇതോ പരം ഇദാനി തസ്സ രൂപസ്സ വിഭാവനം സമാസേന സങ്ഖേപേന കരിസ്സം.

൬൨൩. യം രുപ്പതീതി രൂപന്തി യം ധമ്മജാതം രുപ്പതി സീതാദിനാ വിരുദ്ധപച്ചയേന വികാരമാപജ്ജതി. തഥാ രൂപയതീതി രൂപം യം ധമ്മജാതം വണ്ണവികാരമാപജ്ജമാനം ഹദയങ്ഗതഭാവം അജ്ഝാസയം പകാസേതി, ഇതി തസ്മാ രൂപം, കിം തം? വണ്ണായതനം. രൂപാരൂപഭവാതീതോ, സുരൂപോ രൂപമബ്ര്വി ഭഗവാ രൂപാരൂപഭവഅതീതോ സുരൂപോ രൂപം അബ്ര്വി കഥേസി.

൬൨൫-൬. മഹാഭൂതേനാതി മഹന്തോ ഭൂതോ ഉപ്പത്തി ഏതസ്സാതി മഹാഭൂതോ, തേന. വഞ്ചകത്താ മഹാഭൂതസമാതി വാ.

൬൩൦. നിരുപാദാനമാനസോതി ഉപാദാനവിരഹിതചിത്തോ.

൬൩൩. തസ്സ സമ്പത്തീതി തസ്സ കിച്ചസ്സ സമ്പത്തി.

൬൩൪. ഉപബ്രൂഹനരസാതി വഡ്ഢനകിച്ചാ.

൬൩൭. ആസയാനുസയേ ഞാണന്തി ഏത്ഥ ആസയോ നാമ

സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠീ ച, ഖന്തീ സച്ചാനുലോമികം;

യഥാഭൂതഞ്ച യം ഞാണം, ഏതം ആസയസദ്ദിതം.

അത്ഥീതി ഖോ, കച്ചാന, അയമേകോ അന്തോ, അന്തോ ഖോ, കച്ചാന, അത്ഥി ഇതി അയം ഏകോ അന്തോ കോട്ഠാസോ, അയം സസ്സതദിട്ഠി. നത്ഥീതി ഖോ, കച്ചാന, അയം ദുതിയോ അന്തോ, അയം ഉച്ഛേദദിട്ഠി. ഖന്തീ സച്ചാനുലോമികന്തി ചതുന്നം സച്ചാനം അനുലോമികഞാണം, സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണന്തി അത്ഥോ. യഥാഭൂതഞ്ച യം ഞാണന്തി സപ്പച്ചയനാമരൂപദസ്സനം ഞാണം. ഏതംആസയസദ്ദിതന്തി ഏതം ആസയം ഇതി കഥിതം. ഏവം വുത്തപ്പകാരേന ആസയേ ഞാണം നാമ. അനുസയോ നാമ ദിട്ഠാനുസയാദയോ അനുസയാ സത്ത. ഇന്ദ്രിയാനം പരോപരേതി പരേ അധികഭാവേന ഓപരേ ച തിക്ഖാനുഭാവേന അയം സത്തോ തിക്ഖസദ്ധിന്ദ്രിയോ മുദുസദ്ധിന്ദ്രിയോ ഹീനസദ്ധിന്ദ്രിയോതി അത്ഥോ. സമാധിന്ദ്രിയാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇതി സത്താനം ഇന്ദ്രിയാനം പരഓപരേ ഞാണം.

൬൩൮. സബ്ബഞ്ഞുതാ ഞാണന്തി തിഹേതുകകാമാവചരക്രിയാചതുക്കം ഗഹേതബ്ബം.

൬൪൧. അക്ഖികൂടേഹി മത്ഥലുങ്ഗേന പരിച്ഛിന്നോ അന്തതോ.

൬൪൫. ഭാവസമ്ഭവസണ്ഠാനാതി ഇത്ഥിപുമസമ്ഭവഭൂതവണ്ണായതനം.

൬൪൭. ഏതേ ദസ ചതുസമുട്ഠാനാ സമ്ഭാരാ ചതൂഹി പച്ചയേഹി ചത്താലീസ ഭവന്തി.

൬൫൨. നിവിട്ഠേതി പതിട്ഠിതേ.

൬൫൮. ഉബ്ബിഅധികാനം പഥവീഅധികാനം.

൬൬൦-൨. വിസേസേ സതീതി നിസ്സയഭൂതാനം ചതുന്നം വിസേസേ സതി, സബ്ബസോ സബ്ബേസം വിസേസപരികപ്പനം പഹായ ഏവ കമ്മവിസേസേന പസാദാനം വിസേസതാ ഞേയ്യാ.

൬൬൩. സദ്ദീയതീതി ഉച്ചാരീയതേ. രസന്തീതി അസ്സാദേന്തി.

൬൬൮. പരതോതി പഠമകപ്പതോ അപരഭാഗേ പടിസന്ധിയം ഭാവദ്വയം സമുട്ഠാതീതി വിഞ്ഞേയ്യം. ‘‘പവത്തേപി സമുട്ഠായാ’’തിആദികം സോണകുമാരാദയോ സന്ധായ വുത്തം.

൬൭൨. ന തം ബ്യഞ്ജനകാരണന്തി തം ഇന്ദ്രിയദ്വയം ബ്യഞ്ജനസ്സ കാരണം ന സിയാ. തസ്സാതി ബ്യഞ്ജനസ്സ.

൬൭൪. ഉബ്ബാഹനന്തി നീഹരണം.

൬൭൬-൭. അന്നപാനാദികം വത്ഥു യം കമ്മജം അഗ്ഗിം ഹരതി, കേവലം ഏകം ഹുത്വാ തം അന്നപാനാദികം വത്ഥു ജീവിതം പന പാലേതും ന ച സക്കോതി. ഏകതോ ജീവിതം പാലേതുഞ്ച സക്കോന്തി.

കായേന രൂപകായേന അത്തനോ ഭാവം വിഞ്ഞാപേന്താനം ഭാവോ കായഗ്ഗഹണാനുസാരേന കായഗ്ഗഹണസ്സ അനുചിന്തനേന ഗഹിതായ വായോധാതുവികാരസങ്ഖാതായ ഏതായ ധമ്മജാതിയാ പണ്ഡിതേഹി വിഞ്ഞായതേ. ഇതിപി തസ്മാ കായവിഞ്ഞത്തി.

൬൮൧. ഏകാവജ്ജനവീഥിയം ഹേട്ഠാ ഛഹി ചിത്തേഹി വായോധാതുസമുട്ഠിതം ഉപത്ഥമ്ഭം ലഭിത്വാ.

൬൮൪. സഹ സദ്ദേന വാതി സദ്ദേന സഹേവ.

൬൯൦-൧. ഏതാസം പന ലഹുതാദീനം തിസ്സന്നം പവത്തിയം നിദസ്സനം കമതോ ആരോഗ്യം ലഹുതാ, മദ്ദിതം ധമ്മം മുദുതാ, ധന്തഹേമം കമ്മഞ്ഞതാ ഹോതി. ലഹുതാദിത്തയം പന കമ്മം കാതും ന സക്കോതി, ആഹാരാദിത്തയംയേവ ലഹുതാദിത്തയം കരോതി യസ്മാ, തതോ തം തിജം നാമ.

൬൯൩. വുത്തമാകാരനാനത്താതി ഏത്ഥ ആകാരനാനത്താ നാമ ആചയാകാരഅനുബന്ധതാകാരവസേന വുത്തം. വേനേയ്യാനം വസേന വാതി ഏകേ വേനേയ്യാ ആചയവസേന ജാതിരൂപം ജാനന്തി, ഏകേ അനുബന്ധതാവസേന ജാനന്തി. ഇതി വേനേയ്യാനം ജാനനവസേന ജാതിരൂപം ദ്വിധാ വുത്തം.

൬൯൪. സഭാവാനപഗമേ അത്തനോ സഭാവസ്സ അനപഗമേ സതി.

തേ മിദ്ധരൂപവാദാചരിയാ പടിക്ഖിപിതബ്ബാ. കഥം? അദ്ധാ മുനിസി സമ്ബുദ്ധോ, നത്ഥി നീവരണാ തവാതി യോ ത്വം അദ്ധാ ഏകന്തേന മുനി അസി സമ്ബുദ്ധോ അസി നീവരണാ ധമ്മാ തവ തുയ്ഹം നത്ഥി, ഇതി വചനേ സചേ മിദ്ധം നീവരണം രൂപേ പവിട്ഠം സിയാ. ഭഗവതാ രൂപകായസ്സ വിജ്ജമാനത്താ ‘‘നത്ഥി നീവരണാ തവാ’’തി വചനം വത്തബ്ബം സിയാ. ഥിനമിദ്ധനീവരണം അവിജ്ജാനീവരണേന സഹ നീവരണഞ്ചേവ ഹോതി, നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ച ഹോതി. ഇതി സമ്പയുത്തവചനതോ സമ്പയുത്തസ്സ രൂപസ്സ അഭാവതോ തമ്പി ന വത്തബ്ബം സിയാ. ന പുരേജാതപച്ചയാതി അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാതി അത്ഥോ. സചേ ഥിനമിദ്ധം രൂപം സിയാ, കഥം അരൂപേപി അഞ്ഞമഞ്ഞം സിയാ, ന സിയാതി അത്ഥോ. അരൂപേപി കാമച്ഛന്ദനീവരണം പടിച്ച ഥിനമിദ്ധനീവരണം ഉപ്പജ്ജതി. ഇതി വചനേന ച ന മിദ്ധരൂപം സിയാ, അരൂപേ കഥം സിയാതി അത്ഥോ. അരൂപമേവ മിദ്ധം ഇതി പടിക്ഖിപിതബ്ബാ. അരൂപേപി ഏതസ്സ മിദ്ധസ്സ ഉപ്പത്തിയാ സാധകവചനതോ നിട്ഠം ഏത്ഥ ച അവഗന്തബ്ബം ‘‘അരൂപ’’ന്തി വിഞ്ഞുനാ.

൭൦൫-൬. കമ്മേന വീസതി രൂപാതി അട്ഠിന്ദ്രിയവത്ഥുഅട്ഠാവിനിബ്ഭോഗസന്തതൂപചയാകാസാ കമ്മജാ. ചേതസാ വിഞ്ഞത്തിദ്വയസദ്ദലഹുതാദിത്തയഅവിനിബ്ഭോഗസന്തതൂപചയാകാസാ ചിത്തജാ. ഉതുനാ സദ്ദലഹുതാദിത്തയഅവിനിബ്ഭോഗസന്തതൂപചയാകാസാ ഉതുജാ. ആഹാരതോ ലഹുതാദിത്തയഅവിനിബ്ഭോഗസന്തതൂപചയാകാസാ ആഹാരജാ.

൭൦൭-൧൭. ജായേയ്യും യദി താനിപീതി താനി ജരതാഅനിച്ചതാരൂപാ യദി ജായേയ്യും, ഏവം സന്തേ തു തേസം ജരതാഅനിച്ചതാ ഭേദാ സിയും. ഹി സച്ചം വചനം പാകോ ന പച്ചതി, ഭേദോ വാ ന ച ഭിജ്ജതി യസ്മാ, തസ്മാ തേസം പാകഭേദാ സിയുന്തി, തം വചനം നത്ഥി. ഏതം ജരതാഅനിച്ചതാദ്വയം ജാതസ്സ നിപ്ഫന്നരൂപസ്സ പാകഭേദത്താ ന ജായതി. സിയാ കസ്സചി ബുദ്ധേത്ഥാതി ഏത്ഥ ജരതാഅനിച്ചതാവിനിച്ഛയാധികാരേ കസ്സചി ജനസ്സ ബുദ്ധി ഞാണം യദി സിയാ, ‘‘രൂപസ്സൂപചയോ’’തി വചനേന ‘‘ജാതി ജായതീ’’തി വചനം ദീപിതം യഥാ, ഏവം തഥാ പാകോപി പച്ചതു, ഭേദോപി പരിഭിജ്ജതു, ഏവം ബുദ്ധി സിയാ. ജാതി ന ചേവ ജായതേ. ഇതി ഇമിനാ പകാരേന വിഭാവിനാ ഞേയ്യാ. ജാതി ജായമാനസ്സ നിപ്ഫന്നരൂപസ്സ നിബ്ബത്തി നാമ പകാസിതാ. തത്ഥ യസ്സ സിയാ തത്ഥ വചനേ യസ്സ ജനസ്സ ബുദ്ധി സിയാ. യേസം നിപ്ഫന്നരൂപധമ്മാനം ജാതി അത്ഥി, സാ ജാതി അഭിനിബ്ബത്തിസമ്മുതിം തപ്പച്ചയത്തവോഹാരം തേസം നിപ്ഫന്നരൂപധമ്മാനം പച്ചയട്ഠേന ലദ്ധവോഹാരം കമ്മജാദികം വോഹാരം ലഭതേവ യഥാ, തഥാ തേസം നിപ്ഫന്നരൂപധമ്മാനം തേ പാകഭേദാ അഭിനിബ്ബത്തിസമ്മുതിം നാമ തപ്പച്ചയത്തവോഹാരം ലഭന്തി, ഇതി ബുദ്ധി സിയാ. തസ്സ ജനസ്സ ഏവം വത്തബ്ബം – ഇദം സന്തതൂപചയദ്വയം കമ്മാദിസമ്ഭവം ഹോതി യഥാ, ഏവം പാകഭേദാ തം കമ്മാദിസമ്ഭവവോഹാരം കദാചിപി ന ലഭന്തി. ഹി സച്ചം വചനം കസ്മാ കാരണാ ജനകാനം കമ്മാദിപച്ചയാനം ആനുഭാവസങ്ഖാതേ ഖണുപ്പാദേ തേസം പാകഭേദാനം അഭാവതോ ന ലഭന്തി. വുത്തപ്പകാരേന ഖണുപ്പാദേ ജാതിപരമ്പരാഭാവതോ സാ ജാതി ലബ്ഭതേ, തസ്മാ കാരണാ ജാതി ഏവ അഭിനിബ്ബത്തിസമ്മുതിം പച്ചയത്തവോഹാരം ലഭതി, ഇതരം ജരതാഅനിച്ചതാദ്വയം പന ന ലഭതി. തം ജരതാഅനിച്ചതാദ്വയം ജിയ്യതി ഇതി ഭിജ്ജതി ഇതി വാ ന വത്തബ്ബം ഹോതി. കസ്മാ? കമ്മാദിപച്ചയാനം ആനുഭാവക്ഖണേ തസ്സ ജരതാഅനിച്ചതാദ്വയസ്സ പച്ചയാനം അഭാവതോ.

൭൧൮-൨൩. അനിച്ചം സങ്ഖതഞ്ചേതം ജരാമരണം അനിച്ചസങ്ഖാതം ഇതിപി വചനസ്സ ഭഗവതാ വുത്തത്താ ജരതാഅനിച്ചതാദ്വയം ജായതി, ഏവം ഇതി ത്വം ചേ മഞ്ഞസി, ഏവം ‘‘ജായതി ഏവാ’’തി വചനം ഭഗവതാ ന വത്തബ്ബം. ഹി കസ്മാ കാരണാ? ‘‘അനിച്ചം സങ്ഖതഞ്ചേതം, ജരാമരണമിച്ചപീ’’തിവുത്തഭാവാദിനാ ആകാരദേസനാപരിയായേന ലേസേന ഭഗവതാ അനിച്ചാനം നിപ്ഫന്നരൂപധമ്മാനം ജരാമരണസങ്ഖാതം സഭാവതോ ജരാമരണം അനിച്ചം സങ്ഖതഞ്ചാപി ചിത്തജാനം വികാരത്താ വിഞ്ഞത്തിയോ ‘‘ചിത്തജാ’’തി വുത്താ വിയ, തഥാ ഏവം ഭഗവതാ വുത്തം. യദി ഏവം അത്ഥേ സതി ഏതം രുപ്പനലക്ഖണത്തയം അജാതത്താ ച സബ്ബഥാ സബ്ബാകാരേന ഖംപുപ്ഫംവ നത്ഥി, അസങ്ഖതം നിബ്ബാനം വിയ നിച്ചംവാതി ച ചോദകോ വദേയ്യ, നത്ഥി നിച്ചന്തി ഇദം ഉഭയവചനം നോ ഭഗവതാ വത്തബ്ബം. കസ്മാ? നിസ്സയധമ്മാനം ആയത്തഭാവേന പവത്തിതോ പഥവിയാദീനം നിസ്സയാനം ഭാവേ സതി തസ്സ ലക്ഖണത്തയസ്സ ഭാവതോ, തസ്മാ ഖംപുപ്ഫംവ തം ലക്ഖണത്തയം ന നത്ഥി, അത്ഥീതി അത്ഥോ. പഥവീആദീനം അഭാവേ തം ലക്ഖണത്തയം ന ച ലബ്ഭതി യസ്മാ, തസ്മാ നിബ്ബാനം വിയ, തഥാ നിച്ചം ന.

൭൨൪-൫. പരിച്ഛേദാദയോ അനിപ്ഫന്നാ. തേസമേവ ച രൂപാനം തേസമേവ നിപ്ഫന്നരൂപധമ്മാനം വികാരത്താ നിപ്ഫന്നാ ചേവ സങ്ഖതാ സേസവസേന വുത്താനം പഭേദകതോതി ദസ്സനതോ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൭൬൭. ഗന്തും പനിച്ഛേ പിടകേഭിധമ്മേ,

യോ ധമ്മസേനാപതിനാ സമത്തം;

ഹിതത്ഥിനാ തേന ച ഭിക്ഖുനായം,

സക്കച്ച സമ്മാ പന സിക്ഖിതബ്ബോ.

യോ ഭിക്ഖു അഭിധമ്മേ പിടകേ ധമ്മസേനാപതിനാ സമത്തം സഭാവം ഗന്തും പാപുണിതും ഇച്ഛേയ്യ, തേന ച ഭിക്ഖുനാ ഹിതത്ഥിനാ സക്കച്ചം ആദരേന സമ്മാ തീരണചിന്തനസജ്ഝായനേഹി അയം അഭിധമ്മാവതാരോ സിക്ഖിതബ്ബോ.

ഇതി അഭിധമ്മാവതാരടീകായ

രൂപവിഭാഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദസമോ പരിച്ഛേദോ.