൮. അട്ഠമോ പരിച്ഛേദോ

പകിണ്ണകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൪൭൫. ഇദാനി പന സബ്ബേസം, ഏതേസം മാനസം മയാ;

പാടവത്ഥായ ഭിക്ഖൂനം, കഥീയതി പകിണ്ണകം.

ഇദാനി പന കാലേ ഏതേസം തിഹേതുകദ്വിഹേതുകഅഹേതുകാനം സബ്ബേസം പുഗ്ഗലാനം പകിണ്ണകം മാനസം ഭിക്ഖൂനംപാടവത്ഥായ ഭിക്ഖൂനം ഛേകഭാവത്ഥായ മയാ കഥീയതേ ഉച്ചതേ.

൪൭൬-൮൫. പന്ഥമക്കടകോ ഉണ്ണനാഭി പന്ഥമക്കടകോ നാമ പഞ്ചസു ദിസാസു തസ്സ സുത്തം പസാരേത്വാ ജാലമജ്ഝേ നിപജ്ജതി. പഠമായ ദിസായേത്ഥ ഏത്ഥ ഏതാസു ദിസാസു പഠമായ ദിസായ പസാരിതേ സുത്തേ പാണകേന പടങ്ഗേന വാ മക്ഖികായ വാ ഘട്ടിതേ സതി സാ ഉണ്ണനാഭി കിഞ്ചി ചലിത്വാ ഫന്ദനം കത്വാ നിപന്നട്ഠാനതോ സുത്താനുസാരേന സുത്തം അനുസാരേത്വാ തസ്സ പാണകസ്സ യൂസം യൂസസങ്ഖാതം സോണിതം പിവതി. പുനാഗന്ത്വാ തത്ഥേവ തസ്മിം ജാലമജ്ഝേയേവ യഥാസുഖം നിപജ്ജതി, യഥാ പഠമായ ദിസായ ചലനാദികം കിരിയം കരോതി, ഏവമേവ ദുതിയാദീസു ചതൂസു ദിസാസു ചലനാദികം കിരിയം കരോതി, ഏവം പഞ്ചസു ദിസാസു സുത്തം വിയ പഞ്ച പസാദാ പണ്ഡിതേന ദട്ഠബ്ബാ, മജ്ഝേ മക്കടകോ വിയ ച ചിത്തം പന പണ്ഡിതേന ദട്ഠബ്ബം. പാണകാദീഹി ഖുദ്ദകതിരച്ഛാനേഹി തസ്സ സങ്ഘട്ടനാ വിയ ആരമ്മണേ പന പസാദാനം സങ്ഘട്ടനാ പണ്ഡിതേന ദട്ഠബ്ബാ. ജാലമജ്ഝേ നിപന്നായ ഉണ്ണനാഭിയാ തം ചലനം വിയ പസാദേ ഘട്ടേതീതി പസാദഘട്ടനം, കിം തം? ആരമ്മണം. തത്ഥ തിസ്സം വീഥിയം പസാദഘട്ടനം ആരമ്മണം ഗഹേത്വാ മനോധാതുകിരിയാചിത്തം ഭവങ്ഗം ആവട്ടേതീതി ഭവങ്ഗാവട്ടനം മതം ഭഗവതാ. തസ്സ പന്ഥമക്കടകസ്സ സുത്താനുസാരംവ സുത്തം അനുഗമനം വിയ വീഥിചിത്തപ്പവത്തനം പണ്ഡിതേന ദട്ഠബ്ബം. സീസേ പന വിജ്ഝിത്വാ അസ്സ മക്കടസ്സ യൂസപാനം വിയ ജവനസ്സ ചിത്തസ്സ ആരമ്മണേസു പവത്തനം പണ്ഡിതേന ദട്ഠബ്ബം. പുന ആഗന്ത്വാ സുത്തജാലമജ്ഝേ നിപജ്ജനം യഥാ വത്ഥുംയേവ ഹദയവത്ഥും ഏവ നിസ്സായ ചിത്തസ്സ പരിവത്തനം പണ്ഡിതേന ദട്ഠബ്ബം.

൪൮൬-൯൩. ഇദം തു പന ഓപമ്മം, അത്ഥം ദീപേതി കിം തു ഹി ഇദം ഓപമ്മം കം അത്ഥം ദീപേതി പകാസേതി? പഠമം പസാദേ ആരമ്മണേന ഘട്ടിതേ സതി പസാദവത്ഥുതോ പസാദോ വത്ഥു നിസ്സയോ ഏതസ്സാതി പസാദവത്ഥു, ചിത്തം, തതോ പസാദവത്ഥുതോ, പഠമം ഏവ വത്ഥുസന്നിസ്സിതം ഭവങ്ഗസങ്ഖാതം മനോ ജായതി, ഇതിപി അത്ഥോ തേന ഓപമ്മേന ദീപിതോ. ഏകേകാരമ്മണം ദ്വീസു ദ്വീസു ദ്വാരേസു സബ്ബസോ സബ്ബപ്പകാരേന പന ആപാഥം ആഗച്ഛതി, അയമത്ഥോപി തേന ഓപമ്മേന ദീപിതോ ‘‘ദ്വീസു ദ്വീസു ദ്വാരേസൂ’’തി, ഏകം രൂപാരമ്മണം ഏകസ്മിംയേവ ഖണേ ചക്ഖുദ്വാരേ, മനോദ്വാരേ ചാതി ദ്വീസു ദ്വാരേസു ആപാഥം ആഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. സോതദ്വാരാദീസുപി ഏസേവ നയോ ഞേയ്യോ. രൂപം ചക്ഖുപസാദമ്ഹി ഘട്ടേത്വാ തങ്ഖണേ പന തസ്സ ഖണേ പന തഥാ മനോദ്വാരേ പന ആപാഥം ആഗച്ഛതി, ഭവങ്ഗചലനസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ന സംസയോ ഏതസ്മിം വചനേ സംസയോ നത്ഥി. യഥാ ഖഗോ യഥാ സകുണോ. ഹി സച്ചം മയാ വുത്തം വചനം. രുക്ഖഗ്ഗേ രുക്ഖകോടിയം നിലീയന്തോവ സാഖിനോ സാഖം ഘട്ടേതി, തസ്സ ഛായാ ഭൂമിയം പഥവിയം ഫരതി പടിഹഞ്ഞതി. ഇധാതി നിപാതോ. സാഖായ സകുണേന ഘട്ടനം ഭൂമിയം ഛായാഫരണാപി ച അപുബ്ബം അചരിമം ഏകക്ഖണസ്മിംയേവ ജായരേ ജായന്തി. ഏവമേവ പന രൂപസ്സ, പസാദസ്സ ച ഘട്ടനം, തഥേവ അത്ഥതോ അത്ഥവസേന ഭവങ്ഗചലനസ്സാപി പച്ചയത്തേന പച്ചയഭാവേന മനോദ്വാരേ ആപാഥം ആഗമനം അപുബ്ബം അചരിമം ഏകക്ഖണേയേവ ഹോതി.

൪൯൪-൭. തതോ പരം ഭവങ്ഗസോതം ഛിന്ദിത്വാ ചക്ഖുദ്വാരേ ചക്ഖുപസാദേ യഥാക്കമം ആവജ്ജനേ സമുപ്പന്നേ, ദസ്സനേ സമുപ്പന്നേ, സമ്പടിച്ഛനേ സമുപ്പന്നേ, സന്തീരണേ സമുപ്പന്നേ, തഥാ വോട്ഠബ്ബനേ ച സമുപ്പന്നേ കുസലം ജവനചിത്തം ജവതി, തഥാ അകുസലമേവ ചിത്തം ജവതി. സോതദ്വാരാദീസുപി സദ്ദാദീനം ആരമ്മണാനം ഘട്ടനേ ഏസേവ നയോ അവിസേസേന വിഞ്ഞുനാ വിഞ്ഞേയ്യോ. ഏതസ്സ അത്ഥസ്സ ദീപനേ ദോവാരികോപമാദീനി വചനാനി ഉദ്ധരിത്വാ തതോ പകരണതോ നീഹരിത്വാ ഏത്ഥ ഏതസ്മിം വീഥിയാധികാരേ വിഞ്ഞുനാ ദസ്സേതബ്ബാനി.

൪൯൮-൯. അസമ്ഭേദേന ചക്ഖുസ്സാതി തസ്സാപി ചക്ഖു അസമ്ഭിന്നം ഹോതി. ജീവിതാ നിരുദ്ധമ്പി പിത്തേന വാ സേമ്ഹേന വാ രുഹിരേന വാ പലിബുദ്ധം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ഭവിതും അസക്കോന്തം സമ്ഭിന്നം നാമ, സക്കോന്തം അസമ്ഭിന്നം നാമ ഹോതി. തേന ചക്ഖുപസാദസ്സ അസമ്ഭിന്നേന രൂപാപാഥഗമനേന ആലോകസന്നിസ്സയേനാപി. തേന തിവിധേന പച്ചയേന സമനക്കാരഹേതുനാ പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനപച്ചയേന സഹ പവത്തനേന. ഏതേഹി പന ചതൂഹി പച്ചയേഹി സം ഏകതോ ഇന്തി പവത്തന്തീതി സമേതാ, സമേതേഹി സഹഗതേഹി സമാഗമം ഏകീഭാവം ആഗതേഹി, തം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ചക്ഖുപസാദനിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം സമ്പയുത്തേഹി ചേതസികേഹി സഹ ജായതേ.

൫൦൦-൧. അസമ്ഭേദേന സോതസ്സ സോതപസാദസ്സ അസമ്ഭിന്നേന സദ്ദാപാഥഗമേന ച സദ്ദസ്സ ആപാഥഗമനേന ച. ആകാസനിസ്സയേനാപി പിഹിതകണ്ണച്ഛിദ്ദസ്സ സോതവിഞ്ഞാണം നുപ്പജ്ജതി. തേന തിവിധേന പച്ചയേന. സമനക്കാരഹേതുനാ പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനപച്ചയേന സഹ പവത്തേന. ഏതേഹി പന ചതൂഹി പച്ചയേഹി സമേതേഹി സഹഗതേഹി സമാഗമം ഏകീഭാവം ആഗതേഹി തം സോതവിഞ്ഞാണം സമ്പയുത്തേഹി സഹ ജായതി.

൫൦൨-൩. അസമ്ഭേദേന ഘാനസ്സ ഘാനപസാദസ്സ അസമ്ഭിന്നേന ഗന്ധാപാഥഗമേന ച ഗന്ധസ്സ ആപാഥഗമനേന ച. വായോസന്നിസ്സയേനാപീതി ഘാനബിലമ്ഹി പവിസന്തേന വായുനാതി അത്ഥോ. തേന തിവിധേന പച്ചയേന. സമനക്കാരഹേതുനാ പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനപച്ചയേന സഹ പവത്തേന. ഏതേഹി പന ചതൂഹി പച്ചയേഹി സമേതേഹി സഹഗതേഹി സമാഗമം ഏകീഭാവം ആഗതേഹി തം ഘാനവിഞ്ഞാണം സമ്പയുത്തേഹി സഹ ജായതി.

൫൦൪-൫. അസമ്ഭേദേന ജിവ്ഹായ ജിവ്ഹായ അസമ്ഭിന്നേന രസാപാഥഗമേന ച രസസ്സ ആപാഥഗമനേന ച. ആപോസന്നിസ്സയേനാപീതി ജിവ്ഹാതേമനം ആപം ലദ്ധാ ച ഉപ്പജ്ജതി, തേന വിനാ സുക്ഖഖാദനീയേ ജിവ്ഹായ സായിതേപി ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം നുപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. തേന തിവിധേന പച്ചയേന. സമനക്കാരഹേതുനാ പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനപച്ചയേന സഹ പവത്തേന. ഏതേഹി പന ചതൂഹി പച്ചയേഹി സമേതേഹി സഹഗതേഹി സമാഗമം ഏകീഭാവം ആഗതേഹി തം ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം സമ്പയുത്തേഹി സഹ ജായതി.

൫൦൬-൭. കായപസാദസ്സ അസമ്ഭേദേന ഫോട്ഠബ്ബസ്സ ആപാഥഗമനേന ച. പഥവീനിസ്സയേനാപീതി തേന വിനാ കായദ്വാരമ്പീതി ബഹിദ്ധാ മഹാഭൂതാരമ്മണം അജ്ഝത്തികം കായപസാദം ഘട്ടേത്വാ പസാദപച്ചയേസു മഹാഭൂതേസു പടിഹഞ്ഞതി. തേന തിവിധേന പച്ചയേന. സമനക്കാരഹേതുനാ പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനപച്ചയേന സഹ പവത്തേന. ഏതേഹി പന ചതൂഹി പച്ചയേഹി സമേതേഹി സഹഗതേഹി സമാഗമം ഏകീഭാവം ആഗതേഹി തം കായവിഞ്ഞാണം സമ്പയുത്തേഹി സഹ ജായതി.

൫൦൮-൯. അസമ്ഭേദാ മനസ്സാപീതി മനന്തി ഭവങ്ഗചിത്തം. തം നിരുദ്ധമ്പി ആവജ്ജനചിത്തസ്സ പച്ചയോ ഭവിതും അസമത്ഥം മന്ദതമഗതമേവ വത്തമാനമ്പി സമ്ഭിന്നം നാമ ഹോതി. ആവജ്ജനസ്സ പച്ചയോ ഭവിതും സമത്ഥം അസമ്ഭിന്നം നാമ. മനസ്സ അസമ്ഭേദേന ധമ്മസ്സ ആപാഥഗമനേന ച വത്ഥുസന്നിസ്സയേന ഹദയവത്ഥുസന്നിസ്സയേന. തേന തിവിധേന പച്ചയേന. സമനക്കാരഹേതുനാ മനോദ്വാരാവജ്ജനേന സഹ പവത്തേന. ഏതേഹി പന ചതൂഹി പച്ചയേഹി സമേതേഹി സഹഗതേഹി സമാഗമം ഏകീഭാവം ആഗതേഹി തം മനോവിഞ്ഞാണം തം മനോവിഞ്ഞാണസങ്ഖാതം ജവനചിത്തം സമ്പയുത്തേഹി സഹ ജായതേ.

൫൧൦-൧൧. മനോ ഭവങ്ഗചിത്തം നാമ വിഭാവിനാ വേദിതബ്ബം. ആവജ്ജനക്രിയാചിത്തം ആവജ്ജനകിരിയാചിത്തദ്വയം സമനക്കാരോ നാമ വിഭാവിനാ സഞ്ഞിതം. വത്ഥുസന്നിസ്സയേന ഇതി അയം പാഠോ സബ്ബത്ഥ സബ്ബേസു ഭവേസു ന ഗച്ഛതി. പഞ്ചഹി ഖന്ധേഹി വോകാരോ വോകിണ്ണോതി പഞ്ചവോകാരോ, പഞ്ചവോകാരഭവം സന്ധായ കാരണം കത്വാ ‘‘വത്ഥുസന്നിസ്സയേനാ’’തി അയം പാഠോ പന കഥിതോ മയാ, പഞ്ചവോകാരഭവോ നാമ കാമരൂപഭവോ, അരൂപഭവോ ചതുവോകാരഭവോ നാമ, അസഞ്ഞീഭവോ ഏകവോകാരഭവോ നാമ. അയം പാഠോ ചതുവോകാരഅരൂപഭവം സന്ധായ ന കഥിതോതി അത്ഥോ. വത്ഥുസ്സ രൂപത്താ അരൂപഭവേ കഥം വത്ഥുസന്നിസ്സയോ ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ.

൫൧൨-൪. പടിസന്ധാദിചിത്താനി, സബ്ബാനേകൂനവീസതി ഹോന്തി, കാമാവചരേസു ദസ, രൂപേസു പഞ്ച, അരൂപീസു ചത്താരി, സബ്ബാനി പടിസന്ധിചിത്താനി ഏകൂനവീസതി ഹോന്തി. കമ്മം നാമ കുസലാകുസലചേതനാ. കമ്മനിമിത്തം നാമ രൂപാനി പഞ്ചാരമ്മണാനി പഞ്ഞത്തി ച മഹഗ്ഗതചിത്തഞ്ച. തഥാ ഗതിനിമിത്തകം നാമ കപ്പരുക്ഖാദയോ, അകുസലപക്ഖേ രൂപാദിആരമ്മണഭൂതാ ലോഹകുമ്ഭാദയോ ച. ഇതി ഏവം ഇമിനാ മയാ വുത്തപ്പകാരേന തേസം പടിസന്ധാദിചിത്താനം ആരമ്മണം തിവിധം ഭഗവതാ ഉദീരിതം. കാമാവചരസന്ധീനം പരിത്താരമ്മണം കാമാവചരാരമ്മണം ഭഗവതാ മതം. പച്ചുപ്പന്നം രൂപാദിപഞ്ചാരമ്മണം, ഗതിനിമിത്തം പഞ്ചാരമ്മണഞ്ച പച്ചുപ്പന്നഞ്ച ഹോതി. അതീതം വാ കമ്മം കുസലാകുസലചേതനാ അതീതായേവ, ന പച്ചുപ്പന്നാ. അനാഗതം ആരമ്മണം നത്ഥി.

൫൧൫-൨൬. അട്ഠേവ ച മഹാവിപാകാ, തീണി സന്തീരണാനി ചാതി ഏകാദസവിധം ചിത്തം തദാരമ്മണസഞ്ഞിതം. ഏകാദസവിധേ ചിത്തേ തദാരമ്മണസഞ്ഞിതേ പുഞ്ഞവിപാകാനി കുസലവിപാകാ ദസ ഹോന്തി, അപുഞ്ഞജം അകുസലവിപാകം പന ഏകം ഹോതി. മഹാവിപാകാ രൂപാരൂപഭവദ്വയേ ന ജായന്തി, കാമരൂപഭവേ സന്തീരണത്തയം ഹോതി. യാനി തദാരമ്മണചിത്താനി സത്ഥുനാ ജിനേന വുത്താനി, തേസു തദാരമ്മണചിത്തേസു ഏകമ്പി തദാരമ്മണചിത്തം രൂപാരൂപഭവദ്വയേ തദാരമ്മണം ഹുത്വാ കദാചിപി നപ്പവത്തതി. കസ്മാ കാരണാ? തത്ഥ തസ്മിം രൂപാരൂപഭവദ്വയേ ‘‘തദാരമ്മണം ന ഹോതീ’’തി വചനം ചോദകോ ഭവേയ്യ, ബീജസ്സാഭാവതോ പന ന ഹോതീതി പരിഹാരോ. അകാമാവചരാരമ്മണേ അകാമാവചരധമ്മേ ഇദം തദാരമ്മണമാനസം നേവ അനുബന്ധതി. ഹി കസ്മാ കാരണാ? പരിത്താരമ്മണത്താ ച ഏകന്തേന അവസ്സം തദാരമ്മണമാനസസ്സ കാമാവചരാരമ്മണത്താ ച തഥാ അപരിചിതത്താ ച സബ്ബദാ നാനുബന്ധതി. തഞ്ഹി യഥാ പിതരം വാ പിതുസദിസം വാ ഞാതിം അനുബന്ധന്തോപി തരുണദാരകോ ഘരദ്വാരന്തരവീഥിചതുക്കാദിമ്ഹി പരിചിതേയേവ ദേസേ അനുബന്ധതി, ന അരഞ്ഞം വാ യുദ്ധഭൂമിം വാ ഗച്ഛതി, ഏവം കാമാവചരേ ധമ്മേ അനുബന്ധന്തമ്പി മഹഗ്ഗതലോകുത്തരധമ്മമാരബ്ഭ പവത്തമാനേ ധമ്മേ നാനുബന്ധതി. യസ്മാ ചസ്സ സബ്ബോ കാമാവചരപാകോ ച കിരിയാമനോധാതു കിരിയാഅഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു സോമനസ്സസഹഗതാ ഇമേ ധമ്മാ പരിത്താരമ്മണാതി ഏവം അച്ചന്തം പരിത്തമേവ ആരമ്മണം വുത്തം, തസ്മാ ചേതം മഹഗ്ഗതലോകുത്തരാരമ്മണേ കാമാവചരധമ്മേപി നാനുബന്ധതീതി വേദിതബ്ബം.

൫൨൭-൩൨. കിം തേന യുത്തിവാദേന, വുത്തം അട്ഠകഥാസു ഹി ‘‘ജനകം തേന തുല്യ’’ന്തിആദികേന തേന, യുത്തിയാ വാദോ യുത്തിവാദോ, ‘‘ജനകം തേന തുല്യ’’ന്തിആദികായ യുത്തികഥായ കിം പയോജനം വുത്തം? അട്ഠകഥാസു ഹി സച്ചം ‘‘കിം തേന യുത്തിവാദേനാ’’തി വചനം, ‘‘അത്ഥകഥാസൂ’’തി വത്തബ്ബേ സമാസേ ഹി ത്ഥ-സ്സ ട്ഠ-കാരം കത്വാ ‘‘അട്ഠകഥാസൂ’’തി വുത്തം. കാമാവചരേ ധമ്മേ പടിച്ച തദാരമ്മണഭാവദീപകം വചനം ആചരിയേന വുത്തം. തദാരമ്മണചിത്താനി, ഏകാദസപി സബ്ബസോ സബ്ബപ്പകാരേനപി തദാരമ്മണചിത്താനി നാമഗോത്തം പനാരബ്ഭ തിസ്സാദികം നാമപഞ്ഞത്തിം പടിച്ച കച്ചായനഗോത്തകസ്സപഗോത്താദികം ഗോത്തപഞ്ഞത്തിം പടിച്ച ജവനേ ജവിതേപി ച തദാരമ്മണം ന ഗണ്ഹന്തി, രൂപാരൂപഭവേസു വാ തദാരമ്മണം ന ഗണ്ഹന്തി. യദാ പഞ്ഞത്തിമാരബ്ഭ, ജവനേ ജവിതേപി വാ യദാ മയാ വുത്തായ പഞ്ഞത്തിയാ സേസപഞ്ഞത്തിം പടിച്ച ജവനേ ജവിതേപി വാ തദാരമ്മണം ന ലബ്ഭതേ ആചരിയേന, തഥാ ദുക്ഖഅനിച്ചഅനത്തലക്ഖണാരമ്മണികായ വിപസ്സനായ തദാരമ്മണം ന ലബ്ഭതേ ആചരിയേന. തദാരമ്മണാ ന ലബ്ഭന്തി, മിച്ഛത്തനിയതേസുപി മിച്ഛത്തേ മിച്ഛാസഭാവേ ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്ത്യാദിവസേന നിയതാനി ചത്താരി ദിട്ഠിയുത്തജവനാനി മിച്ഛത്തനിയതാനി, മിച്ഛത്തനിയതേസുപി തദാരമ്മണം ന ലബ്ഭതേ ആചരിയേന, ലോകുത്തരധമ്മേ ആരബ്ഭ ജവനേ ഗതേപി തദാരമ്മണം ന ലബ്ഭതേ ആചരിയേന. തഥാ മഹഗ്ഗതേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ജവനേ ജവിതേപി തദാരമ്മണം ന ലബ്ഭതേ ആചരിയേന, പടിസമ്ഭിദാഞാണം ആരബ്ഭ ജവനേ ജവിതേപി തദാരമ്മണം ന ലബ്ഭതേ ആചരിയേന. മനോദ്വാരേപി സബ്ബേസം ജവനാനം അനന്തരം അനുപുബ്ബതോ തദാരമ്മണചിത്താനി ഭവന്തി.

൫൩൩-൪. മനോദ്വാരേ ആരമ്മണഘട്ടനാ ന വിജ്ജതി. ഭവങ്ഗതോ ചേതസോ വീഥിചിത്തസ്സ വുട്ഠാനം കഥം കേന പകാരേന ഹോതി? മനോദ്വാരേപി ഘട്ടനായ വിനാ ഘട്ടനം വജ്ജേത്വാ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തേവ യസ്മാ കാരണാ, തസ്മാ വീഥിചിത്താനം സമ്ഭവോ ഹോതി.

൫൩൫-൬. ദ്വാദസാപുഞ്ഞചിത്താനം ദ്വാദസഅകുസലചിത്താനം വിപാകാ സത്തസത്തതി പാപപാകാ ദ്വാദസപാപചിത്താനം വിപാകാ ചതുരാസീതി പവത്തിയം ഹോന്തി. ഏകസ്സ സോമനസ്സയുത്തദിട്ഠിസമ്പയുത്താകുസലസ്സ ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണാനി, സമ്പടിച്ഛനം, ഉപേക്ഖായുത്തസന്തീരണാനി ചാതി സത്ത അകുസലപാകാ ഹോന്തി. തഥാ സേസാനം ഏകാദസന്നം അകുസലാനമ്പി സത്ത വിപാകാ ഹോന്തി. ഏകാദസവിധാനം തു, ഹിത്വാ ഉദ്ധച്ചമാനസം ഉദ്ധച്ചമാനസം ഹിത്വാ ഏകാദസവിധാനം പടിസന്ധിയോ ഏകാദസവിധാ ചേവ ഭവന്തി.

൫൩൭-൮. ക്രിയചിത്തേസു സബ്ബേസു യം ആവജ്ജനദ്വയം ജവനം ന ച ഹോതി, തം ആവജ്ജനദ്വയം കരണമത്തത്താ കിരിയാമത്തത്താ വാതപുപ്ഫസമം വാതപുപ്ഫേന സദിസം മതം ഭഗവതാ. അയമേത്ഥാധിപ്പായോ – ഖീണാസവേ ഉപ്പന്നകാലേ വാ തം ആവജ്ജനദ്വയം കിരിയചിത്തം ഭവിതും യുത്തം. സബ്ബേസു പുഥുജ്ജനേസു ഉപ്പന്നകാലേ കഥം കിരിയാ ഹോതീതി ചേ? കരണമത്തത്താ അഫലദായകം വാതപുപ്ഫം വിയ അഫലദായകം കിരിയചിത്തം ഭവിതും യുത്തിഹാരോ കിരിയാ പന ഹോതി. യം സബ്ബം കിരിയചിത്തം കിച്ചസാധനതോ ജവനകിച്ചസാധനവസേന ജവനത്തം ജവനഭാവം പത്തം ഛിന്നമൂലസ്സ രുക്ഖസ്സ പുപ്ഫം അഫലം ഹോതി യഥാ, ഏവം ഛിന്നാവിജ്ജാതണ്ഹാമൂലസ്സ വീതരാഗസ്സ തം സബ്ബം കിരിയചിത്തം അഫലം വിപാകവിരഹിതം സിയാ ഭവേയ്യ.

൫൩൯-൪൦. പടിച്ച പന ഏതസ്മാ, ഫലമേതീതി പച്ചയോ ഏകം ധമ്മം പടിച്ച ഏതസ്മാ ധമ്മതോ ഫലം ഏതി പവത്തതി തസ്മാ പച്ചയോ, യോ ധമ്മോ യസ്സ ധമ്മസ്സ ഠിതിയാ ഉപ്പത്തിയാപി ഉപകാരോ നാമ ഹോതി, സോ ധമ്മോ തസ്സ ധമ്മസ്സ പച്ചയോതി പച്ചയോ നാമ പണ്ഡിതേന പവുച്ചതേ. സമ്ഭവോ പഭവോ ഹേതു കാരണം പച്ചയോ മതോ ഭഗവതാ. ഇദം വചനം അഞ്ഞത്ഥ ദീപനവചനം.

൫൪൧. ലോഭാദി പന യോ ധമ്മോ, മൂലട്ഠേനുപകാരകോ യോ ലോഭാദി പന ധമ്മോ മൂലഭാവേന ഫലധമ്മസ്സ ഉപകാരകോ, സോ ലോഭാദിധമ്മോ ഫലധമ്മസ്സ ഹേതൂതി ഹേതു നാമ വിഭാവിനാ വിഞ്ഞാതബ്ബോ.

൫൪൨. ലോഭോ ദോസോ ച മോഹോ ച തഥാ അലോഭാദയോ തയോ ഹേതൂ, തേ ഛ ഏവ ഹേതുയോ ഹോന്തി, ജാതിതോ ജാതിവസേന കുസലജാതിഅകുസലജാതിഅബ്യാകതജാതിവസേന നവധാ നവഹി കോട്ഠാസേഹി സിയും.

൫൪൩-൪. ധമ്മാനം കുസലാദീനം, കുസലാദിത്തസാധകോ യോ ധമ്മോ കുസലാദീനം ധമ്മാനം കുസലാദിത്തസാധകോ കുസലാദിഭാവസാധകോ, സോ ധമ്മോ മൂലട്ഠോ നാമ. ഏവം വചനം ഏകേ ഏകച്ചേ ആചരിയാ വദന്തി. ഏവം സന്തേ കുസലാകുസലാദീനം ധമ്മാനം കുസലാദിത്തസാധകവസേന മൂലട്ഠേ സന്തേ തംസമുട്ഠാനരൂപീസു തേഹി ചിത്തേഹി സമുട്ഠാനരൂപേസു തേഹി ചിത്തേഹി സമുട്ഠിതേസു ചിത്തജരൂപേസു ഹേതൂനം ലോഭാദിഹേതൂനം ഹേതുപച്ചയതാ കദാചിപി നേവ സമ്പജ്ജതി. അയമേത്ഥാധിപ്പായോ – യദി ചിത്തേസു രൂപാനി സമുട്ഠാപേന്തേസു തേ ലോഭാദയോപി ചിത്താനം സമ്പയുത്തചിത്താനം ഏകുപ്പാദത്താ ച രൂപാനി സമുട്ഠാപേന്തിയേവ. തദാ തേസം മതേ തേസം ചിത്തജരൂപാനം കുസലാദിത്തം സിയാ. ന ച കദാചി രൂപാനി കുസലാദിനാമകാനി ദിസ്സന്തി യസ്മാ, തസ്മാ ചിത്തജരൂപാനം കുസലാദിഭാവഞാപനത്ഥം തേസം ചിത്തജരൂപാനം തേ ലോഭാദയോ ഹേതുപച്ചയാ ന ഹോന്തി, ഇതി വചനം വത്തബ്ബം സിയാ. ഏവഞ്ച സതി ചിത്തജരൂപാനി നാമ കദാചിപി വിയുത്താനി ചരന്തി, തസ്മാ കുസലാദിത്തസാധകോ മൂലട്ഠോ ന ഹോതി.

൫൪൫-൬. ഹി സച്ചം ‘‘ഏവം സന്തേ തു ഹേതൂന’’ന്തിആദികം വചനം. തേ ലോഭാദയോ ഹേതൂ തേസം രൂപാനം കുസലാദിതം കുസലാദിഭാവം ന സാധേന്തി ന നിപ്ഫാദേന്തി. തേ ഹേതൂ തേസം പന രൂപാനം പച്ചയാ ന ച ന ഹോന്തിയേവ, തസ്മാ കാരണാ കുസലാദീനം ധമ്മാനം കുസലാദിത്തസാധകോ യോ ധമ്മോ, സോ ധമ്മോ മൂലട്ഠോതി മൂലസഭാവോ നാമ സമയഞ്ഞുനാ സമയവിജാനനസീലേന വിഞ്ഞുനാ ഗന്തബ്ബോ ജാനിതബ്ബോ.

൫൪൭. സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസ്സ, സാധനേനുപകാരകോ സുപ്പതിട്ഠിതഭാവം സാധനേന ഉപകാരകോ യോ അത്ഥോ, സോ അത്ഥോ ഹേതൂനം ലോഭാദീനം മൂലട്ഠോ മൂലസഭാവോ ഇതി ച ഗഹണം വിഭാവിനാ വിഞ്ഞാതബ്ബം.

൫൪൮-൯. കുസലാകുസലാ ഹേതൂ കുസലാ ഹേതൂ, അകുസലാ ഹേതൂ, ക്രിയാഹേതൂ സബ്ബസോ സബ്ബപ്പകാരേന സബ്ബേ കിരിയാഹേതുയോ ച സമ്പയുത്താനം പഞ്ചവോകാരഭൂമിയം സമ്പയുത്താനം ധമ്മാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയഭാവേന ഹേതുപച്ചയതം യാതാ ഗതാ. തംസമുട്ഠാനാനം ചിത്തജരൂപാനഞ്ച ഹേതുപച്ചയതം യാതാ ഗതാ, ഏതേ ഹേതൂ ചതുവോകാരഭൂമിയം സമ്പയുത്താനം ഏവ ധമ്മാനം ഹേതുപച്ചയതം യാതാ ഗതാ.

൫൫൦-൧. കാമേ വിപാകഹേതൂപി അത്തനാ സമ്പയുത്താനം ഹേതുപച്ചയതം യാതാ, പടിസന്ധിക്ഖണേപി കടത്താരൂപജാതാനം കമ്മജരൂപാനം ഹേതുപച്ചയതം യാതാ, തസ്മാ പടിസന്ധിചിത്തുപ്പാദക്ഖണേയേവ കമ്മജരൂപാനം ഉപ്പാദോ ഹോതി, യസ്മാ കാരണാ പവത്തിയം ചിത്തജാനഞ്ച രൂപാനം ഹേതുപച്ചയതം ഗതാ.

൫൫൨-൫. രൂപേ വിപാകഹേതൂ കാമാവചരഭൂമിയം ഹേതുയോ വിയ ഹേതുപച്ചയാ ഹോന്തി, പഞ്ചവോകാരേ ലോകുത്തരവിപാകഹേതവോ ചിത്തജാനം രൂപാനഞ്ച സമ്പയുത്താനഞ്ച പഞ്ചവോകാരഭൂമിയം ഹേതുപച്ചയാ ഹോന്തി. ചതുവോകാരേ ലോകുത്തരവിപാകജാ ഹേതവോ സമ്പയുത്താനം ഏവ ചതുവോകാരഭൂമിയം ഹേതുപച്ചയാ ഭവന്തി. ഇതരേ ചതുവോകാരേ അരൂപഭവേ വിപാകജാ ഹേതവോ സമ്പയുത്താനം ഏവ സഭൂമിയം അത്തനോ ഭൂമിയം അരൂപഭൂമിയം ഹേതുപച്ചയാ ഹോന്തി. ഹേതുത്ഥോ ഹേതൂനം അത്ഥോ ഹേതുയോ ചേവ ഹേതുപച്ചയോ ചേവ ഹേതുപച്ചയസമ്ഭവോ ഹേതുപച്ചയുപ്പത്തി, ഏവമേവ ഏവം ഇമിനാ പകാരേന. സഞ്ജാതോ സുഖഹേതു യസ്സാതി സഞ്ജാതസുഖഹേതു, തേന വിഞ്ഞേയ്യോ.

൫൫൬-൮. ഛന്ദോ ചിത്തഞ്ച വീരിയം വീമംസാ ചാതി ചതുധാധിപതീ ലോകാധിപതിനാ സത്ഥുനാ വുത്താ. ഛന്ദം ജേട്ഠകം കത്വാ ചിത്തസ്സ ഉപ്പത്തികാലസ്മിം യോ ഛന്ദോ, സോ ഛന്ദാധിപതി നാമ, ഛന്ദം ധുരം കത്വാ സമാധികരണചിത്തസ്സ ഏസേവ നയോ സേസേസുപി ച തീസു മയാ വുത്തതോ ഛന്ദാധിപതിതോ സേസേസുപി ച അധിപതീസു. യോ ധമ്മോ ജേട്ഠട്ഠേന ഉപകാരകോ, സോ ധമ്മോ അധിപതീതി അധിപതി നാമ ഭഗവതാ നിദ്ദിട്ഠോ.

൫൫൯. സുമതിമതിവിബോധനം വിചിത്തം,

കുമതിമതിന്ധനപാവകം പധാനം;

ഇമമതിമധുരം അവേദി യോ യോ,

ജിനവചനം സകലം അവേദി സോ സോ.

യോ യോ ജനോ ഇമം അഭിധമ്മാവതാരം സുമതിമതിവിബോധനം സുമതീനം സുന്ദരമതീനം പണ്ഡിതാനം മതിയാ വിബോധനകരം വിചിത്തം കുമതീനം കുച്ഛിതമതീനം ബാലാനം മതിഇന്ധനേ പധാനം പാവകം അതിമധുരകരം അവേദി ജാനി, സോ സോ ജനോ സകലം ജിനവചനം അവേദി ജാനി.

ഇതി അഭിധമ്മാവതാരടീകായ

പകിണ്ണകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അട്ഠമോ പരിച്ഛേദോ.