൭. സത്തമോ പരിച്ഛേദോ

വിപാകചിത്തപ്പവത്തിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൭൬. അനന്തഞാണേന നിരങ്ഗണേന,

ഗുണേസിനാ കാരുണികേന തേന;

വുത്തേ വിപാകേ മതിപാടവത്ഥം,

വിപാകചിത്തപ്പഭവം സുണാഥ.

യേന ജിനേന അനന്തഞാണേന നിക്കിലേസേന ഗുണേസിനാ കാരുണികേന തേന ജിനേന വുത്തേ വിപാകസ്മിം മതിപാടവത്ഥം മതിഛേകഭാവത്ഥായ വിപാകചിത്തപ്പഭവം മയാ ഭണമാനം വിപാകചിത്തപ്പവത്തിം തുമ്ഹേ സുണാഥ.

൩൭൭. ഏകൂനതിംസ കമ്മാനി, പാകാ ദ്വത്തിംസ ഭഗവതാ ദസ്സിതാ, കമ്മാനി തീസു ദ്വാരേസു ദിസ്സരേ, വിപാകാ ഛസു ദ്വാരേസു ദിസ്സന്തി.

൩൭൮-൯. കുസലം കാമലോകസ്മിം കാമലോകമ്ഹി കുസലം പവത്തേ, പടിസന്ധിയഞ്ച തംതംപച്ചയമാഗമ്മ തംതംപച്ചയം പടിച്ച. സോ സോ പച്ചയോ തംതംപച്ചയോ, ‘‘തതപച്ചയോ’’തി വത്തബ്ബേ നിഗ്ഗഹീതാഗമവസേന ‘‘തംതംപച്ചയോ’’തി വുത്തം. വിച്ഛാകമ്മധാരയസമാസോയം. വിവിധം ഫലം ദദാതി. ഏകായ ചേതനായ ഏകാ പടിസന്ധി ഭഗവതാ പകാസിതാ. നാനാകമ്മേഹി നാനാ പടിസന്ധിയോ ച ഭവന്തി.

൩൮൦-൧. തിഹേതുകം തു യം കമ്മം തിഹേതുകം യം കമ്മം പന കാമാവചരസഞ്ഞിതം തിഹേതുകം വിപാകം ദുഹേതുഞ്ച വിപാകം അഹേതുഞ്ച വിപാകം ദേതി. ദുഹേതുകം തു യം കമ്മം ദുഹേതുകം യം കമ്മം പന, തം കമ്മം തിഹേതുകം വിപാകം ന ദേതി, അത്തനോ വിപാകം ദുഹേതുഞ്ച അഹേതുഞ്ച ദേതി.

൩൮൨-൩. തിഹേതുകേന കമ്മേന, പടിസന്ധി തിഹേതുകാ ഹോതി, ദുഹേതുകാപി പടിസന്ധി ഹോതേവ, അഹേതുകാ പടിസന്ധി നേവ ഹോതി, ഉക്കട്ഠതിഹേതുകകമ്മേന തിഹേതുകാ പടിസന്ധി, ഓമകതിഹേതുകകമ്മേന ദുഹേതുകാ പടിസന്ധി ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ദുഹേതുകേന കമ്മേന ദുഹേതുകാ പടിസന്ധി, അഹേതുകാപി പടിസന്ധി ഹോതേവ, തിഹേതുകാ പടിസന്ധി നേവ ഹോതി. ഉക്കട്ഠദുഹേതുകകമ്മേന ദുഹേതുകാ പടിസന്ധി, ഓമകദുഹേതുകകമ്മേന അഹേതുകാ പടിസന്ധി ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

൩൮൪. അസങ്ഖാരകമ്മം അസങ്ഖാരവിപാകം ദേതി, സസങ്ഖാരവിപാകമ്പി ദേതി, സസങ്ഖാരകമ്മം സസങ്ഖാരഫലം, തഥാ അസങ്ഖാരഫലം ദേതി.

൩൮൫. ഏകായ ചേതനായേത്ഥ ഏത്ഥ ഏതാസു ചേതനാസു ഏകായ കുസലായ ചേതനായ സോളസവിധാ വിപാകചിത്താനി ഭവന്തി. ഇതി വചനം ജിനോ പകാസയേ.

൩൮൬-൯൨. വേദനാപരിവത്തനം ആരമ്മണേന ഹോതേവ, തദാരമ്മണചിത്തമ്പി ജവനേന നിയാമിതം, സോമനസ്സയുത്തേ കുസലേ ജവനേ ജവിതേ തദാരമ്മണമ്പി സോമനസ്സയുത്തമേവ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഉപേക്ഖായുത്തകുസലേപി ഏസേവ നയോ. കാമാവചരചിത്തേന കുസലേനാദിനാ പഠമേന കുസലേന തുല്യേന വിപാകചിത്തേന. തതിയാവിസേസനം. യേന സത്തേന ഗഹിതാ പടിസന്ധി ചേ യദി, ഇട്ഠേ ബലവാരമ്മണേ മനാപേ അതിമഹന്താരമ്മണേ തസ്സ സത്തസ്സ ചക്ഖുസ്സ ചക്ഖുപസാദസ്സ ആപാഥം പാകടഭാവം ആഗതേ സതി മനോധാതുയാ തായ ഭവങ്ഗസ്മിം ആവട്ടിതേ ഭവങ്ഗസോതേ ഛിന്ദിതേ സതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണകാദീസു വീഥിചിത്തേസു ജാതേസു പഠമം കുസലം കാമമാനസം ജവനം ഹുത്വാ ജായതേ. സത്തക്ഖത്തുവാരാനി ജവിത്വാന പഠമേ മഹാകുസലേ ഗതേ തദേവ തം ഏവ ഇട്ഠം ആരമ്മണം കത്വാ തേനേവ പഠമമഹാകുസലേന സദിസം തദാരമ്മണവിപാകചിത്തം. സന്ധിയാ തുല്യതോ പടിസന്ധിയാ തുല്യഭാവേന മൂലഭവങ്ഗന്തി മൂലഭവങ്ഗം നാമ ഭഗവതാ പവുച്ചതേ. തഞ്ച തദാരമ്മണചിത്തം സന്തീരണം സോമനസ്സയുത്തം സന്തീരണം ദസ്സനം സമ്പടിച്ഛനം ഏത്ഥ ഏതസ്മിം വീഥിചിത്തേ ഗണനൂപഗചിത്താനി ഗണനം ഉപഗതാനി ചിത്താനി ചത്താരി ഏവ ഭവന്തി.

൩൯൩-൪. യദാ ഹി ദുതിയം ചിത്തം, കുസലം ജവനം യദാ യസ്മിം കാലേ തസ്സേവ സോമനസ്സതിഹേതുനോ പുഗ്ഗലസ്സ ദുതിയം കുസലം ചിത്തം ജവനം ഹോതി, തദാ തസ്മിം കാലേ തേന ജവനേന തുല്യവിപാകം തദാരമ്മണം. തസ്സ സന്ധിയാ അസമാനത്താ തസ്സ തദാരമ്മണചിത്തസ്സ സന്ധിയാ അസമാനത്താ ദ്വേ നാമാനി അസ്സ വിപാകചിത്തസ്സ അനേന വിപാകചിത്തേന ലബ്ഭരേ ലബ്ഭന്തി, ‘‘ആഗന്തുകഭവങ്ഗ’’ന്തി നാമം ‘‘തദാരമ്മണക’’ന്തി ച നാമം ഇതി ദ്വേ നാമാനി ലബ്ഭന്തി.

൩൯൫-൬. യദാ തസ്സേവ പുഗ്ഗലസ്സ തതിയം പുഞ്ഞം ജവനം ഹോതി, തദാ തേന ജവനേന സദിസം തതിയം പാകം തദാരമ്മണികം സിയാ. ഇദം വിപാകചിത്തം ആഗന്തുകഭവങ്ഗന്തി ആഗന്തുഭവങ്ഗം നാമ ഭഗവതാ വുച്ചതേ, പുരിമാനി ച പഞ്ച വിപാകചിത്താനി ഇമിനാ പന തതിയവിപാകേന പന സദ്ധിം ഛ ചിത്താനി ഹോന്തി.

൩൯൭-൮. യദാ ചതുത്ഥം കുസലം ജവനം ഹോതി, തദാ തേന ജവനേന തുല്യം ചതുത്ഥവിപാകം തദാരമ്മണഭാവം വജേ ഗച്ഛേയ്യ. ചതുത്ഥവിപാകം ആഗന്തുകഭവങ്ഗം തദാരമ്മണനാമകം ഹോതി, പുരിമാനി ഛ പാകാനി ഇമിനാ സഹ ചതുത്ഥപാകേന സത്ത ചിത്താനി ഹോന്തി.

൩൯൯-൪൦൩. യദാ യസ്മിം കാലേ തസ്മിം ചക്ഖുദ്വാരേ ഇട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണം പന തഥാ ആപാഥം ആഗച്ഛതി ച, തദാ വുത്തനയേന ആവജ്ജനദസ്സനസമ്പടിച്ഛനചിത്തേസു ജാതേസു ഇധ ഇമസ്മിം മജ്ഝത്താരമ്മണേ ആരമ്മണവസേന വേദനാ പരിവത്തതി, തസ്മാ ഉപേക്ഖാസഹഗതം സന്തീരണം മനോ ഹോതി. ഉപേക്ഖാസഹഗതേസു ഏവ ചതൂസുപി ജവനേസു ജവിതേസു തേഹി ജവനേഹി തുല്യാനി ചത്താരി വിപാകചിത്താനി ജായരേ. അച്ചന്തം ഏകന്തേന വേദനായ ഉപേക്ഖാവേദനായ പുരിമേഹി സോമനസ്സസഹഗതേഹി ചിത്തേഹി അസമാനത്താ ചത്താരി ചിത്താനി നാമതോ പിട്ഠിഭവങ്ഗാനി നാമ ഹോന്തി, പിട്ഠിഭവങ്ഗാനി സോമനസ്സവിപാകാനം പച്ഛാഭാഗേ ഭവങ്ഗാനീതി അത്ഥോ. ഇമാനി ഉപേക്ഖാസഹഗതാനി പഞ്ച വിപാകാനി പുരിമേഹി സത്തഹി വിപാകേഹി സദ്ധിം ദ്വാദസ വിപാകാനി ഭവന്തി. ഇതി വചനം ധീരോ വിനിദ്ദിസേ.

൪൦൪-൬. യഥാ ചക്ഖുദ്വാരേ ദ്വാദസ വിപാകാനി ഹോന്തി, തഥാ ഏവം സോതാദീസു ദ്വാരേസുപി ദ്വാദസ പാകാനി ഹോന്തി. ഇതി വചനം ധീരോ നിദ്ദിസേ, ഇമേ മയാ വുത്താ വിപാകാ സമസട്ഠി ഭവന്തി. ഏവം ഇമിനാ മയാ വുത്തപ്പകാരേന ഏകായ ചേതനായ കമ്മേ ആയൂഹിതേ പവത്തിതേ സമസട്ഠി വിപാകാനി ഉപ്പജ്ജന്തി, ഇമസ്മിം വചനേ സംസയോ നത്ഥി. ഗഹിതാഗ്ഗഹണേനേത്ഥ ഏത്ഥ ഏതേസു വിപാകേസു ഗഹിതാനം വിപാകാനം അഗ്ഗഹണേന ചക്ഖുദ്വാരേ ദ്വാദസ പാകാ, സോതവിഞ്ഞാണകാദീനി ചത്താരി ചാതി സോളസ പാകാനി ഹോന്തി.

൪൦൭-൧൧. ഏകേന തിഹേതുകകുസലേന അസങ്ഖാരികേന കമ്മേന ആയൂഹിതേ യഥാ, ഏവമേവ സസങ്ഖാരതിഹേതുകകുസലേനാപി അസങ്ഖാരസസങ്ഖാരഉപേക്ഖാസഹഗതേഹിപി കുസലേഹി കമ്മേ ആയൂഹിതേ പവത്തിതേ തേസം തിണ്ണം കുസലാനം വിപാകേഹി തീഹിപി ദിന്നായ പടിസന്ധിയാ ഏസേവ നയോ പണ്ഡിതേന ജാനിതബ്ബോ. ഇധ ഇമസ്മിം ഉപേക്ഖാസഹഗതദ്വയേ ഇട്ഠമജ്ഝത്തഗോചരസ്സ വസേന വിപാകചിത്തപ്പവത്തിം പഠമം ദസ്സേത്വാ ദസ്സേതബ്ബാഥ പച്ഛാ തു, ഇട്ഠസ്മിം ഗോചരേ ഇധ അഥ പച്ഛാ മയാ വുത്തചിത്തപ്പവത്തിതോ പച്ഛാകാലേ പന ഇധ ഇമസ്മിം ഇട്ഠഗോചരേ ഏകേകസ്മിം പന ദ്വാദസ ദ്വാദസ പാകാ പണ്ഡിതേന ദസ്സേതബ്ബാ. ഗഹിതാഗ്ഗഹണേനേത്ഥ ഏത്ഥ ഏതേസു വിപാകേസു ഗഹിതാനം വിപാകാനം അഗ്ഗഹണേന സോളസ പാകചിത്താനി ഹോന്തി. പുബ്ബേ കാലേ മയാ വുത്തനയേനേവ സബ്ബം വചനം അസേസതോ അസേസഭാവേന പണ്ഡിതേന ഞേയ്യം.

൪൧൨-൪. തിഹേതുകേന കമ്മേന, പടിസന്ധി തിഹേതുകാ ഭവതി, ഇതി അയം വാരോ ഏത്താവതാ ഏത്തകേന വചനേന മയാ വുത്തോ. ഏകം കമ്മം ഏകസ്മിം ഭവേ ഏകം പടിസന്ധിം ജനേതി, തതോ പടിസന്ധിതോ അപരം അഞ്ഞം ദുതിയം പടിസന്ധിം ന ജനേതി, പവത്തിയം അനേകാനി വിപാകാനി സഞ്ജനേതി. ഹി സച്ചം ‘‘ഏകം കമ്മ’’ന്തിആദികം വചനം. ഏകസ്മാ ബീജാ ഏകതോ ബീജതോ ഏകം അങ്കുരം ജായതി, അസ്സ ബീജസ്സ ബഹൂനി ഫലാനി ഹേതുപ്പവത്തിതോ സലിലാദിഹേതുപ്പത്തിയാ ഹോന്തി.

൪൧൫-൨൧. ദുഹേതുകേന കമ്മേന, പടിസന്ധി ദുഹേതുകാ ഹോതി, ഇതി വചനം അയം വാരോ അനുപുബ്ബേന അനുപടിപാടിയാ ആഗതോ. ഇധ ഇമസ്മിം അധികാരേ ദുഹേതുകേന പുഞ്ഞേന സോമനസ്സയുത്തേന അസങ്ഖാരികേന ചിത്തേന കമ്മേ ആയൂഹിതേ പന ദുഹേതുകേന സോമനസ്സയുത്തകുസലേന തുല്യേന പാകേന യേന സത്തേന ഗഹിതാ പടിസന്ധി ചേ, ഇട്ഠേ ആരമ്മണേ തസ്സ സത്തസ്സ ചക്ഖുദ്വാരേ ആപാഥം ആഗതേ സോമനസ്സയുത്തേ ഞാണഹീനേ കുസലമാനസേ തസ്മിം ദുഹേതുകേ സത്തക്ഖത്തും ജവിത്വാന ഗതേ തം ഏവ ആരമ്മണം കത്വാ തദനന്തരം തസ്സ ജവനസ്സ അനന്തരം തംസരിക്ഖകം തേന ജവനേന സദിസം ഏകന്തം അസങ്ഖാരികമാനസം ജായതി. തന്തി തം ചിത്തം മൂലഭവങ്ഗന്തി മൂലഭവങ്ഗം നാമ തദാരമ്മണമിച്ചപി തദാരമ്മണം നാമ ഉഭയമ്പി നാമം തസ്സേവ നാമം തസ്സ ചിത്തസ്സ ഏവ നാമം. ഇതി ഏവം ഇമിനാ പകാരേന ഭഗവതാ പരിദീപിതം. ദുഹേതുകേ സസങ്ഖാരേ കുസലേ ജവനേ ജവിതേപി ച തംസമം തേന ചിത്തേന സദിസം ആഗന്തുകസങ്ഖാതം തദാരമ്മണമാനസം ഹോതി.

൪൨൨-൯. തഥേവ ച തഥാ ഏവ ച ഇട്ഠമജ്ഝത്തഗോചരേ ദുഹേതൂനം ദ്വിന്നം ഉപേക്ഖായുത്താനം ജവനാനം അനന്തരം താദിസാനി തേഹി ജവനേഹി സദിസാനി ദ്വേ തദാരമ്മണമാനസാനി ജായന്തേ, തേസം തദാരമ്മണമാനസാനം ‘‘പിട്ഠിഭവങ്ഗ’’ന്തി നാമം, ‘‘ആഗന്തുകഭവങ്ഗ’’ന്തി ച നാമം ഹോതി. സന്തീരണദ്വയഞ്ചേവ ദസ്സനം സമ്പടിച്ഛനം ഇമാനി ദ്വേ ഭവങ്ഗാനി ചാതി അട്ഠ വിപാകാ ചക്ഖുദ്വാരേ ഹോന്തി. ഏവം ഇമിനാ മയാ വുത്തപ്പകാരേന പഞ്ചസു ദ്വാരേസുപി ച അട്ഠ അട്ഠ വിപാകേ കത്വാ പവത്തിയം ചത്താലീസ വിപാകാനി ഭവന്തി. ഗഹിതാഗ്ഗഹണേനേത്ഥ, ചക്ഖുദ്വാരേ പനട്ഠ ച ഏത്ഥ ഏതേസു വിപാകേസു ഗഹിതാനം വിപാകാനം അഗ്ഗഹണേന ചക്ഖുദ്വാരേ അട്ഠ ച വിപാകാ സോതഘാനാദിനാ വിപാകേന സദ്ധിം ദ്വാദസ ഏവ വിപാകാനി ഭവന്തി. ഏകായ ചേതനായേവം ഏവം ഇമിനാ മയാ വുത്തപ്പകാരേന ഏകായ ചേതനായ കമ്മേ ആയൂഹിതേ പവത്തിതേ പന സതി ദ്വാദസേവ വിപാകാനി ഭവന്തി. ഇതി വചനം വിജിതകുസലയുദ്ധസങ്ഗാമേന പകാസിതം ദേസിതം. ദുഹേതുകത്തയേനാപി, സേസേന സദിസേന തു മയാ വുത്തതോ ദുഹേതുതോ സേസേന ദുഹേതുകത്തയേനാപി സദിസേന പാകേന ആദിന്നസന്ധിനോ ഗഹിതപടിസന്ധികസ്സ സത്തസ്സ ഏവം നയോ മതോ കഥിതോ നിരങ്ഗണേന. ദുഹേതുകേന കമ്മേന ദുഹേതുകാ പടിസന്ധി ഹോതി. ഇതി അയം വാരോ ച ഏത്താവതാ ഏത്തകേന വചനേന മയാ വുത്തോ.

൪൩൦-൮. ദുഹേതുകേന കമ്മേന അഹേതുകാ പടിസന്ധി ഹോതി, ഇതി അയം വാരോ അനുപുബ്ബേന പടിപാടിയാ ആഗതോ. തേസു ചതൂസുപി ദുഹേതുകേസു കുസലേസു ചിത്തേസു അഞ്ഞതരേനേവ ഹേതുകേന കമ്മേ ആയൂഹിതേ പവത്തിതേ സതി തസ്സേവ ദുഹേതുകസ്സ കുസലജവനസ്സ പാകഭൂതായ ഉപേക്ഖാസഹഗതാഹേതുകായ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ആദിന്നപടിസന്ധിനോ സത്തസ്സ സാ പടിസന്ധി കമ്മസദിസാ നാമ ന വത്തബ്ബാ പണ്ഡിതേഹി. ഹി സച്ചം ‘‘പടിസന്ധി ന വത്തബ്ബാ’’തിആദികം വചനം. കമ്മം ദുഹേതുകം ഹോതി, പടിസന്ധി അഹേതുകാ ഹോതി. തസ്സ ദേഹിനോ സത്തസ്സ വുഡ്ഢിമുപേതസ്സ വുഡ്ഢിം ഉപഗതസ്സ ചക്ഖുദ്വാരേ പന ഇട്ഠമജ്ഝത്തഗോചരേ ആപാഥമാഗതേ സതി ദുഹേതുകാനം ചതുന്നം പുഞ്ഞാനം യസ്സ കസ്സചി ജവനസ്സ അവസാനമ്ഹി ഇദം അഹേതുകം മനോ തദാരമ്മണഭാവേന ജായതി. ഏത്ഥ ഏതസ്മിം വചനേ സംസയോ സന്ദേഹോ നത്ഥി, തം അഹേതുകചിത്തം മൂലഭവങ്ഗഞ്ച തദാരമ്മണമേവ ച ഹോതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണകാദീസുപി വീഥിചിത്തേസു ജാതേസു ഉപേക്ഖാസഹഗതംയേവ സന്തീരണമ്പി ച ഹോതി. തേസു ഏകം ഠപേത്വാന, ഗഹിതാഗ്ഗഹണേനിധ തേസു ദ്വീസു സന്തീരണതദാരമ്മണകിച്ചേസു വിപാകേസു ഏകം സന്തീരണകിച്ചം തദാരമ്മണകിച്ചം തം ചിത്തം ഠപേത്വാ ഗഹിതാനം വിപാകാനം അഗ്ഗഹണേന ഇധ ഇട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണേ ഗണനൂപഗചിത്താനി തീണിയേവ ഭവന്തി.

൪൩൯-൪൧. ഇട്ഠേ ആരമ്മണേ ചക്ഖു-ദ്വാരേ ആപാഥമാഗതേ തദാ സന്തീരണഞ്ചേവ സോമനസ്സയുത്തംയേവ ഹോതി, തദാരമ്മണമാനസഞ്ച സോമനസ്സയുത്തംയേവ ഹോതി, തേസു സന്തീരണതദാരമ്മണകിച്ചേസു വിപാകേസു ഏകേകം സന്തീരണകിച്ചം, തദാരമ്മണകിച്ചം വാ ചിത്തം ഗഹേത്വാ പുരിമാനി ച തീണി ചത്താരി ഏവ വിപാകാനി ഭവന്തി. ഏവം ഇമിനാ മയാ വുത്തപ്പകാരേന പഞ്ചസു ദ്വാരേസുപി ചത്താരി ചത്താരി വിപാകചിത്താനീതി പവത്തിയം വിപാകാനി വീസതി ചിത്താനി ഹോന്തി.

൪൪൨-൮. ചക്ഖുദ്വാരേ തു ചത്താരി, ഗഹിതാഗ്ഗഹണേനിധ ഗഹിതാനം വിപാകാനം അഗ്ഗഹണേന ചക്ഖുദ്വാരേ പന ചത്താരി വിപാകാനി ഇധ ഇമസ്മിം ഇട്ഠാരമ്മണേ സോതഘാനാദിനാ വിപാകേന സദ്ധിം അഹേതുകം അട്ഠകം ഹോതി ഏവ. അഹേതുകപടിസന്ധിസ്സ സത്തസ്സ ദുഹേതുകം, തിഹേതുകം വാ തദാരമ്മണം ന ഭവേ ന ഭവേയ്യ, ദുഹേതുപടിസന്ധിനോ സത്തസ്സ തിഹേതുകം തദാരമ്മണം ന ഭവേ. ജാതാ സുഗതിയം യേന, പാകേന പടിസന്ധി തു സുഗതിയം യേന പാകേന പടിസന്ധി ജാതാ, തേന വിപാകേന തുല്യമ്പി, ഹീനം വാ തേസം തദാരമ്മണം ഭവേയ്യ. മനുസ്സലോകം സന്ധായ, വുത്തഞ്ചാഹേതുകട്ഠകം സുഗതിയം അഹേതുകട്ഠകഞ്ച മനുസ്സലോകഞ്ച സന്ധായ പടിച്ച കാരണം കത്വാ മയാ വുത്തം. ചതൂസുപി അപായേസു പന അപേതോ അയോ പതിട്ഠാ ഏതേഹീതി അപായോ, തേസു. പവത്തേ അഹേതുകം അട്ഠകം ആപായികേഹി ലബ്ഭതി. ഥേരോ നേരയികാനം തു, ധമ്മം ദേസേതി വസ്സതി ഥിരോ ഥിരകാരധമ്മോ യസ്മിം അത്ഥീതി ഥേരോ, ദുതിയഅഗ്ഗസാവകഭൂതോ ഇദ്ധിമാ മോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ നേരയികാനം നിരയേ ജാതാനം സത്താനം ധമ്മം ദേസേതി വസ്സതി, ‘‘ഉച്ഛങ്ഗേ മം നിസീദിത്വാ’’തിആദീസു വിയ ദേവം വസ്സാപേതീതി അത്ഥോ. ഗന്ധം വായുഞ്ച മാപേതി യദാ, തദാ പന തേസം നേരയികാനം സത്താനം തേഹി നേരയികസത്തേഹി ഥേരം ദിസ്വാ, ധമ്മഞ്ച സുത്വാ, ഗന്ധഞ്ച ഘായിത്വാ ജലം ഉദകഞ്ച പിവതം പിവന്താനം മുദും വായുഞ്ച തേഹി ഫുസതം ഫുസന്താനം തേസം നേരയികസത്താനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണകാദീനി പഞ്ചപി പുഞ്ഞജാനി ഏവ കുസലവിപാകാനി ഏവ സന്തീരണദ്വയം പുഞ്ഞജം ഏവ കുസലവിപാകം ഏവ പുഞ്ഞജാ ഏവ ഏകാ മനോധാതു ഇതി അട്ഠകം ഹോതി.

൪൪൯-൫൦. അയം താവ കഥാ ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണകാദീനി പുഞ്ഞജാനേവാ’’തിആദികാ അയം കഥാ ഇട്ഠഇട്ഠമജ്ഝത്തഗോചരേ കാമാവചരേ പുഞ്ഞാനം ജവനാനം വസേന മയാ വുത്താ. തദാരമ്മണചേതസോ തദാരമ്മണചിത്തസ്സ യം നിയമത്തം ‘‘തദാരമ്മണമാനസം ജവനേന നിയാമിത’’ന്തിആദിവചനേന മയാ വുത്തം, തം നിയമത്തം കുസലം സന്ധായ വുത്തം. സോമനസ്സയുത്തേ കാമാവചരകുസലേ ജവിതേ തദാരമ്മണമ്പി സോമനസ്സയുത്തമേവ ഹോതി, ഉപേക്ഖായുത്തേ കാമാവചരകുസലേ ജവിതേ തദാരമ്മണമ്പി ഉപേക്ഖായുത്തമേവ ഹോതി, നേതം അകുസലേ ഉപേക്ഖായുത്തേ വിചികിച്ഛാദികേ അകുസലേ ജവനേ പന ജവിതേ സോമനസ്സയുത്തമ്പി തദാരമ്മണം ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ഇതിപി വചനം ആചരിയേന ദീപിതം.

൪൫൧-൭. ഇധ ഇമസ്മിം അധിപ്പായേ അകുസലചിത്തേസു സോമനസ്സയുത്തേസു ചതൂസുപി ഇട്ഠേ ആരമ്മണേ തേസു ചിത്തേസു ജവിതേസു സോമനസ്സയുത്താ അഹേതുമനോവിഞ്ഞാണധാതു തദനന്തരം തേസം അകുസലജവനാനം അനന്തരം തദാരമ്മണഭാവേന ജായതി. ഉപേക്ഖായുത്തേസു ഛസു അകുസലചിത്തേസു ഇട്ഠമജ്ഝത്തേ ഗോചരേ ജവിതേസു പുഞ്ഞജാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാ അഹേതുമനോവിഞ്ഞാണധാതു ഏവ തദനന്തരം വാ തേസം ഉപേക്ഖാസഹഗതാനം ഛന്നം അകുസലജവനാനം അനന്തരം തദാരമ്മണഭാവേന ജായതി. ഇട്ഠാരമ്മണയോഗസ്മിം ബുദ്ധരൂപാദിഇട്ഠാരമ്മണയോഗസ്മിം കങ്ഖതോ ‘‘ബുദ്ധോ നു ഖോ, നോ ബുദ്ധോ’’തി കങ്ഖന്തസ്സ സത്തസ്സ ഉദ്ധതസ്സ വാ സത്തസ്സ തദാരമ്മണമാനസം സോമനസ്സയുത്തം അഹേതുകം വിപാകം ഹോതി പിട്ഠിഭവങ്ഗം. സോമനസ്സയുതേ ചിത്തേ, ജവനേ ജവിതേ പന സോമനസ്സയുത്താ ഏവ പഞ്ച തദാരമ്മണമാനസാ പണ്ഡിതേന ഗവേസിതബ്ബാ. ഉപേക്ഖാസഹഗതേ ചിത്തേ ജവനേ പന ജവിതേ സതി ഉപേക്ഖാസഹഗതാ ഛ ച തദാരമ്മണമാനസാ പണ്ഡിതേന ഗവേസിതബ്ബാ.

൪൫൮-൬൩. തിഹേതുസോമനസ്സേന, ആദിന്നപടിസന്ധിനോ സത്തസ്സ ഝാനതോ പരിഹീനസ്സ വിപ്പടിസാരിനോ തം ഝാനം പച്ചവേക്ഖതോ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ദോമനസ്സയുത്തം ചിത്തം ഹോതി. തസ്സ ദോമനസ്സസ്സ അനന്തരം കിം മാനസം ജായതേ, ത്വം ദോമനസ്സയുത്തജവനസ്സ അനന്തരമാനസം ബ്രൂഹി കഥേഹി. പട്ഠാനേ പടിസിദ്ധാ ഹി ദോമനസ്സസ്സാനന്തരം സോമനസ്സസ്സ ഉപ്പത്തി പട്ഠാനേ പടിസിദ്ധാ പട്ഠാനപ്പകരണേ ഭഗവതാ നിവാരിതാ, അസ്സ സോമനസ്സസ്സ വാ അനന്തരം ദോമനസ്സസ്സ ഉപ്പത്തി പട്ഠാനേ പട്ഠാനപ്പകരണേ പടിസിദ്ധാ ഭഗവതാ നിവാരിതാ. മഹഗ്ഗതം പനാരബ്ഭ മഹഗ്ഗതം പടിച്ച ജവനേ ജവിതേപി ച തദാരമ്മണമാനസം തത്ഥേവ തസ്മിം പട്ഠാനേ ഏവ പടിസിദ്ധം ഭഗവതാ നിവാരിതം. തസ്മാ കാരണാ ഭവങ്ഗപാതോ വാ തദാരമ്മണമേവ വാ ന ഹോതി. കിം നു കാതബ്ബം തേസം ഭവങ്ഗതദാരമ്മണാനം അഭാവേ കാരണം യം കാതബ്ബം, അമ്ഹേഹി തം കാരണം കിം നു പുച്ഛാമ, തം തദത്ഥം ആഭിധമ്മികഭാവേന ആഭിധമ്മിക തം കാരണം വദ വദാഹി. ഉപേക്ഖാസഹഗതാഹേതുമനോവിഞ്ഞാണധാതു പുഞ്ഞാപുഞ്ഞവിപാകാ തദാരമ്മണികാ സിയാ ഭവേയ്യ.

൪൬൪-൭. ഇമസ്സ തദാരമ്മണസ്സ ആവജ്ജനം കിം നത്ഥി? തം തദാരമ്മണമാനസം കഥം കേന പകാരേന ജായതേ? ഭവങ്ഗആവജ്ജനാനം ചിത്താനം കിം ആവജ്ജനമത്തം? മഗ്ഗസ്സ അനന്തരസ്സ ച ഫലസ്സാപി കിം ആവജ്ജനം നത്ഥി? നിരോധാ ച നിരോധതോ വുട്ഠഹന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഫലചിത്തസ്സ വാതി മയാ സുതം, ഏവം ഇമിനാ മയാ വുത്തപ്പകാരേന ആവജ്ജനം നത്ഥി. വിനാ ആവജ്ജനേനാപി, ഹോതു ജായതു മാനസം ചിത്തം ആവജ്ജനേന വിനാ ആവജ്ജനം വജ്ജേത്വാ ഹോതു ജായതു, കിമസ്സാരമ്മണം അസ്സ തദാരമ്മണമാനസസ്സ കിം ആരമ്മണം, പണ്ഡിത, ത്വം ആരമ്മണം യദി ജാനാസി, തം ആരമ്മണം ബ്രൂഹി മയ്ഹം കഥേഹി. വിനാ ആരമ്മണേനേതം ഏതം മാനസം ആരമ്മണേന വിനാ ആരമ്മണം വജ്ജേത്വാ ന ജായതി. ഹി സച്ചം ‘‘വിനാ ആരമ്മണേനേത’’ന്തിആദികം വചനം, തദാരമ്മണമാനസം യദാ ദോമനസ്സയുത്തം ജവനം മഹഗ്ഗതാരമ്മണം ജവതി, തദാ തസ്മിംയേവ ജവനചിത്തക്ഖണേ പരിത്തേസു കാമാവചരാരമ്മണേസു യം കിഞ്ചി പരിത്താരമ്മണം ആരബ്ഭ പടിച്ച ജായതി.

൪൬൮-൭൩. ഉതുബീജനിയാമോ ച ഉതുനിയാമോ ബീജനിയാമോ ച കമ്മധമ്മനിയാമതാ ച കമ്മനിയാമതാ ച സീലാദിപാരമീധമ്മനിയാമതാ ച ചിത്തസ്സ നിയാമോ ചാതി പഞ്ച നിയാമതാ പണ്ഡിതേന ഞേയ്യാ. തത്ഥ തേസു പഞ്ചസു നിയാമേസു സബ്ബേസം പന രുക്ഖാനം ഏകപ്പഹാരേന ഫലപുപ്ഫാദിധാരണം ഉതു, അയം ഉതുനിയാമതാ. തേസം തേസം തു ബീജാനം, തംതംതുല്യഫലുബ്ഭവോ തേസം തേസം ബീജാനം പന തേഹി തേഹി ബീജേഹി തുല്യാനമ്പി സസ്സാനം ഫലാനം ഉപ്പത്തി, അയം ബീജനിയാമതാ. മത്ഥകേ നാളികേരസ്സ നാളികേരഫലസ്സ മത്ഥകേ ഛിദ്ദത്തം ഛിദ്ദഭാവോ, അയം ബീജജോ ബീജതോ ജാതോ നിയാമോ. തിഹേതുകകമ്മം തിഹേതുകഞ്ച വിപാകം ദുഹേതുകഞ്ച വിപാകം അഹേതുകഞ്ച വിപാകം യതോ യം കമ്മം ദേതി, അയം കമ്മനിയാമതാ. ബോധിസത്തസ്സ ജാതിയം ജിനങ്കുരസ്സ ജാതിക്ഖണേ മേദനീകമ്പനാദികം അനേകവിസേസത്തം, അയം സീലാദിപാരമീധമ്മനിയാമതാ. തേന ഗോചരേന പസാദസ്മിം ഘട്ടിതേ സതി ഇധ ഇമസ്മിം ചിത്തവീഥിയം ആവജ്ജനാദീനം ചിത്താനം ഉപ്പത്തി, അയം ചിത്തനിയാമതാ.

൪൭൪. യോ പുഗ്ഗലോ ധീരോ ധീരസമ്പന്നോ ഗുണസമ്പന്നോ വിക്ഖിത്തപാപോ മോഹന്ധകാരാപഗമം അന്ധകാരമനിസ്സായ അവിജ്ജാനിസ്സരണം യദിച്ഛേ സചേ ഇച്ഛേയ്യ, സോ ധീരോ ഇമം അഭിധമ്മാവതാരപ്പകരണം അന്ധജ്ജനാനം അന്ധസദിസബാലജനാനം ഹദയന്ധകാരം വിദ്ധംസനം അന്ധകാരസന്നിസ്സിതസ്സ യസ്സ ഹദയസ്സ വിദ്ധംസനകരം ജലന്തം ദീപം ജലമാനം ദീപം. പയത്തോതി പകാരേന യതതി വീരിയം കരോതീതി പയത്തോ, സതതം സബ്ബദാ സിക്ഖേഥ സജ്ഝായനധാരണചിന്തനവസേന സിക്ഖേയ്യ.

ഇതി അഭിധമ്മാവതാരടീകായ

വിപാകചിത്തപ്പവത്തിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സത്തമോ പരിച്ഛേദോ.