൬. ഛട്ഠോ പരിച്ഛേദോ

ആരമ്മണവിഭാഗവണ്ണനാ

൨൯൧. ഏതേസം പന ചിത്താനം, ആരമ്മണമിതോ പരം;

ദസ്സയിസ്സാമഹം തേന, വിനാ നത്ഥി ഹി സമ്ഭവോ.

ഇതോ പരം ഇതോ പരിച്ഛേദതോ പരം അഹം ഏതേസം പന ചിത്താനം ആരമ്മണം ദസ്സയിസ്സാമി. ഹി കസ്മാ? തേന വിനാ തം ആരമ്മണം വജ്ജേത്വാ ചിത്താനം സമ്ഭവോ നത്ഥി യസ്മാ കാരണാ, തസ്മാ കാരണാ ദസ്സയിസ്സാമി.

൨൯൨. രൂപം സദ്ദം ഗന്ധം രസം, ഫോട്ഠബ്ബം ധമ്മമേവ ച;

ഛധാ ആരമ്മണം ആഹു, ഛളാരമ്മണകോവിദാ.

ഛളാരമ്മണേസു ഛേകാ പണ്ഡിതാ ആരമ്മണം ഛധാ ഛപ്പകാരം ആഹു കഥേസും.

൨൯൩. തത്ഥ ഭൂതേ ഉപാദായ. തത്ഥ തേസു ആരമ്മണേസു ഭൂതേ ഉപാദായ ഭൂതേ പടിച്ച വണ്ണോ ചതുസമുട്ഠിതോ കമ്മചിത്തഉതുആഹാരസങ്ഖാതേഹി ചതൂഹി പച്ചയേഹി സമുട്ഠിതോ നിബ്ബത്തോ നിദസ്സനേന സഹ പവത്തോ പടിഘേന സഹ പവത്തോ രൂപാരമ്മണസഞ്ഞിതോ.

൨൯൪. ദുവിധോപി സമുദ്ദിട്ഠോ, സദ്ദോ ചിത്തോതുസമ്ഭവോ സദ്ദോ ദുവിധോപി മുനിനാ സമുദ്ദിട്ഠോ ചിത്തോതുസമ്ഭവോ, സവിഞ്ഞാണകസദ്ദോവ ചിത്തസമുട്ഠിതോ ഹോതി. കഥം? വചീഭേദകചിത്തേന ഭൂതായ ജാതായ ഭൂമിയാ പഥവീധാതുയാ വികാരതാ പഥവീലക്ഖണഭാവതോ അതിഥദ്ധലക്ഖണതാ വികാരതാ നാമ. സാ വചീവിഞ്ഞത്തി വിഞ്ഞായതീതി വിഞ്ഞത്തിയാ ഉപാദിണ്ണഘട്ടനസ്സ കമ്മജപഥവീധാതുയാ ഘട്ടനസ്സ കാരണം ചിത്തജപഥവീധാതുയാ കമ്മജപഥവീധാതുയാ ഘട്ടനഞ്ച സദ്ദോ ച അപുബ്ബം അചരിമം ഹോതി.

൨൯൫. അവിഞ്ഞാണകസദ്ദോ യോ സോ അവിഞ്ഞാണകസദ്ദോ ഉതുസമുട്ഠിതോ ഹോതി. അയം ദുവിധോപി സദ്ദോ സദ്ദാരമ്മണതം ഗതോ സദ്ദാരമ്മണഭാവം പത്തോ.

൨൯൬. ധരീയതീതി ഗച്ഛന്തോ ഗച്ഛന്തോ ജനേഹി ധരീയതേതി ഗന്ധോ. ഗമു സപ്പ ഗതിമ്ഹി, ധര ധാരണേ. സൂചനതോ അത്തനോ സാധാരണസ്സ പുപ്ഫാദിനോ വത്ഥുസ്സ പകാസനതോപി വാ ഗന്ധോ നാമ. ഗന്ധ സൂചനേ. അയം ഗന്ധോ ചതൂഹി സമുട്ഠാനം ഏതസ്സാതി ചതുസമുട്ഠാനോ. ഗന്ധാരമ്മണസമ്മതോ.

൨൯൭. രസമാനാ രസന്തീതി, രസോതി പരികിത്തിതോ ജനാ രസമാനാ യം ധമ്മജാതം രസന്തി അനുഭവന്തി, ഇതി യസ്മാ കാരണാ, തസ്മാ കാരണാ രസോ ഇതി രസോ നാമ പണ്ഡിതേഹി പരികിത്തിതോ, സോ രസോ ചതുസമ്ഭൂതോ രസാരമ്മണനാമകോ.

൨൯൮. ഫുസീയതീതി ഫോട്ഠബ്ബം യം ധമ്മജാതം ജനേഹി ഫുസീയതീതി തസ്മാ ഫോട്ഠബ്ബം, പഥവീതേജവായവോ. തം ഫോട്ഠബ്ബം ചതുസമ്ഭൂതം ഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണം മതം.

൨൯൯. സബ്ബം നാമഞ്ച രൂപഞ്ച, ഹിത്വാ രൂപാദിപഞ്ചകം രൂപാദിപഞ്ചകം ഹിത്വാ സബ്ബം നാമഞ്ച ചിത്തചേതസികനിബ്ബാനനാമഞ്ച രൂപഞ്ച പഞ്ചപസാദസുഖുമരൂപഞ്ച ലക്ഖണാനി ച അനിച്ചദുക്ഖഅനത്തലക്ഖണാനി ച പഞ്ഞത്തി ച ധമ്മാരമ്മണസഞ്ഞിതം.

൩൦൦. ഛാരമ്മണാനി ലബ്ഭന്തി, കാമാവചരഭൂമിയം കാമാവചരഭൂമിയം ഛാരമ്മണാനി ലബ്ഭന്തി. തീണി രൂപാവചരേ രൂപസദ്ദധമ്മാരമ്മണവസേന ലബ്ഭന്തി. അരൂപേ പന ഏകേകം ധമ്മാരമ്മണം ലബ്ഭതി.

൩൦൧-൩. ഖണവത്ഥുപരിത്തത്താ, ആപാഥം ന വജന്തി യേ യേ രൂപാദയോ പഞ്ച വിസയാ ഖണവത്ഥുപരിത്തത്താ പഞ്ചാരമ്മണാനം ഖണസ്സ പരിത്തത്താ മന്ദത്താ തേസം അപ്പായുകത്താ വത്ഥുപരിത്തത്താ പഞ്ചാരമ്മണാനം അതിഖുദ്ദകവത്ഥുകത്താ ആപാഥം പഞ്ചദ്വാരേസു പാകടഭാവം ന വജന്തി, പഞ്ചപസാദേസു ഘട്ടനകിച്ചം ന സാധേന്തി, തേ രൂപാദയോ പഞ്ച വിസയാ ധമ്മാരമ്മണം ഹോന്തി. ഇതി യേസം ഏകച്ചാനം ആചരിയാനം മതം ഹോതി. കിരാതി അനുസ്സവനത്ഥേ നിപാതോ. തേ പടിക്ഖിപിതബ്ബാവ തേ ഏവം വാദിനോ ഏകച്ചേ ആചരിയാ പടിക്ഖിപിതബ്ബാ, മയാ പടിസേധിതബ്ബാ. കസ്മാ? ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം സോതവിഞ്ഞാണസ്സ ഗോചരഭൂതം സദ്ദം ന പടിഅനുഭോതി, സോതവിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഗോചരഭൂതം രൂപം ന പടിഅനുഭോതി. ഇതി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഗോചരം നേവ പച്ചനുഭോന്താനം തേസം പഞ്ചന്നം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം വിഞ്ഞാണാനം തഞ്ച ഗോചരം മനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതുസങ്ഖാതം ജവനം പന പച്ചനുഭോതി. ഇതി വചനസ്സ ഭഗവതാ വുത്തത്താ പടിക്ഖിപിതബ്ബാ. രൂപാദയോ പന വിസയാ രൂപാദിപഞ്ചാരമ്മണാനി ഏവ ഹോന്തി.

൩൦൪-൬. ദിബ്ബചക്ഖാദിഞാണാനം, രൂപാദീനേവ ഗോചരാ താനി രൂപാദീനി ഏവ ഗോചരാ ദിബ്ബചക്ഖാദിഞാണാനം അനാപാഥഗതാനം ഏവ പാകടഭാവം അപ്പത്താനേവ. ഇതിപി വചനം വുത്തം ന യുജ്ജതി. യം ധമ്മജാതം രൂപാരമ്മണം ഭവന്തം, തം ധമ്മജാതം കഥം കേന പകാരേന ധമ്മാരമ്മണം ഭവേയ്യ? ഏവം സതി രൂപാരമ്മണസ്സ ധമ്മാരമ്മണത്തേ സതി ഏതേസം രൂപാരമ്മണധമ്മാരമ്മണാനം നിയമോപി കഥം ഭവേ കേന പകാരേന ഭവേയ്യ? സബ്ബം ആരമ്മണം ഏതം ഏതം സബ്ബം ആരമ്മണം ഛബ്ബിധം ഛപ്പകാരം ഭഗവതാ സമുദീരിതം. തം പരിത്തത്തികാദീനം വസേന ബഹുപ്പകാരേഹി മതം.

൩൦൭. സബ്ബോ കാമവിപാകോ ച സബ്ബോ തേവീസതികാമവിപാകോ ച ക്രിയാഹേതുദ്വയമ്പി ച മനോധാതുഹസിതുപ്പാദവസേന കിരിയാഹേതുദ്വയമ്പി ചാതി പഞ്ചവീസതി ചിത്തുപ്പാദാ ഏകന്തപരിത്താരമ്മണാ ഏകന്തകാമാവചരാരമ്മണാ സിയും ഭവേയ്യും.

൩൦൮-൧൦. ഇട്ഠാദിഭേദാ പഞ്ചേവ, രൂപസദ്ദാദയോ പന ദ്വിപഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം പടിപാടിയാ അനുക്കമേന ഗോചരാ ഹോന്തി. രൂപാദിപഞ്ചകം സബ്ബം, മനോധാതുത്തയസ്സ തു മനോധാതുത്തയസ്സ പന സബ്ബം രൂപാദിപഞ്ചകം ആരമ്മണം ഹോതി, ഏതേസം തേരസന്നം പന ചിത്താനം രൂപക്ഖന്ധോവ ഗോചരോ ആരമ്മണം ഹോതി. നാരൂപം നാമം ആരമ്മണം ന കരോന്തി. ന ച പഞ്ഞത്തിം പഞ്ഞത്തിം ആരമ്മണം ന കരോന്തി. നാതീതം അതീതം ആരമ്മണം ന കരോന്തി. ന ചനാഗതം അനാഗതം ആരമ്മണം ന കരോന്തി ഏവ. ഹി സച്ചം വത്തമാനോ ഗോചരോ ഏതേസം ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണാനം, മനോധാതുത്തയസ്സ ചാതി തേരസന്നം ചിത്താനം തം ആരമ്മണം വത്തമാനം ഏവ പച്ചുപ്പന്നം ഏവ.

൩൧൧. തേരസേതാനി ചിത്താനി, ജായന്തേ കാമധാതുയം ഏതാനി തേരസ ചിത്താനി കാമധാതുയം ജായന്തി, രൂപാവചരേ പുഞ്ഞജാനി ചക്ഖുസോതവിഞ്ഞാണസമ്പടിച്ഛനാനി, കിരിയാമനോധാതു ചാതി ചത്താരി ചിത്താനി ജായന്തി. അരൂപിസു അരൂപഭൂമീസു നേവ കിഞ്ചിപി ഏകമ്പി ചിത്തം നേവ ജായതി.

൩൧൨-൩. മഹാപാകാനമട്ഠന്നം അട്ഠന്നം മഹാവിപാകാനം പവത്തിയം ഛസു ദ്വാരേസു തദാരമ്മണകിച്ചാനം രൂപാദിഛപരിത്താനി ഗോചരാ. സന്തീരണത്തയസ്സപി പവത്തിയം പഞ്ചദ്വാരേ സന്തീരണത്തയകിച്ചസ്സ, ഛദ്വാരേസു തദാലമ്ബണകിച്ചസ്സ ച രൂപാദിഛപരിത്താനി ഗോചരാ. രൂപാദയോ പരിത്താ ഛ, ഹസിതുപ്പാദഗോചരാ ഹസിതുപ്പാദസ്സ രൂപാദയോ ഛ പരിത്താ ഗോചരാ ഹോന്തി. പഞ്ചദ്വാരേ പടുപ്പന്നാ പഞ്ചസു ദ്വാരേസു യേ ഗോചരാ പച്ചുപ്പന്നാ, മനോദ്വാരേ തികാലികാ യേ ഗോചരാ തികാലികാ തീസു കാലേസു നിയുത്താ.

൩൧൪-൫. ദുതിയാരുപ്പചിത്തഞ്ച, ചതുത്ഥാരുപ്പമാനസം കുസലവിപാകകിരിയാവസേന ഛബ്ബിധം ചിത്തം മഹഗ്ഗതഗോചരം നിയതം നിയതാരമ്മണം ഹോതി, തം ഛബ്ബിധം ചിത്തം മഹഗ്ഗതഗോചരം പുബ്ബേ അത്തനാ അധിഗതആകാസാനഞ്ചായതനആകിഞ്ചഞ്ഞായതനകുസലാരമ്മണം, തേസു ദ്വേ ദുതിയചതുത്ഥാരുപ്പപാകാ ‘‘യസ്സ യസ്സ കുസലഝാനസ്സ യം യം ആരമ്മണം ഗഹേത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ പടിസന്ധി ഹോതീ’’തി വചനതോ സകസകകുസലസ്സ ആരമ്മണം ഏവ തേസം വിപാകാനം ആരമ്മണം ഹോതി. നിബ്ബാനാരമ്മണത്താ ഹി, ഏകന്തേന അനഞ്ഞതോ അട്ഠാനാസവചിത്താനം അപ്പമാണോവ നിബ്ബാനം ഏവ ഗോചരം ആരമ്മണം ഹോതി. ഹി കസ്മാ കാരണാ? നിബ്ബാനാരമ്മണത്താ, ന അഞ്ഞതോ ആരമ്മണതോ.

൩൧൬-൩൨൦. ചത്താരോ ഞാണഹീനാ ച, കാമാവചരപുഞ്ഞതോ കാമാവചരകുസലവസേന ചത്താരോ ഞാണഹീനാ ച ക്രിയതോ കിരിയവസേന ചത്താരോ ഞാണഹീനാ ച ദ്വാദസാകുസലാനി ച തേ പരിത്താരമ്മണാ ചേവ മഹഗ്ഗതഗോചരാ ച, തേ ന വത്തബ്ബാ ച ഹോന്തി. കസ്മാ? പഞ്ഞത്താരമ്മണത്താ. ചത്താരോ ഞാണസംയുത്താ, പുഞ്ഞതോ കുസലവസേന ചത്താരോ ഞാണസമ്പയുത്താ, ക്രിയതോ കിരിയവസേന ചത്താരോ ഞാണസമ്പയുത്താ ച തഥാ അഭിഞ്ഞാദ്വയഞ്ച കിരിയാവോട്ഠബ്ബനമ്പി ച ഏകാദസന്നം ഏതേസം ചിത്താനം ഗോചരോ പരിത്തമഹഗ്ഗതഅപ്പമാണവസേന തിവിധോ ഹോതി. ഇമേ ഏകാദസ ന വത്തബ്ബാപി ഹോന്തി. കസ്മാ? പഞ്ഞത്താരമ്മണത്താ. യാനി വുത്താവസേസാനി വുത്തതോ ചിത്തതോ സേസാനി യാനി ചിത്താനി, താനി ന വത്തബ്ബാരമ്മണാനീതി വിഭാവിനാ വിഞ്ഞേയ്യാനി.

പരിത്താരമ്മണത്തികം സമത്തം.

൩൨൧. ദുതിയാരുപ്പചിത്തഞ്ച, ചതുത്ഥാരുപ്പമാനസം;

ഛബ്ബിധം പന ഏകന്തഅതീതാരമ്മണം സിയാ.

൩൨൨-൬. വിഞ്ഞാണാനം ദ്വിപഞ്ചന്നം ദ്വിന്നം പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനം, മനോധാതുത്തയസ്സ ച തേരസന്നം ചിത്താനം ഗോചരാ രൂപാദയോ പഞ്ച ധമ്മാ പച്ചുപ്പന്നാവ, അട്ഠ കാമമഹാവിപാകാ തദാരമ്മണകിച്ചവസേന അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നഗോചരാ, ചുതികിച്ചവസേന അതീതാരമ്മണാ, പടിസന്ധിഭവങ്ഗകിച്ചവസേന പച്ചുപ്പന്നാതീതാരമ്മണാ. സോമനസ്സസന്തീരണം സന്തീരണകിച്ചവസേന പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം. തദാരമ്മണകിച്ചവസേന പച്ചുപ്പന്നാനാഗതാതീതാരമ്മണം. സേസസന്തീരണദ്വയം സന്തീരണകിച്ചവസേന പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം, തദാരമ്മണകിച്ചവസേന പച്ചുപ്പന്നാനാഗതാതീതാരമ്മണം, ചുതികിച്ചവസേന അതീതാരമ്മണം, പടിസന്ധിഭവങ്ഗകിച്ചവസേന പച്ചുപ്പന്നാതീതാരമ്മണം. ഹസിതുപ്പാദചിത്തം ജവനകിച്ചവസേന പച്ചുപ്പന്നാതീതാനാഗതഗോചരം. ഇതി ഏതേ ദ്വാദസ മാനസാ പന സിയാതീതാരമ്മണാ അതീതാരമ്മണാ സിയും. പച്ചുപ്പന്നാനാഗതഗോചരാ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ അനാഗതാരമ്മണാ സിയും. കാമേ വീസതി കുസലാകുസലാ ക്രിയതോ കിരിയവസേന കാമേ നവ മാനസാ, വോട്ഠബ്ബം വോട്ഠബ്ബനകിച്ചവസേന പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം, ആവജ്ജനകിച്ചവസേന തികാലാരമ്മണം. മഹാകിരിയമാനസാ ജവനകിച്ചവസേന തികാലാരമ്മണാ, സന്തേ പഞ്ഞത്തികാലേ നവത്തബ്ബാരമ്മണാ. ദ്വേ അഭിഞ്ഞാമാനസാപി അഭിഞ്ഞാകിച്ചവസേന അതീതാദിഗോചരാ സിയും. ഇമേ മാനസാ പഞ്ഞത്തികാലേപി സന്തേ നവത്തബ്ബാ ഭവന്തി. രൂപാരൂപഭവേസു മയാ വുത്തതോ സേസാനി സബ്ബാനി ചിത്താനി അതീതാരമ്മണാദിനാ അതീതാരമ്മണാദിവസേന പണ്ഡിതേന ന വത്തബ്ബാനി ന കഥിതബ്ബാനി ഹോന്തി ഏവ, പഞ്ഞത്താരമ്മണാനി ഏവ ഹോന്തീതി അത്ഥോ.

൩൨൭. കാമതോ ച ക്രിയാ പഞ്ച കാമാവചരവസേന പഞ്ച കിരിയാ, രൂപതോ രൂപാവചരവസേന പഞ്ചമീ ക്രിയാ അഭിഞ്ഞാചിത്തം, ഏതേസം ഛന്നം ചിത്താനം നത്ഥി കിഞ്ചി ഏകമ്പി അഗോചരം അനാരമ്മണം, സബ്ബാരമ്മണന്തി അത്ഥോ. ‘‘പഞ്ചമീ ക്രിയാ’’തി വചനം അഭിഞ്ഞാചിത്തവസേന വുത്തം. സുദ്ധഝാനസ്സ പഞ്ചമരൂപകിരിയസ്സ പഞ്ഞത്താരമ്മണം ഏവാതി വേദിതബ്ബം.

൩൨൮. നിബ്ബാനഞ്ച ചതുബ്ബിധം ഫലം, മഗ്ഗം രൂപഞ്ച അരൂപം ചിത്തചേതസികസങ്ഖാതം നാമഞ്ച ഗോചരം കാതും യാനി ചിത്താനി സക്കോന്തി, താനി ചിത്താനി മേ വദ, ആചരിയ, താനി മയ്ഹം കഥേഹി.

൩൨൯-൩൦. ചത്താരോ ഞാണസംയുത്താ, പുഞ്ഞതോ പുഞ്ഞവസേന ചത്താരോ ഞാണസമ്പയുത്താ, ക്രിയതോ തഥാ കിരിയവസേന ചത്താരോ ഞാണസമ്പയുത്താ, ദ്വേ അഭിഞ്ഞാമാനസാ, കിരിയാവോട്ഠബ്ബനമ്പി ചാതി ഏകാദസ ചിത്താനി നിബ്ബാനഞ്ച ഫലഞ്ച മഗ്ഗഞ്ച രൂപഞ്ച അരൂപം നാമഞ്ച ഗോചരം കാതും സക്കോന്തി.

൩൩൧-൪. ചിത്തേസു പന സബ്ബേസു യാനി ചിത്താനി അരഹത്തഫലം അരഹത്തമഗ്ഗം ഗോചരം കാതും സക്കോന്തി, താനി കതി ചിത്താനി മേ വദ താനി മയ്ഹം ത്വം കഥേഹി. സബ്ബേസു പന ചിത്തേസു, ഛ ച ചിത്താനി മേ സുണ, ഭോ ഭദ്ദമുഖ, ത്വം മയ്ഹം വചനം സുണോഹി, സബ്ബേസു പന ചിത്തേസു ഛ ചിത്താനി അരഹത്തഫലം അരഹത്തമഗ്ഗം ഗോചരം കാതും സക്കോന്തി. ചത്താരോ ഞാണസംയുത്താ, കിരിയാ ച വോട്ഠബ്ബനമ്പി ച കിരിയാഭിഞ്ഞാമനോ ചാതി ഛ ച ചിത്താനി ഗോചരം കാതും സക്കോന്തി. പുഞ്ഞതോ പുഞ്ഞവസേന ചത്താരോ ഞാണസമ്പയുത്താ, പുഞ്ഞതോ പുഞ്ഞവസേന അഭിഞ്ഞാചിത്തഞ്ച അരഹത്തഫലം മഗ്ഗം ഗോചരം കാതും ന സക്കോന്തി.

൩൩൫-൮. അരഹതോ ഖീണാസവസ്സ മഗ്ഗചിത്തം ഫലമാനസം വാ പുഥുജ്ജനാ വാ സേക്ഖാ വാ വിജാനിതും ന സക്കോന്തി. കസ്മാ കാരണാ? പുഥുജ്ജനോ സോതാപന്നസ്സ മാനസം ന ജാനാതി, സോതാപന്നോ സകദാഗാമിസ്സ മാനസം ന ജാനാതി, സകദാഗാമീ അനാഗാമിസ്സ മാനസം ന ജാനാതി, അനാഗാമീ അരഹന്തസ്സ മാനസം ന ജാനാതി. ഹേട്ഠിമോ ഹേട്ഠിമോ പുഗ്ഗലോ ഉപരൂപരി ഠിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ മാനസം നേവ ജാനാതി, ഉപരൂപരി ഠിതോ പുഗ്ഗലോപി ഹേട്ഠിമസ്സ ഹേട്ഠിമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ മാനസം ജാനാതി.

൩൩൯-൩൪൨. യോ ധമ്മോ യസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി, തം ആരമ്മണം ഏകം ഏകം ഉദ്ധരിത്വാ ഇതോ പരം പവക്ഖാമി. കുസലാരമ്മണം കാമേ കാമേ അട്ഠവിധം കുസലം അട്ഠവിധസ്സ കാമാവചരകുസലസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി. കഥം? പുബ്ബേവ കതം അട്ഠവിധം മഹാകുസലം പച്ഛാ സോമനസ്സസഹഗതഞാണസമ്പയുത്തചിത്തദ്വയേന വാ സോമനസ്സസഹഗതഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തദ്വയേന വാ ഉപേക്ഖാസഹഗതഞാണസമ്പയുത്തദ്വയേന വാ ഉപേക്ഖാസഹഗതഞാണവിപ്പയുത്തദ്വയേന വാ അനുസ്സരണകആലാദീസു തസ്സ അട്ഠവിധസ്സ കുസലസ്സ ജവനകിച്ചവസേന ആരമ്മണം ഹോതി, വിപ്പടിസാരകാലാദീസു ദ്വാദസവിധസ്സ അകുസലസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി, കുസലസ്സ അഭിഞ്ഞാമാനസസ്സ ച കിരിയസ്സ അഭിഞ്ഞാമാനസസ്സ ച ആരമ്മണം ഹോതി, ഏകാദസവിധസ്സ കാമാവചരവിപാകസ്സ തദാരമ്മണവസേന ആരമ്മണം ഹോതി. തഥാ കാമക്രിയസ്സാതി ജവനകിച്ചവസേന ഹസനസ്സ ആവജ്ജനകിച്ചവസേന വോട്ഠബ്ബനസ്സ ജവനകിച്ചവസേന മഹാകിരിയസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി, ഏതേസം ഛന്നം രാസീനം ആരമ്മണം സിയാ ഭവേയ്യ. രൂപാവചരപുഞ്ഞാനി പഞ്ച തതോ ഛരാസിതോ കാമവിപാകം വജ്ജേത്വാ പഞ്ചന്നം രാസീനം ആരമ്മണാനി ഹോന്തി. തദാ ലോഭമൂലമോഹമൂലവസേന അത്തനാ പടിലദ്ധഝാനാനം അനുസ്സരണകാലേ തസ്സ ദസവിധസ്സ അകുസലസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി, തിഹേതുകപടിസന്ധിനോ സത്തസ്സ ഝാനതോ പരിഹീനസ്സ ഝാനം പച്ചവേക്ഖതോ ഝാനാരമ്മണം ദോമനസ്സയുത്തം ഹോതി, തദാ തസ്സ പടിഘദ്വയസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി. കാമക്രിയസ്സാതി ഏകന്തപരിത്താരമ്മണാനി കിരിയാമനോധാതുഹസനാനി വജ്ജേത്വാ ആവജ്ജനകിച്ചവസേന വോട്ഠബ്ബനസ്സ, ജവനകിച്ചവസേന മഹാകിരിയസ്സ ച ആരമ്മണം ഹോതി.

൩൪൩. ആരുപ്പകുസലഞ്ചാപി, തേഭൂമകുസലസ്സ ച മഹാകുസലസ്സ ച അഭിഞ്ഞാകിച്ചവസേന പഞ്ചമരൂപകുസലസ്സ ച ദുതിയചതുത്ഥഅരൂപകുസലസ്സ ച തേഭൂമകക്രിയസ്സാപി വോട്ഠബ്ബനസ്സ മഹാകിരിയസ്സ ച അഭിഞ്ഞാകിച്ചവസേന പഞ്ചമരൂപകിരിയസ്സ ച ദുതിയചതുത്ഥാരുപ്പകിരിയസ്സ ച ആരമ്മണം ഹോതി, ദുതിയാരുപ്പകിരിയസ്സ ച പഠമാരുപ്പകിരിയായ ആരമ്മണേന ഭവിതബ്ബം, ചതുത്ഥാരുപ്പകിരിയസ്സ ച തതിയാരുപ്പകിരിയായ ആരമ്മണേന ഭവിതബ്ബം, ഏവഞ്ച സതി കഥം പഠമാരുപ്പകുസലം ദുതിയാരുപ്പകിരിയസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി, തതിയാരുപ്പകുസലഞ്ച ചതുത്ഥാരുപ്പകിരിയസ്സ ആരമ്മണം ഹോതീതി ചേ വത്തബ്ബം, യദാ പുഥുജ്ജനയോഗീ വാ സേക്ഖോ വാ യോഗീ രൂപസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠഹിത്വാ ആകാസാനഞ്ചായതനസങ്ഖാതം പഠമാരുപ്പസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ വീതരാഗോ ഹുത്വാ അത്തനാ അധിഗതാ സമാപത്തിയോ ഗഹേത്വാ പുഥുജ്ജനസേക്ഖകാലേ അത്തനാ അനധിഗതം ദുതിയം അരൂപസമാപത്തിം സമാപജ്ജി, തദാ ഖീണാസവകാലേ സമാപജ്ജിതം ദുതിയം അരൂപകിരിയം പഠമാരുപ്പകുസലം ആരമ്മണം കരോതി, ഏവം പഠമാരുപ്പകുസലം ദുതിയാരുപ്പകിരിയസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി.

യദാ യോഗീ രൂപസമാപത്തിയോ സമാപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠഹിത്വാ പഠമാരുപ്പകുസലം ദുതിയാരുപ്പകുസലം തതിയാരുപ്പകുസലഞ്ച സമാപജ്ജിത്വാ ഖീണാസവോ ഹുത്വാ അത്തനാ അധിഗതാ സമാപത്തിയോ ഗഹേത്വാ അത്തനാ അനധിഗതം ചതുത്ഥം അരൂപസമാപത്തിം സമാപജ്ജി, തദാ ചതുത്ഥാരുപ്പകിരിയാ തതിയാരുപ്പകുസലം ആരമ്മണം കരോതി, ഏവം ചതുത്ഥാരുപ്പകിരിയസ്സ തതിയാരുപ്പകുസലം ആരമ്മണം ഹോതി, പച്ഛാ ഖീണാസവകാലേ സമാപജ്ജിതാ രൂപാരൂപസമാപത്തിയോ ഹോന്തി. യഥാ ഹോതി, തഥാ ഏവ അകുസലസ്സപി ആരമ്മണം ഹോതി.

൩൪൪-൭. അരൂപാവചരപാകാനന്തി ജാതിനിദ്ധാരണം, ചതുത്ഥദുതിയാനം അരൂപപാകാനമ്പി ആരമ്മണം ഹോതി, ‘‘ചതുത്ഥദുതിയാന’’ന്തി വത്തബ്ബേ തിയാനം-സദ്ദസ്സ ലോപം കത്വാ ‘‘ചതുത്ഥദൂ’’തി വുത്തം, തദാ ദ്വിന്നം അരൂപപാകാനം പഠമാരുപ്പതതിയാരുപ്പജവനാനി ആരമ്മണാനി ഹോന്തി, ‘‘യസ്സ കുസലസ്സ ഝാനസ്സ യം ആരമ്മണം ഗഹേത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ പടിസന്ധി ഹോതീ’’തി വചനതോ സകസകകുസലാനം ആരമ്മണഭൂതാനി ആകാസാനഞ്ചായതനആകിഞ്ചഞ്ഞായതനാനി തേസം ദുതിയചതുത്ഥാരുപ്പപാകാനം ആരമ്മണാനി ഹോന്തി, ഏവം അരൂപകുസലം ഇമേസം അട്ഠരാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി. അപരിയാപന്നപുഞ്ഞമ്പി ചതുബ്ബിധലോകുത്തരകുസലമ്പി കാമാവചരതോ കാമാവചരവസേന കുസലസ്സ ഞാണസമ്പയുത്തമഹാകുസലസ്സ ച ക്രിയസ്സ വോട്ഠബ്ബനസ്സ, ഞാണസമ്പയുത്തതോ കിരിയസ്സ ച രൂപതോ രൂപാവചരവസേന പഞ്ചമസ്സ രൂപകുസലസ്സ ച പഞ്ചമസ്സ രൂപകിരിയസ്സ ചാതി ചതുന്നം രാസീനം ആരമ്മണം സദാ ഹോതി, അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ – സേക്ഖാനം ഞാണസമ്പയുത്തമഹാകുസലസ്സ, വോട്ഠബ്ബനസ്സ, പഞ്ചമസ്സ രൂപകുസലസ്സ ച തിവിധം ലോകുത്തരപുഞ്ഞം ആരമ്മണം ഹോതി. ഖീണാസവസ്സ വോട്ഠബ്ബനസ്സ, ഞാണസമ്പയുത്തമഹാകിരിയസ്സ, പഞ്ചമസ്സ രൂപകിരിയസ്സ ച അരഹത്തപുഞ്ഞം ആരമ്മണം ഹോതി. യഥാ തഥാ ഏവ സബ്ബം അകുസലം കാമാവചരതോ കാമാവചരവസേന കുസലസ്സ മഹാകുസലസ്സ, ക്രിയസ്സ ഹസനവോട്ഠബ്ബനമഹാകിരിയസ്സ ച രൂപാവചരതോ പന രൂപാവചരവസേന പഞ്ചമസ്സ രൂപകുസലസ്സ, പഞ്ചമസ്സ രൂപകിരിയസ്സ ച ആരമ്മണം ഹോതി, യഥാ തഥാ ഏവ സബ്ബസ്സ അകുസലസ്സ ച കാമാവചരവിപാകാനം തദാരമ്മണകിച്ചവസേന ഏകാദസന്നഞ്ചാതി ഛന്നം രാസീനം ആരമ്മണം ഭഗവതാ ഈരിതം.

൩൪൮-൩൫൨. വിപാകാരമ്മണം കാമേ സബ്ബം വിപാകാരമ്മണം കാമാവചരതോപി കാമാവചരവസേനപി കുസലസ്സ മഹാകുസലസ്സ, ക്രിയസ്സ ഹസനവോട്ഠബ്ബനമഹാകിരിയസ്സ ച രൂപാവചരതോ ചേവ രൂപാവചരവസേന ച ഏവ പഞ്ചമസ്സ രൂപകുസലസ്സ, പഞ്ചമസ്സ രൂപകിരിയസ്സ ച കാമാവചരപാകാനം കാമാവചരവിപാകാനം ഏകാദസന്നഞ്ച തഥേവ അകുസലസ്സ ച ഛന്നം രാസീനം ആരമ്മണം ഹോതി. രൂപേ വിപാകാരമ്മണം കാമാവചരതോപി ച കാമാവചരവസേനപി ച കുസലസ്സ മഹാകുസലസ്സ, ക്രിയസ്സ ച വോട്ഠബ്ബനമഹാകിരിയസ്സ ച രൂപാവചരതോ ചേവ രൂപാവചരവസേന ച ഏവ കുസലസ്സ ച അപുഞ്ഞസ്സ ചാതി പഞ്ചന്നം രാസീനം ഗോചരോ ഹോതി, അരൂപാവചരപാകേസു അയം നയോ ഭഗവതാ മതോ. വട്ടേ ന പരിയാപന്നാ നപ്പവിട്ഠാതി അപരിയാപന്നാ, തേസം പുഗ്ഗലാനം പാകാപി കാമതോ കാമാവചരവസേന കുസലസ്സ ഞാണസമ്പയുത്തമഹാകുസലസ്സ, ക്രിയസ്സ ച വോട്ഠബ്ബനഞാണസമ്പയുത്തമഹാകിരിയസ്സ ച രൂപതോപി രൂപാവചരവസേനപി കുസലസ്സ പഞ്ചമസ്സ രൂപകുസലസ്സ, ക്രിയസ്സ ച പഞ്ചമസ്സ രൂപകിരിയസ്സ ച ഏവം ആരമ്മണം ഹോതീതി. ഏത്ഥായമധിപ്പായോ അപരിയാപന്നപുഞ്ഞേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

൩൫൩-൬. കാമേ ഇദം സബ്ബകിരിയചിത്തം കാമാവചരതോപി ച കാമാവചരവസേനപി ച കുസലസ്സ മഹാകുസലസ്സ, ക്രിയസ്സ ച ഹസനവോട്ഠബ്ബനമഹാകിരിയസ്സ ച രൂപാവചരതോ ചേവ രൂപാവചരവസേന ച ഏവ കുസലസ്സ പഞ്ചമസ്സ രൂപകുസലസ്സ, ക്രിയസ്സ ച പഞ്ചമസ്സ രൂപകിരിയസ്സ ച ഏകാദസകാമാവചരപാകസ്സ ച തഥേവ അകുസലസ്സ ച ഏതേസം ഛന്നം രാസീനം ആരമ്മണം ഹോതി. യം ക്രിയാമാനസം രൂപേ രൂപാവചരേ യം കിരിയാമാനസം, കാമപാകം തതോ വിനാ തതോ രാസിതോ കാമപാകം വിനാ വജ്ജേത്വാ പഞ്ചന്നം പന രാസീനം ആരമ്മണം ഹോതി. കാമാവചരതോ കാമാവചരവസേന കിരിയസ്സ വോട്ഠബ്ബനമഹാകിരിയസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി, ഹസനം ഏകന്തപരിത്താരമ്മണത്താ രൂപകിരിയം ആരമ്മണം ന കരോതി. ക്രിയാചിത്തം പനാരുപ്പേ അരൂപകിരിയാചിത്തം പന തേസം പഞ്ചന്നം ഏവ ച രാസീനം ആരുപ്പക്രിയസ്സാപി പഠമാരുപ്പകിരിയം ദുതിയാരുപ്പകിരിയസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി, തതിയാരുപ്പകിരിയം ചതുത്ഥാരുപ്പകിരിയസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി. ഇതി ഛന്നം രാസീനം ഗോചരോ ഹോതിയേവ.

൩൫൭-൮. രൂപം ചതുസമുട്ഠാനം, രൂപാരമ്മണസഞ്ഞിതം;

കാമാവചരപുഞ്ഞസ്സ, തഥേവ കുസലസ്സ ച;

അഭിഞ്ഞാദ്വയചിത്തസ്സ, കാമപാകക്രിയസ്സ ച.

ദ്വിചക്ഖുവിഞ്ഞാണമനോധാതുദ്വയസന്തീരണത്തയമഹാപാകസ്സ ച കാമകിരിയസ്സ ചാതി ഏകാദസവിധസ്സ കാമകിരിയസ്സ ച ഛന്നം ഏതേസം രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി.

൩൫൯-൩൬൦. നിബ്ബാനാരമ്മണം കാമരൂപാവചരതോ കാമരൂപാവചരവസേന സേക്ഖാനം ഞാണസമ്പയുത്തമഹാകുസലസ്സ, രൂപാവചരവസേന പഞ്ചമസ്സ രൂപകുസലസ്സ ച കാമരൂപകിരിയസ്സ ച ഖീണാസവാനം വോട്ഠബ്ബനഞാണസമ്പയുത്തമഹാകിരിയസ്സ ച പഞ്ചമരൂപകിരിയസ്സ ച ഉഭയസ്സാപി ചിത്തസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി. അപരിയാപന്നതോ ചേവ ലോകുത്തരവസേന ച ഏവ ഫലസ്സ, കുസലസ്സ ച ഏതേസം ഛന്നം രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി.

൩൬൧-൨. നാനപ്പകാരകം സബ്ബം, പഞ്ഞത്താരമ്മണം പന തേഭൂമകസ്സ പുഞ്ഞസ്സ മഹാകുസലസ്സ, സുദ്ധഝാനസ്സ പഞ്ചവിധസ്സ രൂപകുസലസ്സ, പഠമാരുപ്പതതിയാരുപ്പകുസലസ്സ ച തഥേവ അകുസലസ്സ ച രൂപാരൂപവിപാകസ്സ സബ്ബസ്സ രൂപവിപാകസ്സ, പഠമാരുപ്പതതിയാരുപ്പവിപാകസ്സ ച തേഭൂമകക്രിയസ്സ ച ഹസനവോട്ഠബ്ബനമഹാകിരിയസ്സ സബ്ബസ്സ രൂപകിരിയസ്സ, പഠമാരുപ്പതതിയാരുപ്പകിരിയസ്സ ചാതി നവന്നം പന രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി.

൩൬൩-൪. രൂപാരമ്മണികാ ദ്വേ തു ദ്വേ ചിത്തുപ്പാദാ രൂപാരമ്മണികാ, ദ്വേ ദ്വേ സദ്ദാദിഗോചരാ ദ്വേ ദ്വേ ചിത്തുപ്പാദാ സദ്ദാരമ്മണാദിഗോചരാ, തയോ മനോധാതുസങ്ഖാതാ ചിത്തുപ്പാദാ പഞ്ചാരമ്മണികാ നാമ മതാ ഭഗവതാ. ഇധ ഇമസ്മിം കാമാവചരാധികാരേ ഏകചത്താലീസേവ ചിത്തുപ്പാദാ ഛളാരമ്മണികാ മതാ. അയം കാമാവചരചിത്താനം ആരമ്മണക്കമോ.

൩൬൫-൯. പഞ്ചാഭിഞ്ഞാ വിവജ്ജേത്വാ, രൂപാരൂപാ അനാസവാ ഇമേ സബ്ബേ ചിത്തുപ്പാദാ ധമ്മാരമ്മണഗോചരാ ഹോന്തി. പഠമാരുപ്പകുസലം ദുതിയാരുപ്പചേതസോ കുസലസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി, ദുതിയാരുപ്പചേതസോ വിപാകസ്സ ച ആരമ്മണം ഹോതി, ദുതിയാരുപ്പചേതസോ കിരിയസ്സ ച ആരമ്മണം ഹോതി. ദുതിയാരുപ്പചേതസോ കിരിയസ്സ പഠമാരുപ്പകുസലാരമ്മണഭാവേ കാരണം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. പഠമാരുപ്പപാകോയം, ദുതിയാരുപ്പചേതസോ കുസലസ്സ ച ദുതിയാരുപ്പചേതസോ വിപാകസ്സ ച ദുതിയാരുപ്പചേതസോ കിരിയസ്സ ച ആരമ്മണം ന ഹോതി. ഹി കസ്മാ? തേസം ദുതിയാരുപ്പകുസലവിപാകകിരിയാനം പഠമാരുപ്പകുസലാരമ്മണത്താ. പഠമം തു ക്രിയാചിത്തം പഠമം കിരിയാചിത്തം പന ദുതിയാരുപ്പചേതസോ പുഞ്ഞസ്സ ആരമ്മണം ന ഹോതി. ദുതിയാരുപ്പചേതസോ വിപാകസ്സ ആരമ്മണം ന ഹോതി. രൂപാരൂപഭവേസു ഹി ഖീണാസവാ വിപാകചിത്താനി ചുതിവസേന സകസകകുസലാനം ആരമ്മണം കരോന്തി. പഠമം തു ക്രിയാചിത്തം പന ദുതിയാരുപ്പചേതസോ കിരിയസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി. ഇതി ഏവം ഇമിനാ മയാ വുത്തപ്പകാരേന ചിത്താനം ആരമ്മണുപ്പത്തി വിഭാവിനാ ധീരേന ഞേയ്യാ.

൩൭൦-൩. പുഥുജ്ജനസ്സ സേക്ഖസ്സ, അരൂപാരമ്മണം ദ്വിധാ ദ്വിപ്പകാരം കുസലം കുസലസ്സ ദുതിയാരുപ്പകുസലസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി, തം പഠമാരുപ്പകുസലം ദുതിയാരുപ്പവിപാകസ്സ ആരമ്മണം സിയാ ഭവേയ്യ. ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ, പഠമാരുപ്പമാനസം ആരമ്മണം തിധാ തിപ്പകാരം ഹോതി. ഇതി വചനം മഹേസിനാ വുത്തം. ക്രിയസ്സാപി ദുതിയാരുപ്പകിരിയസ്സാപി പഠമാരുപ്പകിരിയാ ആരമ്മണം ഹോതി. കുസലമ്പി പഠമാരുപ്പകുസലമ്പി ദുതിയാരുപ്പകിരിയസ്സ ച ആരമ്മണം ഹോതി. കുസലം പഠമാരുപ്പകുസലം ദുതിയാരുപ്പവിപാകസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി. ഏവം ഇമിനാ മയാ വുത്തപ്പകാരേന പഠമാരുപ്പമാനസം ആരമ്മണം തിധാ ഹോതി. തതിയാരുപ്പചിത്തമ്പി ചതുത്ഥാരുപ്പചേതസോ കുസലസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി, ചതുത്ഥാരുപ്പചേതസോ വിപാകസ്സ ച തം ആരമ്മണം ഹോതി. ഏവമേവ യഥാ പഠമാരുപ്പമാനസം ആരമ്മണം ദ്വിധാ ഹോതി, ഏവമേവ തഥാ തതിയാരുപ്പചിത്തം ആരമ്മണം ദ്വിധാ ഹോതി. യഥാ പഠമാരുപ്പമാനസം ആരമ്മണം തിധാ ഹോതി, ഏവമേവ തഥാ തതിയാരുപ്പചിത്തം ആരമ്മണം തിധാ സിയാ.

൩൭൪. യം യം പന ഇധാരബ്ഭ ഇധ ഇമസ്മിം അധികാരേ യം യം ഗോചരം ആരബ്ഭ പടിച്ച യേ യേ ചിത്തുപ്പാദാ ജായന്തി, സോ സോ ഗോചരോ തേസഞ്ച തേസഞ്ച ചിത്തുപ്പാദാനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി.

൩൭൫. യോ പന നരോ ഇമസ്സ അഭിധമ്മാവതാരസ്സ കിര പാരം ദുത്തരം ഇധ ഇമസ്മിം ലോകേ ഉത്തരതി, സോ നരോ അഭിധമ്മമഹണ്ണവേ പാരം ദുത്തരം ഉത്തരം ഉത്തരതി ഏവ.

ഇതി അഭിധമ്മാവതാരടീകായ

ആരമ്മണവിഭാഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഛട്ഠോ പരിച്ഛേദോ.