൨൩. തേവീസതിമോ പരിച്ഛേദോ

കിലേസപ്പഹാനകഥാവണ്ണനാ

൧൩൭൫. ഇദാനി ഇമിസ്സായേവ ചതുത്ഥഞാണായ ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിയാ ആനുഭാവവിജാനനത്ഥം യേന യേ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ, തേസം പഹാനഞ്ച അഭിസമയകാലേ പരിഞ്ഞാദികിച്ചാനി ച ദസ്സേതും ‘‘ഏതേസു യേന യേ ധമ്മാ’’തിആദി ആരദ്ധം. യേ ധമ്മാതി യേ സംകിലേസധമ്മാ. സംയോജനാദീസു ഖന്ധേഹി ഖന്ധാനം, ഫലേന കമ്മസ്സ, ദുക്ഖേന വാ സത്താനം സംയോജനട്ഠേന ബന്ധനട്ഠേന സംയോജനാനി. സമ്പയുത്തധമ്മാനം വിബാധനട്ഠേന, ഉപതാപനട്ഠേന, സംകിലിട്ഠതായ ച കിലേസാ. അഭിനിവേസാദിവസേന മിച്ഛാവിപരീതം പവത്തനതോ മിച്ഛാസഭാവാതി മിച്ഛത്താ. ലോകേ ധമ്മാ, ലോകപരിയാപന്നാ ധമ്മാ, ലോകപ്പവത്തിയം സതി അനുപരമധമ്മത്താ വാതി ലോകധമ്മാ. മച്ഛേരസ്സ ഭാവോ, കമ്മം വാതി മച്ഛരിയം. വിപരീതട്ഠേന വിപല്ലാസാ. നാമകായസ്സ ച രൂപകായസ്സ ച ഗന്ഥനതോ ഗന്ഥാ. അരിയേഹി അഗന്തബ്ബാ, അയുത്താ ഗതീതി വാ അഗതി. ആസവന്തീതി ആസവാ, ആഭവഗ്ഗതോ സബ്ബമോകാസലോകം, ആഗോത്രഭുതോ സബ്ബേ ധമ്മേ ബ്യാപേത്വാ പവത്തന്തീതി അത്ഥോ, ആസവന്തി സംസാരദുക്ഖന്തി വാ ആസവാ, ചക്ഖാദീഹി വാ സംവരാസംവരദ്വാരേഹി സത്തസന്താനേ ആസവന്തി വണതോ യൂസാനി സന്ദന്തി വിയാതി ആസവാ, ആസവന്തി വാ ഏതേഹി ചിത്താനി വിസയേസൂതി ആസവാ. സംസാരമഹാസാഗരപ്പത്തിഹനനതോ ഓഘാ വിയാതി ഓഘാ. ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന യോജനതോ യോഗാ. നിവാരേന്തി ലോകിയലോകുത്തരഗുണവിസേസാധിഗമന്തി നീവരണാനി. അനിച്ചാദിധമ്മസഭാവം അതിക്കമ്മ പരതോ അസഭാവതോ ആമസന്തീതി പരാമാസാ. മണ്ഡൂകം പന്നഗോ വിയ ആരമ്മണം ഭുസം ആദിയന്തീതി ഉപാദാനാനി. അപ്പഹീനഭാവേന സത്തസന്താനേ അനുസേന്തി മൂസികവിസം വിയ അനുരൂപകാരണം ലഭിത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി അനുസയാ. ചിത്തസ്സ മലീനഭാവകരണട്ഠേന മലാ. അകുസലകമ്മാനി ച താനി ദുഗ്ഗതീനം പഥാ ചാതി അകുസലകമ്മപഥാ. ഇധ പന കമ്മപഥഭാവം അപ്പത്താനം തംസഭാവതോ ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി ഏത്ഥാതി ചിത്തുപ്പാദോ, ചേതസികരാസി, അകുസലോ ച സോ ചിത്തുപ്പാദോ ചാതി അകുസലചിത്തുപ്പാദോ.

കാമഭവതോ ഉപരികോട്ഠാസഭാവതോ തതിയമഗ്ഗപ്പത്തിയാ ഉദ്ധം ഭജിതബ്ബതോ, സേവിതബ്ബതോ ചാതി ഉദ്ധമ്ഭാഗാ, രൂപാരൂപഭവാ, തേസം ഹിതാനി തത്ഥുപ്പജ്ജനഖന്ധാദിയോജനതോതി ഉദ്ധമ്ഭാഗിയാനി, താനിയേവ സംയോജനാനീതി ഉദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനാനി. രൂപാരൂപഭവതോ ഹേട്ഠിമകോട്ഠാസഭാവതോ തത്ഥുപ്പാദകിലേസാനം അപ്പഹീനഭാവേന തതിയമഗ്ഗപ്പത്തിയാ ഹേട്ഠാ ഭജിതബ്ബതോ വാ അധോഭാഗാ, കാമഭവാ, തേസം ഹിതാനി സംയോജനാനീതി അധോഭാഗിയസംയോജനാനീതി.

ഇമേസു പന ദസസു രൂപഭവസംയോജനം, അരൂപഭവസംയോജനം, കാമഭവസംയോജനഞ്ച അത്ഥതോ ലോഭോവ, സക്കായദിട്ഠിസീലബ്ബതപരാമാസാപി ദിട്ഠിയേവ, തസ്മാ ധമ്മതോ സത്ത സംയോജനാനി.

മിച്ഛാസങ്കപ്പോ മിച്ഛാവായാമോ മിച്ഛാസമാധീതി തഥാ പവത്താനം വിതക്കവീരിയസമാധീനമധിവചനം. മിച്ഛാവാചാദയോ തയോ തഥാ പവത്താ ചേതനാ. മിച്ഛാസതി പന ചിത്തുപ്പാദോ. മിച്ഛാഞാണം തഥാ പവത്തോ മോഹോ. മിച്ഛാവിമുത്തി ലോകഥൂപികാദീസു മോക്ഖോതി പവത്തമിച്ഛാഗാഹോ.

കാരണൂപചാരേനാതി ലാഭഹേതുകോ ലാഭോ, അലാഭഹേതുകോ അലാഭോതിആദിനാ കാരിയസ്സ കാരണവസേന ഉപചരണേന. ലോകധമ്മഗ്ഗഹണന്തി ലോകധമ്മഗ്ഗഹണേന ഗഹണം.

ആവാസേ മച്ഛരിയം, ആവാസഹേതുകം വാ മച്ഛരിയന്തി ആവാസമച്ഛരിയം. ഏവം കുലമച്ഛരിയാദീനിപി. തത്ഥ ആവാസോതി വിഹാരാദി. കുലന്തി ഉപട്ഠാകകുലം, ഞാതികുലഞ്ച. ലാഭോതി പച്ചയലാഭോയേവ. വണ്ണോതി സരീരവണ്ണോ ച ഗുണവണ്ണോ ച. ധമ്മോതി ആഗമോ, അധിഗമോ ച.

‘‘തയോ’’തി വത്ഥും അഭിന്ദിത്വാ വുത്തം, ഭിന്ദിത്വാ ച പന വുച്ചമാനേ ദ്വാദസ ഹോന്തി.

അഭിസജ്ജനൂപനയ്ഹനവസേന പവത്തനതോ അഭിജ്ഝാബ്യാപാദാനം കായഗന്ഥതാ ദട്ഠബ്ബാ. ‘‘ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി ഏവം അവത്ഥുമ്ഹി പവത്തോ അഭിനിവേസോ ഇദംസച്ചാഭിനിവേസോ. സീലബ്ബതപരാമാസഇദംസച്ചാഭിനിവേസകായഗന്ഥാ ചേത്ഥ അത്ഥതോ ദിട്ഠിയേവ, തസ്മാ ധമ്മതോ തയോ കായഗന്ഥാ.

‘‘ഛന്ദദോസമോഹഭയാനീ’’തി അഗതികാരണത്താ വുത്തം, ഛന്ദാദീഹി പന അകത്തബ്ബകരണം, കത്തബ്ബാകരണഞ്ച അഗതി നാമ.

ആസവേസു കാമരാഗഭവരാഗാ അത്ഥതോ ലോഭോതി ധമ്മതോ തയോ ആസവാ.

തേസമേവാതി കാമരാഗാദീനമേവ. തേ ഹി ഓഘോ വിയ അത്തനി പതിതേ അപായസമുദ്ദം പാപേന്തി, സംസാരദുക്ഖതോ ച സീസം ഉക്ഖിപിതും ന ദേന്തി, ഖന്ധാദീനി ച ഖന്ധാദീഹി യോജേന്തി.

കാമുപാദാനാദീനീതി കാമുപാദാനദിട്ഠുപാദാനസീലബ്ബതുപാദാനഅത്തവാദുപാദാനാനി. ദിട്ഠുപാദാനാദീനി ചേത്ഥ തഥാ പവത്താ ദിട്ഠിയേവ, കാമുപാദാനം ലോഭോതി ധമ്മതോ ദ്വേ ഉപാദാനാനി.

സത്താനുസയാതി ഏത്ഥ യദി അപ്പഹീനട്ഠേന സത്തസന്താനേ അനുസേന്തീതി അനുസയാ. കസ്മാ സത്തേവ വുത്താ, നനു അഞ്ഞേസമ്പി കിലേസാനം അപ്പഹീനഭാവോ വിജ്ജതീതി? ന മയം അപ്പഹീനമത്തേന അനുസയം വദാമ, കിന്തു അപ്പഹീനഭാവേന ഥാമഗതകിലേസാ അനുസയാതി, ഥാമഗമനഞ്ച നേസം അഞ്ഞേഹി അസാധാരണോ സഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ. തഥാ ഹി ധമ്മസഭാവവേദിനാ തഥാഗതേന ഇമേയേവ അനുസയാ വുത്താ, കാമരാഗോയേവ അനുസയോ കാമരാഗാനുസയോ. ഏവം സേസേസുപി. അപരേ പന ‘‘കാമരാഗസ്സ അനുസയോ’’തിആദിനിബ്ബചനം വത്വാ കാമരാഗാദീനം ബീജഭൂതാ അത്തഭാവസ്സ കിലേസസമ്ഭൂതാ കിലേസുപ്പാദനസത്തി അനുസയാതി വണ്ണേന്തി, തേസം മതപടിക്ഖേപോ ഇധ പപഞ്ചാവഹത്താ അനാഹടോ.

പാണസ്സ അതിപാതോ പാണാതിപാതോ, പാണോതി വോഹാരതോ സത്തോ, പരമത്ഥതോ ജീവിതിന്ദ്രിയം. തസ്മിം പാണേ പാണസഞ്ഞിനോ ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദകപ്പയോഗസമുട്ഠാപികാ വധകചേതനാ പാണാതിപാതോ. പരഭണ്ഡേ തഥാസഞ്ഞിനോ തദാദായകപ്പയോഗസമുട്ഠാപികാ ഥേയ്യചേതനാ അദിന്നാദാനം. അസദ്ധമ്മകാമതായ കായദ്വാരപ്പവത്താ അഗന്തബ്ബട്ഠാനവീതിക്കമചേതനാ കാമേസുമിച്ഛാചാരോ. അഭൂതം വത്ഥും ഭൂതതോ പരം വിഞ്ഞാപേതുകാമസ്സ തഥാ വിഞ്ഞാപനപ്പയോഗസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ മുസാവാദോ. സോ പന പരസ്സ അത്ഥഭേദകരോവ കമ്മപഥോ, ഇതരോ കമ്മമേവ. സംകിലിട്ഠചിത്തസ്സ പരഭേദനകാമതായ, അത്തപിയകമ്യതായ വാ പരഭേദകപ്പയോഗസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ പിസുണവാചാ. സാപി ദ്വീസു ഭിന്നേസുയേവ കമ്മപഥോ. പരമമ്മച്ഛേദകപ്പയോഗസമുട്ഠാപികാ ഏകന്തഫരുസചേതനാ ഫരുസവാചാ. അനത്ഥവിഞ്ഞാപനപ്പയോഗസമുട്ഠാപികാ സംകിലിട്ഠചേതനാ സമ്ഫപ്പലാപോ നാമ. സോ പന പരേഹി ഗഹിതേയേവ കമ്മപഥോ ഹോതി. ‘‘അഹോ വതേദം മമ ഹോതൂ’’തി ഏവം പരഭണ്ഡാഭിജ്ഝായനലക്ഖണാ അഭിജ്ഝാ. ‘‘അഹോ വതായം സത്തോ വിനസ്സേയ്യാ’’തി ഏവം മനോപദോസലക്ഖണോ ബ്യാപാദോ. ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിനാ നയേന വിപരീതദസ്സനലക്ഖണാ മിച്ഛാദിട്ഠി. ഏത്ഥ ച നത്ഥികഅഹേതുകഅകിരിയദിട്ഠീഹിയേവ കമ്മപഥഭേദോ.

ഇമേസു ച പാണാതിപാതാദി തിവിധം കായകമ്മമേവ. തം കായവചീദ്വാരേസുയേവ ഉപ്പജ്ജതി, ന മനോദ്വാരേ. തഥാ മുസാവാദാദി ചതുബ്ബിധം വചീകമ്മമേവ. അഭിജ്ഝാദികം പന തിവിധം മനോകമ്മമേവ. തം തീസുപി ദ്വാരേസു പവത്തതി. ദ്വാരന്തരേസുപി പവത്തമാനസ്സ സകസകനാമാപരിച്ചാഗോ വുത്തോയേവ. ധമ്മതോ ചേത്ഥ ആദിതോ സത്ത ചേതനാസഭാവാ, ഇതരേ തയോ ചേതനാസമ്പയുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ. മഹാസാവജ്ജഅപ്പസാവജ്ജപ്പയോഗാദിഭേദോ പന തത്ഥ തത്ഥ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ.

ഏതാനീതി ഇമാനി മഗ്ഗഞാണാനി. യഥാസമ്ഭവന്തി തംതംമഗ്ഗാനുരൂപം.

അപായം ഗച്ഛന്തി ഏതേഹീതി അപായഗമനീയാ. സേസാതി ന അപായഗമനീയാ. ഓളാരികാതി തതിയമഗ്ഗേന പഹാതബ്ബാവത്ഥം ഉപാദായ ഓളാരികാ. തേനാഹ ‘‘സുഖുമാ തതിയമഗ്ഗഞാണവജ്ഝാ’’തി. സുഖുമാ കാമരാഗപടിഘാതി സമ്ബന്ധോ. ചതുത്ഥമഗ്ഗഞാണവജ്ഝാ ഏവാതി അവധാരണേന പഠമമഗ്ഗാദിവജ്ഝതം നിവത്തേതി. ന ഹി രൂപരാഗാദീനം അപായഗാമിനിയാവത്ഥാപി അത്ഥി, യതോ തേ പഠമഞാണവജ്ഝാപി സിയുന്തി.

യത്ഥ യത്ഥ പന ഏവ-സദ്ദേന അവധാരണം അകത്വാ യം യം ദുതിയഞാണവജ്ഝന്തി വാ തതിയഞാണവജ്ഝന്തി വാ ചതുത്ഥഞാണവജ്ഝന്തി വാ വക്ഖതി, തത്ഥ തത്ഥ സോ സോ പുരിമഞാണേഹി ഹതാപായഗമനീയാദിഭാവോവ ഹുത്വാ ഉപരിഞാണവജ്ഝോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. തേന ലോഭ…പേ… ചതുത്ഥഞാണവജ്ഝാനീതി ഏത്ഥ ലോഭാദയോ ഹേട്ഠിമമഗ്ഗവജ്ഝാപി ഹോന്തേവ.

യസേതി പരിവാരേ.

ദുക്ഖേ സുഖന്തി സഞ്ഞാചിത്തവിപല്ലാസാതി സമ്ബന്ധോ.

അഗതിയോ പഠമമഗ്ഗഞാണവജ്ഝാതി കിഞ്ചാപി ഛന്ദാദയോ തണ്ഹാദിസഭാവാ ഉപരിമഗ്ഗവജ്ഝാ, തഥാപി തമ്മൂലകസ്സ അകത്തബ്ബകരണസ്സ, കത്തബ്ബാകരണസ്സ ച അപായഗമനീയതായ പഠമമഗ്ഗഞാണവജ്ഝാ.

കതാകതകുസലാകുസലവിസയം യം വിപ്പടിസാരഭൂതം കുക്കുച്ചം, തം ഇധ തതിയഞാണവജ്ഝം വുത്തം. യം പന ‘‘കുക്കുച്ചപകതതായ ആപത്തിം ആപജ്ജതീ’’തി വുത്തം കുക്കുച്ചം, തം സന്ധായ ‘‘കുക്കുച്ചവിചികിച്ഛാ സോതാപത്തിമഗ്ഗേന പഹീയന്തീ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൧൭൬) ധമ്മസങ്ഗണീഅട്ഠകഥായം വുത്തം, തസ്മാ ദ്വിന്നം വചനാനം അയം അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ. അഞ്ഞേസുപി ഏദിസേസു ഠാനേസു അധിപ്പായോവ പരിയേസിതബ്ബോ, ന വിരോധതോ പച്ചേതബ്ബം. ഓളാരികാനവസേസപ്പഹാനം വാ സന്ധായ കുക്കുച്ചസ്സ പഠമതതിയഞാണവജ്ഝതാ വുത്താ. യം പന അരഹതോ ഉപ്പജ്ജമാനം ‘‘ഭഗവതാ പടിക്ഖിത്തം അനുവസിത്വാ അനുവസിത്വാ ആവസഥപിണ്ഡം ഭുഞ്ജിതുന്തി കുക്കുച്ചായന്തോ ന പടിഗ്ഗഹേസീ’’തി (പാചി. ൨൦൪) ആഗതം കുക്കുച്ചം, ന തം നീവരണം. ന ഹി നീവരണം അരഹതോ ഉപ്പജ്ജതി, നീവരണപതിരൂപകം പന കപ്പതീതി വീമംസനഭൂതം വിനയകുക്കുച്ചം നാമ, തം തഥാപവത്തചിത്തുപ്പാദോവ.

കാമരാഗപടിഘാനുസയാ അനുസഹഗതാ തതിയഞാണവജ്ഝാ, ഓളാരികാനം പന ദുതിയഞാണവജ്ഝതാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയാവ.

അകുസലചിത്തുപ്പാദ-ഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ മക്ഖപലാസമായാസാഠേയ്യഥമ്ഭസാരമ്ഭാദീനം സങ്ഗഹോ കതോതി ദട്ഠബ്ബം.

൧൩൭൬. തേന തേനാതി തേന തേന ഘാതകേന സദ്ധിം. കിം പനേതാനി ഏതേ ധമ്മേ ഘാതേന്താനി അതീതാനാഗതേ ഘാതേന്തി, ഉദാഹു പച്ചുപ്പന്നേതി. കിം പനേത്ഥ, യദി താവ അതീതാനാഗതേ, അഫലോ വായാമോ ആപജ്ജതി. കസ്മാ? പഹാതബ്ബാനം തദാ നത്ഥിതായ. അഥ പച്ചുപ്പന്നേ, തഥാപി അഫലോ വായാമേന സദ്ധിം പഹാതബ്ബാനം അത്ഥിതായ. അഥാപി കഥഞ്ചി പഹാനം സിയാ, സംകിലേസികാ മഗ്ഗഭാവനാ ആപജ്ജതി പഹാതബ്ബപ്പഹായകാനം സഹാവട്ഠാനതോ? സച്ചമേതം, യേ പന മഗ്ഗേന അസമുഗ്ഘാടിതത്താ കാരണലാഭേ സതി അവസ്സം ഉപ്പജ്ജനാരഹാ കിലേസാ, തേ അത്തനോ ഉപ്പത്തിയാ അനുപ്പത്തിധമ്മതം ആപാദേന്താനി ഏതാനി തേ അനാഗതേ ഘാതേന്തി നാമ.

൧൩൭൭-൮൨. പരിഞ്ഞാദീനി കിച്ചാനീതി പരിഞ്ഞാപഹാനസച്ഛികിരിയാഭാവനാവസേന ചത്താരി കിച്ചാനി. വുത്താനീതി ‘‘ദുക്ഖം പരിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തിആദിനാ (സം. നി. ൫.൧൦൯൯), ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം പസ്സതീ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൫.൧൧൦൦) ച വുത്താനി. സച്ചാഭിസമയേതി ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം പടിവിജ്ഝനക്ഖണേ.

യഥാസഭാവതോതി അവിപരീതസഭാവേന. ‘‘ജാനിതബ്ബാനീ’’തി വത്വാ കഥം പനേതം ജാനിതബ്ബം, കഥം നാമ ഏകേകസ്സ ഞാണസ്സ ഏകക്ഖണേ ചത്താരി കിച്ചാനി സമ്ഭവന്തി. ന ഹി താദിസം കിഞ്ചി ലോകേ ദിട്ഠം അത്ഥി, ന ച വചനം ലബ്ഭതീതി ചോദനം മനസി നിധായ തേസം ജാനനവിധിം ഉപമാവസേന താവ ദസ്സേതും ‘‘പദീപോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. വിദംസേതീതി ദസ്സേതി. പരിയാദിയതീതി ഖേപേതി.

൧൩൮൩-൪. പരിഞ്ഞാഭിസമയേനാതി അനവസേസതോ പരിച്ഛിജ്ജ ജാനനസങ്ഖാതേന പടിവിജ്ഝനേന. അഭിസമേതീതി അസമ്മോഹവസേന പടിവിജ്ഝതി. പഹാനാഭിസമയേനേവാതി സമുച്ഛേദപ്പഹാനസങ്ഖാതേന പടിവിജ്ഝനേന അസമ്മോഹതോവ അഭിസമേതി. ഭാവനാവിധിനാതി സഹജാതാദിപച്ചയതാവസേന ഭാവനാഭിസമയവിധിനാ. മഗ്ഗഞാണഞ്ഹി സമ്മാസങ്കപ്പാദിവസേന മഗ്ഗപുബ്ബഭാഗഭാവനാസമ്ഭൂതേന അരിയമഗ്ഗഭാവനാസങ്ഖാതേന പടിവിജ്ഝനേന അഭിസമേതീതി അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം അസമ്മോഹതോ പടിവിജ്ഝതി. തഞ്ഹി സമ്പയുത്തധമ്മേസു സമ്മോഹം വിദ്ധംസേന്തം അത്തനിപി സമ്മോഹം വിദ്ധംസേതിയേവ. നിരോധന്തി നിബ്ബാനം. സച്ഛികരോതീതി പച്ചക്ഖകരണവസേന പടിവിജ്ഝതി. ‘‘നിരോധം സച്ഛികരോതീ’’തി നിരോധസച്ചമേകം ആരമ്മണപടിവേധേന ചത്താരിപി സച്ചാനി അസമ്മോഹപടിവേധേന മഗ്ഗഞാണം പടിവിജ്ഝതി.

ഏവം യുത്തിവസേന വിഭാവിതം ഏകപടിവേധം ആഗമേനപി സാധേതും ‘‘വുത്തമ്പി ചേത’’ന്തിആദി വുത്തം. മഗ്ഗസമങ്ഗിസ്സ ഞാണന്തി ഹി ‘‘യോ നു ഖോ, ആവുസോ, ദുക്ഖം പസ്സതി, ദുക്ഖസമുദയമ്പി സോ പസ്സതി, ദുക്ഖനിരോധമ്പി, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിപടിപദമ്പി സോ പസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൧൦൦) ഏകസച്ചദസ്സനസമങ്ഗിനോ അഞ്ഞസച്ചദസ്സനസമങ്ഗിഭാവവിചാരണായം തമത്ഥം സാധേതും ആയസ്മതാ ഗവമ്പതിത്ഥേരേന വുത്തം. അഞ്ഞഥാ കമാഭിസമയേ സതി പുരിമദിട്ഠസ്സ പുന അദസ്സനതോ സമുദയാദിപസ്സതോ ദുക്ഖാദിദസ്സനം പുന അവത്തബ്ബം സിയാ. ഇദാനി പനേത്ഥ ഉപമാസംസന്ദനം കരോന്തോ ആഹ ‘‘പദീപോ’’തിആദി. നിസ്സയാഭാവഹേതുതായ ദുക്ഖപരിഞ്ഞായ വട്ടിജ്ഝാപനസദിസതാ, പടിപക്ഖവിദ്ധംസനതായ സമുദയപ്പഹാനസ്സ അന്ധകാരവിനാസനസദിസതാ, ഞാണാലോകപരിബ്രൂഹനതായ മഗ്ഗഭാവനായ ആലോകവിദംസനസദിസതാ, തേന തേന മഗ്ഗേന യഥാ യഥാ നിരോധസ്സ സച്ഛികിരിയാ, തഥാ തഥാ കിലേസസ്നേഹപരിയാദാനം ഹോതീതി നിരോധസച്ഛികിരിയായ സ്നേഹപരിയാദാനസദിസതാ കാരണൂപചാരേന വുത്താ.

൧൩൮൫-൬. അപരായപി ഉപമായ തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉഗ്ഗച്ഛന്തോ’’തിആദി. ഓഭാസേതീതി പകാസേതി. പടിഹഞ്ഞതീതി പടിപ്പസ്സമ്ഭേതി. ഏത്ഥാപി യഥാ സൂരിയോ രൂപഗതാനി ഓഭാസേതി, ഏവം മഗ്ഗഞാണം ദുക്ഖം പരിജാനാതി. യഥാ അന്ധകാരം വിനാസേതി, ഏവം സമുദയം പജഹതി. യഥാ ആലോകം ദസ്സേതി, ഏവം സഹജാതാദിപച്ചയതായ മഗ്ഗം ഭാവേതി. യഥാ സീതം പടിപ്പസ്സമ്ഭേതി, ഏവം സബ്ബകിലേസദരഥപരിളാഹപടിപ്പസ്സദ്ധിഭൂതം നിരോധം സച്ഛികരോതീതി ഉപമാസംസന്ദനം ദട്ഠബ്ബം.

൧൩൮൮. അപ്പേതീതി പപ്പോതി. ദുക്ഖപരിഞ്ഞായ സക്കായതീരസമതിക്കമഭാവതോ ഓരിമതീരപ്പജഹനസദിസതാ, മഗ്ഗഭാവനായ സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മവഹനതായ ഭണ്ഡവഹനസദിസതാ, ഏത്താവതാ പഞ്ഞാഭാവനായ നാനാകിലേസവിദ്ധംസനവസപ്പവത്തോ ആനിസംസോ ദസ്സിതോ ഹോതീതി.

അരിയഫലസമാപത്തിനിരോധസമാപത്തിയോപി പനസ്സാ ആനിസംസാതി ദട്ഠബ്ബം. താ പന സങ്ഖേപതോ ഏവം ദട്ഠബ്ബാ – ‘‘അരിയഫലസമാപത്തീ’’തി ഹി ചതുന്നമ്പി ഫലട്ഠാനം അത്തനോ അത്തനോ അരിയഫലസ്സ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരത്ഥം നിരോധേ അപ്പനാ. ചത്താരോപി ഹി അരിയപുഗ്ഗലാ സകം സകം ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തി. കേചി പന ‘‘അനാഗാമിഅരഹന്തോവ സമാപജ്ജന്തി സമാധിസ്മിം പരിപൂരകാരിതായാ’’തി വദന്തി, തം അകാരണം അത്തനാ പടിലദ്ധസമാപത്തിസമാപജ്ജനേ സമാധിസ്മിം പരിപൂരകാരിതായ കാതബ്ബാഭാവതോ. സബ്ബസോ അസമുച്ഛിന്നകിലേസസ്സ ഹി പുഥുജ്ജനസ്സാപി അത്തനാ പടിലദ്ധലോകിയസമാപത്തിസമാപജ്ജനം ലബ്ഭതി, കിമങ്ഗം പന സമുച്ഛിന്നേകച്ചകിലേസാനം അരിയാനം. ഉപരിമാ പന ഹേട്ഠിമം പുബ്ബേ പടിലദ്ധമ്പി ന സമാപജ്ജന്തി പുഗ്ഗലന്തരഭാവം ഉപഗതത്താ. സമുഗ്ഘാടിതകമ്മകിലേസനിരോധനേന ഹി പുഥുജ്ജനേഹി വിയ സോതാപന്നസ്സ, സോതാപന്നാദീഹി സകദാഗാമിആദീനം പുഗ്ഗലന്തരഭാവൂപഗമനം അത്ഥി, അനന്തരഫലത്താ ച ലോകുത്തരകുസലാനം ഹേട്ഠിമതോ ഉപരിമോ ഭവന്തരഗതോ വിയ ഹോതീതി തസ്സ തസ്സ അരിയസ്സ തം തം ഫലം ഭവങ്ഗസദിസം ഹോതി, തസ്മാ പുഗ്ഗലന്തരഭാവൂപഗമനേന പടിപ്പസ്സദ്ധത്താ നത്ഥി ഉപരിമസ്സ ഹേട്ഠിമഫലസമാപത്തിയാ സമാപജ്ജനം, ഹേട്ഠിമോ പന ഉപരിമം ന സമാപജ്ജതി അനധിഗതത്താതി ചത്താരോപി പുഗ്ഗലാ സകസകഫലമേവ സമാപജ്ജന്തി. തം പന സമാപജ്ജിതുകാമേന അരിയസാവകേന രഹോഗതേന പടിസല്ലീനേന ഉദയബ്ബയാദിവസേന സങ്ഖാരാ വിപസ്സിതബ്ബാ. തസ്സ പവത്താനുപുബ്ബവിപസ്സനസ്സ സങ്ഖാരാരമ്മണഗോത്രഭുഞാണാനന്തരം ഫലസമാപത്തിവസേന നിരോധേ ചിത്തം അപ്പേതി. ഫലസമാപത്തിനിന്നചിത്തതായ ചേത്ഥ സേഖസ്സ ഫലമേവ ഉപ്പജ്ജതി, ന മഗ്ഗോ. അഞ്ഞോ ഏവ ഹി വിപസ്സനാചാരോ അരിയമഗ്ഗാവഹോ, അഞ്ഞോ ഫലസമാപത്തിആവഹോ.

തഥാ ഹി അരിയമഗ്ഗവീഥിയം അനുലോമഞാണാനി അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബാനം ഥൂലഥൂലലോഭക്ഖന്ധാദീനം സാതിസയം പദാലനേന ലോകിയഞാണേസു ഉക്കംസപാരമിപ്പത്താനി മഗ്ഗാനുകൂലാനി ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഫലസമാപത്തിവീഥിയം പന താനി തേന തേന മഗ്ഗേന തേസം തേസം കിലേസാനം സമുച്ഛിന്നത്താ കിലേസവിക്ഖമ്ഭനേ നിരുസ്സുക്കാനി കേവലം അരിയാനം ഫലസമാപത്തിസുഖസമങ്ഗിഭാവസ്സ പരികമ്മപ്പത്താനി ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ന തേസം കുതോചി വുട്ഠാനസമ്ഭവോ. യതോ നേസം പച്ഛിമോ സങ്ഖാരനിമിത്തതോ വുട്ഠഹിത്വാ മഗ്ഗസ്സ അനന്തരപച്ചയോ ഭവേയ്യ, തേനേവ ച ഫലസമാപത്തിയാ അനന്തരപച്ചയഭൂതം ഞാണം സങ്ഖാരാരമ്മണമേവ ഹോതി, ന നിബ്ബാനാരമ്മണന്തി വേദിതബ്ബം. പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരവസേന ചസ്സാ പബന്ധവസേന പവത്തിപരിച്ഛിന്നകാലാപഗമേ ഭവങ്ഗവസേന തതോ വുട്ഠാനഞ്ച വേദിതബ്ബം.

നിരോധസമാപത്തി പന തതിയചതുത്ഥഫലട്ഠാനം അനുപുബ്ബനിരോധവസേന ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാനം അപ്പവത്തി. അനാഗാമിഅരഹന്തോയേവ ഹി കാമച്ഛന്ദാദിസമുച്ഛിന്ദനേന സമാധിസ്മിം പരിപൂരകാരിതായ സമഥഫലസമന്നാഗതത്താ നിരോധം സമാപജ്ജന്തി. തഥാ ഹേതം സമഥവിപസ്സനാനം യുഗനന്ധഭാവപ്പവത്തനവസേന ദ്വീഹി ബലേഹി സമന്നാഗതസ്സേവ സമ്ഭവതി, തസ്മാ തം സമാപജ്ജിതുകാമേന അനാഗാമിനാ, ഖീണാസവേന വാ അട്ഠസമാപത്തിലാഭിനാ രഹോഗതേന പടിസല്ലീനേന പഠമജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ തത്ഥ സങ്ഖാരാ അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സിതബ്ബാ, തതോ ദുതിയം തതിയം ചതുത്ഥം ആകാസാനഞ്ചായതനം വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ തഥേവ തത്ഥ സങ്ഖാരാ സമ്മസിതബ്ബാ, അഥ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ നാനാബദ്ധാവികോപനം സങ്ഘപടിമാനനം സത്ഥുപക്കോസനം അദ്ധാനപരിച്ഛേദോതി ചതുബ്ബിധം പുബ്ബകിച്ചം കാതബ്ബം.

തത്ഥ സരീരതോ വിസംയുത്താ മഞ്ചപീഠാദയോ സത്താഹബ്ഭന്തരേ യഥാ ന നസ്സന്തി, തഥാ അധിട്ഠാനം നാനാബദ്ധാവികോപനം. സരീരസംയുത്തേ വിസും അധിട്ഠാനകിച്ചം നത്ഥി. സങ്ഘോ പന ഞത്തികമ്മാദീസു കിഞ്ചിദേവ കമ്മം കത്തുകാമോ ‘‘യാവ മം ന പക്കോസതി, താവദേവ വുട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി പുബ്ബാഭോഗകരണം സങ്ഘപടിമാനനം. സത്ഥാ ച ‘‘സിക്ഖാപദപഞ്ഞാപനാദീസു യാവ മം ന പക്കോസതി, താവദേവ വുട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി പുബ്ബാഭോഗകരണം സത്ഥുപക്കോസനം. സത്താഹബ്ഭന്തരേ അത്തനോ ആയുസങ്ഖാരസ്സ പവത്തനസമത്ഥതാവലോകനം അദ്ധാനപരിച്ഛേദോ. ഏവം കതപുബ്ബകിച്ചേന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമാപജ്ജിതബ്ബം. അഥേകം വാ ദ്വേ വാ ചിത്തവാരേ അതിക്കമിത്വാ അചിത്തകോ ഹോതി, നിരോധം ഫുസതി, തതോ യഥാപരിച്ഛേദം തതിയചതുത്ഥഫലാനം അഞ്ഞതരേന നിരോധാ വുട്ഠഹിസ്സതീതി. ഏവമയം ദുവിധാ സമാപത്തി ലോകുത്തരപഞ്ഞായ ആനിസംസോ.

൧൩൯൨-൪. സദേവകലോകതോ ഉത്തിണ്ണേന, ഉത്തരിതരേന വാതി ലോകുത്തരേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന. പഞ്ഞായ ഭാവനന്തി സമ്ബന്ധോ. ഹിതഭാവനന്തി ഇധലോകപരലോകഹിതവിഭാവനം ഇമം പഞ്ഞാഭാവനം. സുഖസംഹിതന്തി സിനിദ്ധച്ഛായുദകവന്തതാദിനാ സുഖസഹിതം. ഹിതന്തി യോഗകമ്മസ്സ ഹിതം. ഉത്തമന്തി ഉഗ്ഗതതമം, അച്ചുഗ്ഗതം ബലവന്തമ്പീതി അധിപ്പായോ. അവിഗ്ഗഹകമ്പദന്തി വിഗ്ഗഹഞ്ച കമ്പഞ്ച ന ദേതീതി അവിഗ്ഗഹകമ്പദന്തി അത്ഥോ.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവികാസിനിയാ നാമ

അഭിധമ്മാവതാരസംവണ്ണനായ

കിലേസപ്പഹാനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.