൨൪. ചതുവീസതിമോ പരിച്ഛേദോ

പച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൩൯൫. ഇദാനി നേസം പച്ചയവിധിം ദസ്സേതും ‘‘യേസ’’ന്തിആദി ആരദ്ധം.

പടിച്ച ഏനം ഫലമേതി പവത്തതി, തിട്ഠതി, ഉപ്പജ്ജതി വാതി പച്ചയോ, ഹിനോതി പതിട്ഠാതി ഏത്ഥാതി ഹേതു, അനേകത്ഥത്താ ധാതുസദ്ദാനം ഹി-സദ്ദോ മൂല-സദ്ദോ വിയ പതിട്ഠത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, ഹിനോതി വാ ഏതേന കമ്മനിദാനഭൂതേന ഉദ്ധം ഓജം അതിഹരന്തേന മൂലേന വിയ പാദപോ തപ്പച്ചയം ഫലം ഗച്ഛതി വിരുള്ഹിം ആപജ്ജതീതി ഹേതു, ഹേതു ച സോ മൂലട്ഠേന, പച്ചയോ ച ഉപകാരകട്ഠേനാതി ഹേതുപച്ചയോ, ഹേതു ഹുത്വാ പച്ചയോ ഹേതുഭാവേന പച്ചയോതി അത്ഥോ.

ഏവം ആരമ്മണപച്ചയാദീസു ദട്ഠബ്ബം. സ്വായം പടിസന്ധിയം കമ്മസമുട്ഠാനാനം, പവത്തിയം ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം, ഉഭയത്ഥ സഹജാതനാമധമ്മാനഞ്ച പച്ചയോ. സബ്ബലോകിയലോകുത്തരന്തി ഇമിനാ പഞ്ഞത്തിയാപി ലോകേ വിദിതഭാവേന ലോകിയപദേന സങ്ഗഹിതത്താ രൂപാദിഭേദേസു ഛബ്ബിധേസു സങ്ഖതാസങ്ഖതപഞ്ഞത്തിധമ്മേസു ന കോചി ധമ്മോ ആരമ്മണപച്ചയോ ന ഹോതീതി ദസ്സേതി. തേനേവ ‘‘യം യം ധമ്മം ആരബ്ഭാ’’തി അനിയതോ കതോതി. നനു ച ‘‘യം യം ധമ്മ’’ന്തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൨-൩) വുത്തത്താ പഞ്ഞത്തിയാ ഗഹണം ന ഹോതീതി? നായം ദോസോ ധമ്മസദ്ദസ്സ ഞേയ്യവചനത്താ. ആരബ്ഭാതി ആലമ്ബിത്വാ, ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ. ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഇദം നിദസ്സനമത്തം. തേ പന തം ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജന്തി ചേവ തിട്ഠന്തി ച. യഥാ ഹി ദുബ്ബലോ പുരിസോ ദണ്ഡം വാ രജ്ജും വാ ആലമ്ബിത്വാ ഉട്ഠഹതി ചേവ തിട്ഠതി ച, ഏവം ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ രൂപാദിആരമ്മണം ആലമ്ബിത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തി ചേവ തിട്ഠന്തി ചാതി.

ജേട്ഠകട്ഠേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ അധിപതിപച്ചയോ. ജേട്ഠകട്ഠേനാതി ച പമുഖഭാവേന. അത്താധീനാനഞ്ഹി പതിഭൂതോ ധമ്മോ അധിപതീതി സോ തേസം പമുഖഭാവേന പവത്തതി. ‘‘ഛന്ദാധിപതി ഛന്ദസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം അധിപതിപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിവചനതോ ഛന്ദാദയോ ചത്താരോ ധമ്മാ സഹജാതനാമരൂപാനം സഹജാതാധിപതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തത്ഥ സഹജാതാധിപതീ’’തിആദി. ‘‘ഛന്ദവതോ കിം നാമ കമ്മം ന സിജ്ഝതീ’’തിആദികം പുരിമാഭിസങ്ഖാരൂപനിസ്സയം ലഭിത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനേ ചിത്തുപ്പാദേ ഛന്ദാദയോ ധുരഭൂതാ ജേട്ഠകഭൂതാ സമ്പയുത്തധമ്മേ, തംസമുട്ഠാനരൂപേ ച സാധയമാനാ വസേ വത്തയമാനാ ഹുത്വാ പവത്തന്തി, തേ ച തേസം വസേന വത്തന്തി ഹീനാദിഭാവേന തദനുവത്തനതോ. തേന തേ അധിപതിപച്ചയാ ഹോന്തി, നോ ച ഖോ ഏകതോ. യദാ ഹി ഛന്ദം ധുരം ഛന്ദം ജേട്ഠകം കത്വാ ചിത്തം പവത്തതി, തദാ ഛന്ദോവ അധിപതി, ന ഇതരേ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. അധിപതിഭാവോപി ഹി നേസം അത്തനോ പവത്തിനിവാരകേ അഭിഭുയ്യ പവത്തനതോ ഹോതി. അവസേസന്തി യഥാവുത്താനം തേസം ഗരുകാതബ്ബതാഭാവതോ, ഗരുകതസ്സേവ ച ആരമ്മണാധിപതിഭാവവചനതോ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘യം യം ധമ്മം ഗരും കത്വാ യേ യേ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ, തേ തേ ധമ്മാ തേസം തേസം ധമ്മാനം അധിപതിപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൩). തത്ഥ ഗരും കത്വാതി ഗരുകാരചിത്തീകാരവസേന വാ അസ്സാദനവസേന വാ ഗരും ഭാരികം ലദ്ധബ്ബം അനവഞ്ഞാതം കത്വാ. ഗരുകാതബ്ബഞ്ഹി ആരമ്മണം തന്നിന്നപോണപബ്ഭാരാനം അസ്സാദനപച്ചവേക്ഖണമഗ്ഗഫലാനം അത്തനോ വസേ വത്തയമാനം വിയ പച്ചയോ ഹോതി, തസ്മാ അയം അത്താധീനാനം പതിഭാവേന ഉപകാരകത്താ അധിപതിപച്ചയോ ദട്ഠബ്ബോ.

അന്തരയതീതി അന്തരം, ബ്യവധായകന്തി അത്ഥോ, നാസ്സ അന്തരം വിജ്ജതീതി അനന്തരോ, സോയേവ പച്ചയോതി അനന്തരപച്ചയോ, അനന്തരഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോതി അധിപ്പായോ. അനന്തരനിരുദ്ധാതി അത്തനോ നിരോധാനന്തരം അനുരൂപചിത്തുപ്പാദസ്സ ഉപ്പത്തിപച്ചയഭാവേന തസ്സ ഉപ്പത്തിയാ പുരിമഭാഗേ അനന്തരം ഹുത്വാ നിരുദ്ധാ, രൂപധമ്മാ പന അനന്തരപച്ചയാ നത്ഥി.

സമനന്തരഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ സമനന്തരപച്ചയോ, തഥാ സമനന്തരപച്ചയോപീതി ഠപേത്വാ ഉപസഗ്ഗമത്തം ന ഏത്ഥ കോചി വിസേസോ. യോ ഹി അനന്തരപച്ചയോ, സോവ സമനന്തരപച്ചയോതി. പുരിമപച്ഛിമാനഞ്ഹി അനന്തരുപ്പാദഭാവതോ നിരന്തരുപ്പാദനസമത്ഥതാ അനന്തരപച്ചയതാ, രൂപകലാപാനം വിയ സണ്ഠാനാഭാവതോ പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നാനം സഹട്ഠാനാഭാവതോ ച ‘‘ഇദമിതോ ഉദ്ധം ഹേട്ഠാ തിരിയ’’ന്തി വിഭാഗാഭാവാ അത്തനോ ഏകത്തമിവ ഉപനേത്വാ സുട്ഠു അനന്തരഭാവേന ഉപ്പാദേതും സമത്ഥതാ സമനന്തരപച്ചയതാ, തസ്മാ ധമ്മതോ അവിസേസേപി വിനേയ്യവസേന ബ്യഞ്ജനത്ഥമത്തതോ വിസേസം ഗഹേത്വാ തേസം വിസും ദേസനാ കതാ. യമ്പി ‘‘അത്ഥാനന്തരതായ അനന്തരപച്ചയോ, കാലാനന്തരതായ സമനന്തരപച്ചയോ’’തി ആചരിയാനം മതം, തം ‘‘നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം കുസലം ഫലസമാപത്തിയാ സമനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദീഹി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൧൮) വിരുജ്ഝതീതിആദിനാ പടിക്ഖിത്തം.

ഉപ്പജ്ജമാനോവ സഹുപ്പാദനവസേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ സഹജാതപച്ചയോ പകാസസ്സ പദീപോ വിയ, സോ പനായം ‘‘ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം, സഹജാതരൂപാനഞ്ച, മഹാഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം, ഉപാദാരൂപാനഞ്ച, പടിസന്ധിക്ഖണേ വത്ഥുവിപാകാ അഞ്ഞമഞ്ഞ’’ന്തി ച തിവിധോ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ചിത്തചേതസികാ’’തിആദി. യമ്പി ഹി പാളിയം അരൂപക്ഖന്ധാദിവസേനസ്സ ഛബ്ബിധതം വുത്തം, തമ്പി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹിതം. യോ പനേത്ഥ സേസരൂപധമ്മാനം, ഉഭയത്ഥ വത്ഥുനോ ച പവത്തിയാ അരൂപധമ്മാനം, ഉപാദാരൂപാനഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം മഹാഭൂതാനം സഹജാതപച്ചയത്താഭാവോ, സോ പച്ചയഭാവസാമത്ഥിയവിസേസായോഗതോതി ദട്ഠബ്ബം.

അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപ്പാദനുപത്ഥമ്ഭനഭാവേന അത്തനോ ഉപകാരകസ്സ ഉപകാരകോ ധമ്മോ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ. അഞ്ഞമഞ്ഞുപത്ഥമ്ഭകതിദണ്ഡകം വിയ ഉപകാരകതാ ച അഞ്ഞമഞ്ഞതാവസേനേവ ദട്ഠബ്ബാ, ന സഹജാതാദിവസേന. സഹജാതാദിപച്ചയോ ഹോന്തോയേവ ഹി കോചി കസ്സചി അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ ന ഹോതി ചിത്തചേതസികാനം ചിത്തജരൂപേ സതി, മഹാഭൂതാനം ഉപാദാരൂപേ സതി അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയത്താഭാവതോ. യഥാഹ ‘‘ചത്താരോ ഖന്ധാ അരൂപിനോ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേന പച്ചയോ, ചത്താരോ മഹാഭൂതാ…പേ… ഓക്കന്തിക്ഖണേ നാമരൂപം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൭). ആചരിയേന പന പച്ചയുപ്പന്നധമ്മേ അപരാമസിത്വാ വുച്ചമാനത്താ അവിസേസേന വുത്തം ‘‘തഥാ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ’’തി.

തരുആദീനം പഥവീ വിയ അധിട്ഠാനാകാരേന, ചിത്തകമ്മാദീനം പടാദയോ വിയ ച നിസ്സയാകാരേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ നിസ്സയപച്ചയോ. വത്ഥുരൂപാനീതി സത്തന്നം വിഞ്ഞാണധാതൂനം അധിട്ഠാനാകാരേന നിസ്സയപച്ചയഭൂതാനി വത്ഥുരൂപാനി. മഹാഭൂതാ ചിത്തചേതസികാ ചാതി അഞ്ഞമഞ്ഞം, ഉപാദാരൂപാനഞ്ച തഥേവ നിസ്സയഭൂതാനി മഹാഭൂതാനി അഞ്ഞമഞ്ഞം, സഹജാതരൂപാനഞ്ച നിസ്സയാകാരേന പച്ചയാനി ചിത്തചേതസികാനി, തദധീനവുത്തിതായ അത്തനോ ഫലേന നിസ്സിതോ ന പടിക്ഖിത്തോതി നിസ്സയോ.

യഥാ പന ഭുസോ ആയാസോ ഉപായാസോ, ഏവം ഭുസോ നിസ്സയോ ഉപനിസ്സയോ, ബലവകാരണന്തി അത്ഥോ, തസ്മാ ബലവകാരണഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ ഉപനിസ്സയപച്ചയോതി വേദിതബ്ബോ. സോ ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ അനന്തരൂപനിസ്സയോ പകതൂപനിസ്സയോതി തിവിധോതി ആഹ ‘‘ആരമ്മണാ’’തിആദി. തത്ഥ –

‘‘ദാനം ദത്വാ സീലം സമാദിയിത്വാ ഉപോസഥകമ്മം കത്വാ തം ഗരും കത്വാ പച്ചവേക്ഖതി, പുബ്ബേ സുചിണ്ണാനി ഗരും കത്വാ പച്ചവേക്ഖതി, ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാ ഝാനം ഗരും കത്വാ പച്ചവേക്ഖതി, സേഖാ ഗോത്രഭും ഗരും കത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തി, വോദാനം ഗരും കത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തി, സേഖാ മഗ്ഗാ വുട്ഠഹിത്വാ മഗ്ഗം ഗരും കത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തീ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൩) –

ഏവമാദിനാ നയേന ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ താവ ആരമ്മണാധിപതിനാ സദ്ധിം നാനത്തം അകത്വാവ വിഭത്തോ. തേനാഹ ‘‘ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ ആരമ്മണാധിപതിയേവാ’’തി. കിഞ്ചാപി നാനത്തം അകത്വാ വിഭത്തോ, തഥാപി അയം തേസം വിസേസോ – യം ആരമ്മണം ഗരും കത്വാ ചിത്തചേതസികാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തം നിയമതോ തേസം ആരമ്മണേസു ബലവാരമ്മണം ഹോതി. ഇതി ഗരുകാതബ്ബമത്തട്ഠേന ആരമ്മണാധിപതി, ബലവകാരണട്ഠേന ആരമ്മണൂപനിസ്സയോതി ച ഏവമേതേസം നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

അനന്തരൂപനിസ്സയോപി ‘‘പുരിമാ പുരിമാ കുസലാ ഖന്ധാ പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനം കുസലാനം ഖന്ധാനം ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിനാ (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൩) നയേന അനന്തരപച്ചയേന സദ്ധിം നാനത്തം അകത്വാവ വിഭത്തോതി ആഹ ‘‘അനന്തരൂപനിസ്സയോ പന അനന്തരപച്ചയോവാ’’തി. ഏവം സന്തേപി അത്തനോ അനന്തരാ അനുരൂപചിത്തുപ്പാദവസേന അനന്തരപച്ചയോ, ബലവകാരണവസേന അനന്തരൂപനിസ്സയപച്ചയോതി ഏവമേതേസം നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

പകതിയാ ഏവ പച്ചയന്തരരഹിതേന അത്തനോ സഭാവേനേവ ഉപനിസ്സയോ പകതൂപനിസ്സയോ, ആരമ്മണഅനന്തരേഹി അമിസ്സോവ പുഥഗേവ കോചി ഉപനിസ്സയോതി വുത്തം ഹോതി. അഥ വാ പകതോ ഉപനിസ്സയോ പകതൂപനിസ്സയോ. പകതോതി ചേത്ഥ പ-കാരോ ഉപസഗ്ഗോ, സോ അത്തനോ ഫലസ്സ ഉപ്പാദനസമത്ഥഭാവേന സന്താനേ നിപ്ഫാദിതഭാവം, ഉപസേവിതഭാവഞ്ച ദീപേതി, തസ്മാ അത്തനോ സന്താനേ നിപ്ഫന്നോ വാ കായികസുഖദുക്ഖസദ്ധാസീലാദി ഉപസേവിതോ വാ ഉതുഭോജനാദി പകതൂപനിസ്സയോതി അത്ഥോ. ഉപസേവനഞ്ചേത്ഥ ദുവിധം ഉപയോഗോപസേവനം ആരമ്മണൂപസേവനഞ്ച. ഏവഞ്ച കത്വാ അനാഗതസ്സാപി ഉപനിസ്സയപച്ചയതാ ലദ്ധാ ഹോതി. കായികസുഖ…പേ… യോ ചാതി ഏത്ഥ കായികസുഖദുക്ഖാനി രാഗസദ്ധാദീനം, ഉതുഭോജനാദയോ ചിത്തസമാധാനാദീനം, സദ്ധാസീലാദയോ സദ്ധാസീലാദീനഞ്ച ഉപനിസ്സയാ ഹോന്തി. ആദി-സദ്ദേന യം യം ഉപനിസ്സായ യസ്സ യസ്സ സമ്ഭവോ, തം തം തസ്സ തസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയഭൂതം സങ്ഗണ്ഹാതി. പച്ചയമഹാപദേസോ ഹേസ, യദിദം ഉപനിസ്സയപച്ചയോതി.

പച്ചയുപ്പന്നതോ പഠമതരം ഉപ്പജ്ജിത്വാ വത്തമാനഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ പുരേജാതപച്ചയോ. സോ ച രൂപധമ്മോവ സമാനോ അരൂപധമ്മസ്സേവ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘വത്ഥുപുരേജാതോ നാമാ’’തിആദി. യഥാ ചേത്ഥ ‘‘വത്ഥുരൂപാനീ’’തി ഹദയവത്ഥുനോപി ഗഹണം, ഏവം ‘‘രൂപാദീനീ’’തിആദി-ഗ്ഗഹണേന ധമ്മാരമ്മണസ്സാപി ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. നനു ച പഞ്ചാരമ്മണാനേവ ആരമ്മണപുരേജാതഭാവേന ആഗതാനീതി? സച്ചം ആഗതാനി, പഞ്ഹാവാരേ പന ‘‘സേഖാ വാ പുഥുജ്ജനാ വാ ചക്ഖും അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സന്തീ’’തിആദിനാ (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൪) അവിസേസേന പച്ചുപ്പന്നചക്ഖാദീനമ്പി ഗഹിതത്താ ധമ്മാരമ്മണസ്സ ആരമ്മണപുരേജാതഭാവോ ന സക്കാ പടിബാഹിതും. അത്ഥതോപി ഹേതം സിദ്ധം ‘‘യം യം പച്ചുപ്പന്നം ആരമ്മണം ഗഹേത്വാ മനോദ്വാരേ ചിത്തം പവത്തതി, തം തസ്സ ആരമ്മണപുരേജാതം ഹോതീ’’തി. ഏത്ഥ ച നിസ്സയാരമ്മണാകാരാദീഹി വിസിട്ഠാ പുരേജാതഭാവേന വിനാ ഉപകാരഭാവം അഗച്ഛന്താനം വത്ഥാരമ്മണാനം പുരേജാതാകാരേന ഉപകാരകതാ പുരേജാതപച്ചയതാതി അയമസ്സ നിസ്സയാരമ്മണപച്ചയതാഹി വിസേസോ.

ഗിജ്ഝപോതകസരീരാനം ആഹാരാസാ ചേതനാ വിയ പുരേജാതാനം രൂപാനം ഉപത്ഥമ്ഭകഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ പച്ഛാജാതപച്ചയോ. മനോസഞ്ചേതനാഹാരവസേന ഹി പച്ഛാജാതചിത്തചേതസികേഹി വിനാ സന്താനട്ഠിതിഹേതുഭാവം അഗച്ഛന്താനം പച്ഛാജാതാകാരേന ചിത്തചേതസികാനം ഉപകാരകതാ വിപ്പയുത്താകാരാദീഹി വിസിട്ഠാ പച്ഛാജാതപച്ചയതാതി ഏവം സബ്ബപച്ചയാനം പച്ചയന്തരാകാരവിസിട്ഠാ ഉപകാരകതാ ദട്ഠബ്ബാ. സോ പന ‘‘പച്ഛാജാതാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ പുരേജാതസ്സ ഇമസ്സ കായസ്സ പച്ഛാജാതപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧൧) ആഗതത്താ ഏകവിധോതി ആഹ ‘‘ചിത്തചേതസികാവാ’’തി.

പുരിമപുരിമപരിചിതഗന്ഥോ വിയ ഉത്തരുത്തരസ്സ ഗന്ഥസ്സ കുസലാദിഭാവേന അത്തസദിസപഗുണബലവഭാവവിസിട്ഠം അത്തസജാതിയതാഗാഹകം ആസേവനം, തേന പച്ചയാ സജാതിയധമ്മാവ ആസേവനപച്ചയോ. ഭിന്നജാതികാ ഹി ഭിന്നജാതികാനം ആസേവനഗുണേന പഗുണബലവഭാവവിസിട്ഠം കുസലാദിഭാവസങ്ഖാതം അത്തനോ ഗതിം ഗാഹാപേതും ന സക്കോന്തി, ന ച സയം തതോ ഗണ്ഹന്തി. തേ പന അനന്തരാതീതാനി ലോകിയകുസലാകുസലാനി ചേവ അനാവജ്ജനകിരിയാജവനാനി ചാതി ആഹ ‘‘ഠപേത്വാ ആവജ്ജനദ്വയ’’ന്തിആദി. ‘‘ന മഗ്ഗപച്ചയാ ആസേവനേ ഏക’’ന്തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൨൨൧) വചനതോ അഹേതുകകിരിയാസു ഹസിതുപ്പാദസ്സേവ ആസേവനഭാവേന, ആവജ്ജനദ്വയം ആസേവനപച്ചയോ ന ഹോതി, ലോകുത്തരമ്പി കുസലം ഭിന്നജാതികസ്സേവ ഫലസ്സ പുരേചരത്താ ന തേന, ആസേവനഗുണം ഗണ്ഹാപേതി, വിപാകാബ്യാകതമ്പി കമ്മവസേന. വിപാകഭാവപ്പത്തം കമ്മപരിണാമിതം കമ്മവേഗക്ഖിത്തം പതിതം വിയ ഹുത്വാ പവത്തമാനം അത്തനോ സഭാവം ഗാഹേത്വാ പരിഭാവേത്വാ നേവ അഞ്ഞവിപാകം പവത്തേതി, ന ച പുരിമവിപാകാനുഭാവം ഗഹേത്വാ ഉപ്പജ്ജതി. ലോകുത്തരവിപാകമ്പി ഹി കിഞ്ചാപി ജവനവസേന ഉപ്പജ്ജതി, ആസേവനഗുണം പന ഗണ്ഹാതി, ന ച അഞ്ഞം ഗാഹാപേതി. യമ്പി ‘‘ആസേവനവിനിമുത്തം ജവനം നത്ഥീ’’തി ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന വുത്തം, തമ്പി ‘‘യേഭുയ്യവസേന വുത്ത’’ന്തി വിഞ്ഞായതി, ഇതരഥാ പന ആചരിയസ്സ അസമപേക്ഖിതാവിധായകത്തപ്പസങ്ഗതോ. തഥാ ഹി വുത്തം പട്ഠാനട്ഠകഥായം ‘‘ലോകുത്തരോ പന ആസേവനപച്ചയോ നാമ നത്ഥീ’’തി (പട്ഠാ. അട്ഠ. ൧.൧൨). മഗ്ഗോ പന ഗോത്രഭുതോ ആസേവനം ന ഗണ്ഹാതീതി നത്ഥി ഭൂമിആദിവസേന നാനാജാതികതായ അനധിപ്പേതത്താ. തഥാ ഹി വുത്തം പട്ഠാനേ ‘‘ഗോത്രഭു മഗ്ഗസ്സ ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോ, വോദാനം മഗ്ഗസ്സ ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൬).

ചിത്തപ്പയോഗസങ്ഖാതആയൂഹനകിരിയാഭാവേന സഹജാതാനം, നാനക്ഖണികാനഞ്ച ഉപകാരകോ ധമ്മോ കമ്മപച്ചയോ. കമ്മന്തി ഹി ചേതനാ വുച്ചതി, സാ ച ആയൂഹനബ്യാപാരാ. പച്ചയുപ്പന്നേന സഹ ഉപ്പന്നാ സഹജാതാ, പച്ചയുപ്പന്നതോ നാനക്ഖണേ ഭവാ നാനക്ഖണികാ. സഹജാതാ ലോകിയലോകുത്തരാ ചേതനാതി സമ്ബന്ധോ. സാ സഹജാതനാമാനം, തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം പച്ചയോ, ഇതരാ പന വിപാകകടത്താരൂപാനന്തി ദട്ഠബ്ബം. സാസവകുസലാകുസലചേതനാതി അത്തനോ ഉപ്പാദവിസിട്ഠേ സന്താനേ സേസപച്ചയസമാഗമേ പവത്തമാനാനം വിപാകകടത്താരൂപാനം സന്താനവിസേസനകിരിയാഭാവേന ഉപകാരികാ കാമരൂപാരൂപകുസലചേതനാ, അകുസലചേതനാ ച. തസ്സാ ഹി തഥാ കിരിയാഭാവേന പവത്തത്താ തേസം പവത്തി, ന അഞ്ഞഥാ. ഇതരാ പന സഹജാതാനം ആയൂഹനകിരിയാഭാവേന പവത്തമാനാ ഉപകാരികാതി വത്തബ്ബം. അവധാരണേന പനേത്ഥ ചേതനാസമ്പയുത്തം അഭിജ്ഝാദികമ്മം പടിക്ഖിപതി സതിപി വിപാകധമ്മസഭാവേ ചേതനാവജ്ജാനം അതംസഭാവത്താ. അനാസവ…പേ… പച്ചയോതി ഇമിനാ ലോകിയകുസലചേതനായ വിസേസമത്തം ദസ്സേതി, ന നാനക്ഖണികകമ്മപച്ചയതാഭാവം. ഏവഞ്ച കത്വാ വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘അരൂപാവചരചേതനാ, പന ലോകുത്തരചേതനാ ച ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധാ അത്തനോ അത്തനോ വിപാകക്ഖന്ധാനം നാനക്ഖണികകമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി.

അത്തനോ നിരുസ്സാഹസന്തഭാവേന സഹജാതനാമരൂപാനം നിരുസ്സാഹസന്തഭാവായ ഉപകാരകാ അരൂപധമ്മാവ വിപാകപച്ചയോ. തേനാഹ ‘‘വിപാകചിത്തചേതസികാ’’തി. തേ ഹി പയോഗേന അസാധേതബ്ബതായ കമ്മസ്സ കതത്താ നിപ്ഫജ്ജനമത്തതോ നിരുസ്സാഹസന്തഭാവാ ഹോന്തി, ന കിലേസവൂപസമസന്തഭാവാ. നിരുസ്സാഹസന്തഭാവതോ ഏവ ഹി ഭവങ്ഗാദയോ ദുവിഞ്ഞേയ്യാ. പഞ്ചദ്വാരേപി ഹി ജവനപ്പവത്തിയാവ രൂപാദീനം ഗഹിതതാ വിഞ്ഞായതി. അഭിനിപാതസമ്പടിച്ഛനസന്തീരണമത്താ പന വിപാകാ ദുവിഞ്ഞേയ്യാ ഏവ.

രൂപാരൂപാനം ഉപത്ഥമ്ഭകട്ഠേന ഉപകാരോ ആഹാരപച്ചയോ. സതിപി ഹി ജനകഭാവേ ഉപത്ഥമ്ഭകത്തമേവ ആഹാരസ്സ പധാനകിച്ചം, ജനയന്തോപി ച ആഹാരോ അവിച്ഛേദവസേന ഉപത്ഥമ്ഭേന്തോവ ജനേതീതി ഉപത്ഥമ്ഭനഭാവോവ ആഹാരഭാവോതി. തത്ഥ കബളീകാരോ ആഹാരോ രൂപകായസ്സേവ ഉപത്ഥമ്ഭകോ, സേസാ തയോ രൂപാരൂപകായസ്സ. ന കേവലഞ്ഹി തേ നാമധമ്മാനമേവ അവിച്ഛേദഹേതുകാ, അഥ ഖോ പടിസന്ധിയം കടത്താരൂപാനം, പവത്തേ ചിത്തജരൂപാനമ്പി.

തേസു തേസു കിച്ചേസു പച്ചയുപ്പന്നധമ്മേഹി അത്താനം അനുവത്താപനകസങ്ഖാതആധിപച്ചട്ഠേന പച്ചയോ ഇന്ദ്രിയപച്ചയോ. അധിപതിപച്ചയധമ്മാനഞ്ഹി പവത്തിവിനിവാരകേ അഭിഭവിത്വാ പവത്തനേന ഗരുഭാവോ അധിപതിയട്ഠോ, ഇന്ദ്രിയാനം പന ദസ്സനാദികിച്ചേസു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീഹി, ജീവനേ കമ്മജരൂപേഹി, അരൂപധമ്മേഹി ച ജീവന്തേഹി സുഖിതാദിഭാവേസു സുഖിതാദീഹി അധിമോക്ഖപഗ്ഗഹഉപട്ഠാനാവിക്ഖേപപ്പജാനനേസു ‘‘അനഞ്ഞാതം ഞസ്സാമീ’’തി പവത്തിയം ആജാനനേ, അഞ്ഞാതാവിഭാവേ ച സദ്ധാദിസഹജാതേഹീതി ഏവം തംതംകിച്ചേസു ചക്ഖാദിപച്ചയേഹി ധമ്മേഹി ചക്ഖാദീനം അനുവത്തനിയതാമത്തം ഇന്ദ്രിയാനം ആധിപച്ചട്ഠോതി അയമേവ തേസം വിസേസോ. രൂപസത്തക-ഗ്ഗഹണേന ചക്ഖാദീനി പഞ്ച, ഇത്ഥിപുരിസിന്ദ്രിയദ്വയഞ്ച ദസ്സേതി. ജീവിതിന്ദ്രിയം പന അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയേന സദ്ധിം ഏകതോ കത്വാ ജീവിത-ഗ്ഗഹണേന ഗഹിതം. ഏവഞ്ഹി ദ്വാവീസതി ഇന്ദ്രിയാനി ഹോന്തി. ‘‘അനാദിമതി സംസാരേ അനഞ്ഞാതം അസച്ഛികതം ചതുസച്ചധമ്മം, നിബ്ബാനമേവ വാ ഞസ്സാമീ’’തി പവത്തസ്സ ഇന്ദ്രിയം അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം, പഠമമഗ്ഗഞാണം. ആജാനതോ പഠമമഗ്ഗേന ദിട്ഠമരിയാദം അനതിക്കമിത്വാ ജാനതോ ഇന്ദ്രിയം അഞ്ഞിന്ദ്രിയം, സോതാപത്തിഫലതോ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഛസു ഞാണം, അഞ്ഞാതാവിനോ ചതൂസു സച്ചേസു പരിനിട്ഠിതകിച്ചസ്സ ഇന്ദ്രിയം അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം, അരഹത്തഫലഞാണം. പഠമം പരിയായതോ ഇന്ദ്രിയത്തം സന്ധായ രൂപസത്തക-ഗ്ഗഹണേന ഗഹേത്വാപി പുന കഥഞ്ചി ഉപകാരകത്താഭാവതോ ഇത്ഥിപുരിസിന്ദ്രിയാനം ഏത്ഥ അഗ്ഗഹണം ദസ്സേതും ‘‘തേസൂ’’തിആദി വുത്തം. താനി ഹി യേഭുയ്യേന ലിങ്ഗാദീഹി അനുവത്തിയമാനാനിപി പച്ചയഭാവതോ നാനുവത്തീയന്തീതി വുത്തോവായമത്ഥോ.

ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനവസേന ഉപഗന്ത്വാ ആരമ്മണനിജ്ഝാനം ഝാനപച്ചയതാ, സോ ച വിതക്കാദീനമേവ ആവേണികോ സഭാവോതി ആഹ ‘‘ഝാനപച്ചയോ’’തിആദി. തേ പന പടിസന്ധിയം കടത്താരൂപാനം, പവത്തേ ചിത്തജരൂപാനം, ഉഭയത്ഥ നാമധമ്മാനഞ്ച പച്ചയാതി ദട്ഠബ്ബം.

സുഗതിതോ, ദുഗ്ഗതിതോ, കുസലതോ, അകുസലതോ വാ നിയ്യാനട്ഠേന സഹജാതാനം ഉപകാരകതാ മഗ്ഗപച്ചയതാ, സാ ച സമ്മാദിട്ഠാദീനന്തി ആഹ ‘‘മഗ്ഗപച്ചയോ’’തിആദി. സങ്കപ്പ-ഗ്ഗഹണേന സമ്മാസങ്കപ്പം, മിച്ഛാസങ്കപ്പഞ്ച ദസ്സേതി. ഏവം സേസേസുപി. മിച്ഛാസങ്കപ്പാദയോ ഹി അപായമഗ്ഗങ്ഗാ, മിച്ഛാസതിമിച്ഛാവാചാദയോ ചേത്ഥ തഥാപവത്തചിത്തുപ്പാദാ, ചേതനാ ച, അയമ്പി ഝാനപച്ചയേ വുത്താനമേവ പച്ചയുപ്പന്നാനം പച്ചയോതി ദട്ഠബ്ബം.

പരമത്ഥേന ഭിന്നാനമ്പി ഏകീഭാവഗതാനം വിയ ഏകുപ്പാദാദിഭാവസങ്ഖാതസമ്പയോഗലക്ഖണേന ഉപകാരകതാ സമ്പയുത്തപച്ചയതാ, സാ ച നാമധമ്മാനമേവ, ന രൂപധമ്മാനന്തി ആഹ ‘‘സമ്പയുത്തപച്ചയോ’’തിആദി.

അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്ബന്ധതായ യുത്താനമ്പി സമാനാനം വിപ്പയുത്തഭാവേന വിസംസട്ഠതായ നാനത്തൂപഗമനേന ഉപകാരകതാ വിപ്പയുത്തപച്ചയതാ, സാ ച വത്ഥൂനം, ചിത്തചേതസികാനമേവ വാതി ആഹ ‘‘വിപ്പയുത്തപച്ചയോ’’തിആദി. ഛ വത്ഥൂനി ഹി സത്തന്നം വിഞ്ഞാണാനം യഥാരഹം പടിസന്ധിയം, പവത്തേ, ചിത്തചേതസികാ പടിസന്ധിയം കടത്താരൂപാനം, പവത്തിയം ചിത്തസമുട്ഠാനാനഞ്ച വിപ്പയുത്തപച്ചയോ. വത്ഥുപുരേജാതാനീതി ഇദം ചക്ഖാദിവത്ഥുവസേനേവ വുത്തം, ഹദയവത്ഥു പന പടിസന്ധിയമ്പി പച്ചയഭാവതോ സഹജാതമ്പി ലബ്ഭതി. വുത്തമ്പി ഹേതം അബ്യാകതപദസ്സ സഹജാതവിഭങ്ഗേ ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതാ ഖന്ധാ കടത്താരൂപാനം, ഖന്ധാ വത്ഥുസ്സ, വത്ഥു ഖന്ധാനം വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി. തഥാ പച്ഛാജാതാ ചിത്തചേതസികാതി ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിവസേനേവ വുത്തം, ‘‘സഹജാതാ കുസലാ ഖന്ധാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിവചനതോ (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൩൪) പന സഹജാതാപി ലബ്ഭന്തി. ഏവഞ്ച കത്വാ വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘വിപ്പയുത്തപച്ചയോ സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതവസേന തിവിധോ’’തി. അയം പന രൂപധമ്മോ സമാനോ രൂപധമ്മസ്സ പച്ചയോ ന ഹോതി സമ്പയോഗാസങ്കായ അഭാവതോ.

യേസഞ്ഹി നാമാനം ചക്ഖാദീനം അബ്ഭന്തരതോ നിക്ഖമന്താനം വിയ പവത്തി, രൂപാനഞ്ച നാമസന്നിസ്സയേനേവ ഉപ്പജ്ജമാനാനം സമ്പയോഗാസങ്കാ ഹോതി, തേസമേവ വിപ്പയുത്തപച്ചയതാ വുത്താ. രൂപാനം പന രൂപേഹി സാസങ്കാ നത്ഥി, വത്ഥുസന്നിസ്സയേനേവ ച ജായന്താനം നാമാനം വിസയമത്തം ആരമ്മണന്തി തേനാപി തേസം സമ്പയോഗാസങ്കാ നത്ഥി. പച്ചുപ്പന്നസഭാവേന അത്ഥിഭാവേന താദിസസ്സേവ ധമ്മസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭകത്തേന ഉപകാരകതാ അത്ഥിപച്ചയതാ. സതിപി ഹി ജനകത്തേ ഠിതിയംയേവ സാതിസയോ അത്ഥിപച്ചയാനം ബ്യാപാരോതി ഉപത്ഥമ്ഭകതാ തേസം ഗഹിതാ, തേ ച രൂപജീവിതിന്ദ്രിയാദീനേവാതി ആഹ ‘‘അത്ഥിപച്ചയോ’’തിആദി. രൂപജീവിതിന്ദ്രിയഞ്ഹി കടത്താരൂപാനം, കബളീകാരാഹാരോ ഇമസ്സ കായസ്സ, ആരമ്മണപുരേജാതാനി ചിത്തചേതസികാനം നിസ്സയപച്ചയേ വുത്തധമ്മാ, തത്ഥേവ വുത്തപച്ചയുപ്പന്നഞ്ച അത്ഥിപച്ചയോ. നിസ്സയപച്ചയേ വുത്തധമ്മാതി ച വത്ഥുരൂപമഹാഭൂതചിത്തചേതസികാനം ധമ്മസാമഞ്ഞേനേവ ഗഹണം, ന നിസ്സയപച്ചയഭാവീനംയേവ. പച്ഛാജാതാനമ്പി ചിത്തചേതസികാനം പുരേജാതസ്സ കായസ്സ പഞ്ഹാവാരേ പച്ചയഭാവേന നിദ്ദിട്ഠത്താ. ഏത്ഥ ച അത്ഥിഭാവാഭാവേന അനുപകാരകാനമേവ അത്ഥിഭാവേന ഉപകാരകതായ അത്ഥിപച്ചയതാഭാവതോ നത്ഥി നിബ്ബാനസ്സ സബ്ബദാ ഭാവിനോ അത്ഥിപച്ചയതാ, ഉപ്പാദാദിയുത്താനം വാ നത്ഥിഭാവോപകാരതാവിരുദ്ധോ ഉപകാരകഭാവോ അത്ഥിപച്ചയതാതി ന തസ്സ തപ്പച്ചയത്തപ്പസങ്ഗോ.

നത്ഥിപച്ചയോതിആദീസു അനന്തരതാമത്തേന, ചിത്തനിയാമകഭാവേന വാ ഉപകാരകതാ അനന്തരപച്ചയതാ. ഏകസ്മിം ഫസ്സാദിധമ്മസമുദായേ പവത്തമാനേ ദുതിയസ്സ അഭാവതോ അത്തനോ ഠിതിയാ ഓകാസമലഭന്താനം അനന്തരം ഉപ്പജ്ജമാനകചിത്തചേതസികാനം ഓകാസദാനവസേന ഉപകാരകതാ നത്ഥിപച്ചയതാ. അത്തനോ സഭാവാവിഗമേന അപ്പവത്തമാനാനം വിഗതഭാവേന ഉപകാരകതാ വിഗതപച്ചയതാ. അത്ഥതോ പന ദ്വിന്നമ്പി അനന്തരപച്ചയഭാവീധമ്മത്താ അവിസേസോ വുത്തോ. സഭാവതാമത്തേന ഉപകാരകതാ അത്ഥിപച്ചയതാ, നിരോധാനുപഗമനവസേന ഉപകാരകതാ അവിഗതപച്ചയതാതി പച്ചയവിസേസോ തേസം ധമ്മാവിസേസേപി വേദിതബ്ബോ. ധമ്മാനഞ്ഹി സമത്ഥതാവിസേസം സബ്ബാകാരേന ഞത്വാ ഭഗവതാ ചതുവീസതിപച്ചയാ ദേസിതാതി ഭഗവതി സദ്ധായ ‘‘ഏവം വിസേസാ ഏതേ ധമ്മാ’’തി സുതമയഞാണം ഉപ്പാദേത്വാ ചിന്താഭാവനാമയഞാണേഹി തദഭിസമയായ യോഗോ കരണീയോ. അവിസേസേപി ധമ്മസാമത്ഥിയസ്സ തഥാ തഥാ വിനേതബ്ബപുഗ്ഗലാനം വസേന ഹേട്ഠാ വുത്തോപി പച്ചയോ പുന പകാരന്തരേന വുച്ചതി യഥാ അഹേതുകദുകം വത്വാപി ഹേതുവിപ്പയുത്തദുകം വിയാതി ദട്ഠബ്ബം.

യസ്മാ മഹാഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം, ഉപാദാരൂപാനഞ്ച സഹജാതപച്ചയാ, മഹാഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയപച്ചയാ, ഉപാദാരൂപാനം നിസ്സയപച്ചയാവ, കബളീകാരോ ആഹാരോ ഇമസ്സ കായസ്സ ആഹാരപച്ചയോ, മഹാഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം, ഉപാദാരൂപാനഞ്ച ജീവിതിന്ദ്രിയം കടത്താരൂപാനഞ്ച അത്ഥിഅവിഗതഇന്ദ്രിയപച്ചയാ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘രൂപം രൂപസ്സ…പേ… സത്തധാ പച്ചയോ ഹോതീ’’തി.

രൂപം അരൂപസ്സാതിആദീസുപി ഹേട്ഠാ വുത്തപച്ചയുപ്പന്നധമ്മേ സുട്ഠു ഉപലക്ഖേത്വാ പച്ചയോ യോജേതബ്ബോ. രൂപം രൂപാരൂപസ്സാതി നത്ഥീതി ഇദം സഹജാതപച്ചയഭൂതമ്പി രൂപം രൂപാരൂപദ്വയസ്സ പച്ചയഭാവേന അനാഗതന്തി കത്വാ വുത്തം.

സബ്ബേസം പച്ചയാനം ആരമ്മണപച്ചയേ ഉപനിസ്സയപച്ചയേ, സഹജാതനാനക്ഖണികചേതനായ കമ്മപച്ചയേ, സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതാദിഭേദസ്സ അത്ഥിപച്ചയേ ച സമോധാനതോ സബ്ബേപി പച്ചയാ സങ്ഖേപതോ ചതുബ്ബിധായേവാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സബ്ബേ പനിമേ’’തിആദി.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവികാസിനിയാ നാമ

അഭിധമ്മാവതാരസംവണ്ണനായ

പച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിഗമനകഥാവണ്ണനാ

൧൪൦൦-൨. സബ്ബധമ്മേസു അപ്പടിഹതഗതിതായ സുന്ദരാ മതി ഇമസ്സാതി സുമതി, തസ്സ സുമതിസ്സ ഭഗവതോ മതിവിചാരം ഞാണചാരം ബോധേതീതി സുമതിമതിവിചാരബോധനോ. വിരുദ്ധാ മതി യേസം തേ വിമതിനോ, വിരുദ്ധാ മതീതി ച വിരുദ്ധദസ്സനന്തി അത്ഥോ. തേസം വിമോഹം വിനാസേതീതി വിമതിവിമോഹവിനാസനോ. യതോ യസ്മാ നാമതോ സുമതിനാ ഭിക്ഖുനാ മാനതോ ബഹുമാനേന ആയാചിതസമ്മാനതോ ആയാചിതോ ഹുത്വാ സമ്മാ അവനതോ സദായേവ മതോ അയം, തതോ തസ്മാ മയാ രചിതോ അഭിധമ്മാവതാരോ. തഥാ ഹി ഭാവനാ സാധൂനം സമ്ഭാവനാ ഹിതവിഭാവനാ ഹിതപ്പകാസനതോ സദാ തോസദാതി യോജനാ.

൧൪൦൩-൧൪. അയുത്തം വാ വിരുദ്ധം വാതി ഏത്ഥ ‘‘അട്ഠകഥായ വിമുഖഭൂതം അയുത്തം നാമ, പാളിയാ വിമുഖഭൂതം വിരുദ്ധ’’ന്തി വദന്തി. ബ്യപ്പഥാനന്തി ച വാചനാമഗ്ഗാനന്തി അത്ഥോ. തിവിധാതി ഏകോ ബ്യപ്പഥോ സദ്ദസമ്പന്നോ, ന അത്ഥസമ്പന്നോ, ഏകോ അത്ഥസമ്പന്നോ, ന സദ്ദസമ്പന്നോ, ഏകോ ഉഭയസമ്പന്നോതി തിപ്പകാരാതി അത്ഥോ. ഹിതമേവ അത്ഥോതി ഹിതത്ഥോ, തം അത്തനോ കാമേതീതി ഹിതത്ഥകാമോ. അസംകിണ്ണകുലാകുലേഹി അസമ്ഭിന്നകുലേഹി സംകിണ്ണേ. കേലാസോയേവ സിഖരോതി കേലാസസിഖരോ, സോ ഹി ഹിമവതോ ചതുരാസീതിയാ കൂടസഹസ്സാനം പാമോക്ഖോ രജതമയോ മഹാസിഖരോ. തദാകാരേഹി സബ്ബസേതേഹി പാസാദേഹി പടിമണ്ഡിതത്താ കേലാസ…പേ… മണ്ഡിതോ. കണ്ഹദാസേനാതി ഏവംനാമകേന ഉപാസകേന. പാചീനപാസാദേതി പാചീനദിസാഭാഗസന്നിസ്സിതേ പാസാദേ. അയന്തി അയമഭിധമ്മാവതാരോ.

നിട്ഠിതായം അഭിധമ്മത്ഥവികാസിനീ നാമ

അഭിധമ്മാവതാരസംവണ്ണനാ.

നിഗമനകഥാ

൧. രമ്മേ പുലത്ഥിനഗരേ നഗരാധിരാജേ,

രഞ്ഞാ പരക്കമഭുജേന മഹാഭുജേന;

കാരാപിതേ വസതി ജേതവനേ വിഹാരേ,

യോ രമ്മഹമ്മിയവരൂപവനാഭിരാമേ.

൨. സമ്പന്നസീലദമസംയമതോസിതേഹി,

സമ്മാനിതോ വസിഗണേഹി ഗുണാകരേഹി;

പത്തോ മുനിന്ദവചനാദിസു നേകഗന്ഥ-

ജാതേസു ചാചരിയതം മഹിതം വിദൂഹി.

൩. ഞാണാനുഭാവമിഹ യസ്സ ച സൂചയന്തീ,

സംവണ്ണനാ ച വിനയട്ഠകഥാദികാനം;

സാരത്ഥദീപനിമുഖാ മധുരത്ഥസാര-

സന്ദീപനേന സുജനം പരിതോസയന്തീ.

൪. തസ്സാനുകമ്പമവലമ്ബിയ സാരിപുത്ത-

ത്ഥേരസ്സ ഥാമഗതസാരഗുണാകരസ്സ;

യോ സാസനേ ജിനവരസ്സ രതിം ഉളാരം,

പപ്പോതി നന്ദിപരിവേണനിവാസവാസീ.

൫. സ സാധയം സോതുഹിതം അനപ്പകം,

സുമങ്ഗലോദീരിതനാമവിസ്സുതോ;

അകാഭിധമ്മത്ഥവികാസിനിം ഇമം,

പകാസയന്തിം മധുരത്ഥസമ്പദന്തി.

അഭിധമ്മാവതാരടീകാ സമത്താ.