൨൨. ബാവീസതിമോ പരിച്ഛേദോ

ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൩൧൯-൨൧. ഇദാനി ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിയാ നിദ്ദേസേ അനുപ്പത്തേ സാ യസ്സ ഞാണസ്സ അനന്തരം ഉപ്പജ്ജതി, തം താവ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇതോ പര’’ന്തിആദിമാഹ. ഇതോ പരന്തി ഇതോ അനുലോമഞാണതോ ഉപരി. ആവജ്ജനിയഠാനത്താതി ആവജ്ജനകിച്ചം കരോന്തം കിരിയമനോധാതു വിയ മഗ്ഗസ്സ ആവജ്ജനട്ഠാനേ ഠിതത്താ അബ്ബോഹാരികമേവ ഉഭയവിസുദ്ധിലക്ഖണാഭാവതോ. കിഞ്ചാപി ഏവം, തഥാപി വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനായ പരിയോസാനത്താ വിപസ്സനാപക്ഖിയമേവാതി ആഹ ‘‘വിപസ്സനായ സോതസ്മിം, പതിതത്താ വിപസ്സനാ’’തി. ഏതേനസ്സ പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിഭജനം ദസ്സേതി.

൧൩൨൨. പുഥുജ്ജനേസു ഭവം പോഥുജ്ജനികം, തദേവ ഗോത്തം അരിയേഹി അസമ്മിസ്സാ പുഥുജ്ജനസമഞ്ഞാതി പോഥുജ്ജനികഗോത്തം. ഏകവംസജാനഞ്ഹി സമാനാ സമഞ്ഞാ ‘‘ഗോത്ത’’ന്തി വുച്ചതി, ഗം തായതി ബുദ്ധിം, അഭിധാനഞ്ച ഏകംസികവിസയതായ രക്ഖതീതി കത്വാ. വാ-സദ്ദോ വക്ഖമാനത്ഥവികപ്പനേ. അഭിഭുയ്യ പവത്തിതോ ഗോത്രഭൂതി സമ്ബന്ധോ. ഗോത്തം വുച്ചതി നിബ്ബാനം ‘‘അരിയോ’’തി ബുദ്ധിയാ, അഭിധാനസ്സ ച തായനതോ പവത്തനതോതി അധിപ്പായോ. തതോ ഭവതീതി തതോ ഗോത്തതോ ആരമ്മണപച്ചയതോ ഭവതി. ഇതി-സദ്ദോ ചേത്ഥ ഹേതുത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തേന യസ്മാ തതോ ഭവതി, തസ്മാ ഗോത്രഭൂതി അത്ഥോ.

൧൩൨൩-൫. ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി ഏവ ഞാണദസ്സനസുദ്ധികം. തം സമ്പാദേതും പനിച്ഛതാ തേന ഭിക്ഖുനാ യം അഞ്ഞം കിഞ്ചിപി കാതബ്ബം, തം നത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ. കസ്മാ നത്ഥീതി ചേ ആഹ ‘‘യം ഹീ’’തിആദി. ‘‘കതമേവാ’’തി വുത്തേ ‘‘കഥ’’ന്തി അനുയോഗസ്സ ഉപട്ഠിതത്താ ‘‘അനുലോമാവസാനം ഹീ’’തിആദിനാ തം സമത്ഥേതി.

൧൩൨൬-൭. ഏവം ഉപ്പന്നഅനുലോമഞാണസ്സ പനസ്സ ഏതേഹി തീഹിപി അനുലോമഞാണേഹി അത്തനോ ബലാനുരൂപേന ഥൂലഥൂലേ സച്ചപടിച്ഛാദകതമമ്ഹി അന്തരധാപിതേ സബ്ബസങ്ഖാരഗതേ ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതി, ന ലഗ്ഗതി, പദുമപലാസതോ ഉദകം വിയ പതികുടതി പതിവട്ടതി, സബ്ബം നിമിത്താരമ്മണമ്പി സബ്ബം പവത്താരമ്മണമ്പി പലിബോധതോ ഉപട്ഠാതി, അഥസ്സ സബ്ബസ്മിം നിമിത്തപ്പവത്താരമ്മണേ പലിബോധതോ ഉപട്ഠിതേ ദുതിയസ്സ വാ തതിയസ്സ വാ അനുലോമഞാണസ്സ അനന്തരം ഗോത്രഭുഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. തേനാഹ ‘‘തസ്സാ’’തിആദി. പഠമാവജ്ജനഞ്ചേവ പഠമാഭോഗതാപി ചാതി പഠമാവജ്ജനം പഠമാഭോഗഭൂതം. സകത്ഥേ ഹി അയം താ-പച്ചയോതി. തത്ഥ ആവജ്ജനം ചിത്തസന്താനസ്സ പരിണാമനവസേന, ആഭോഗോ അത്തനോ ആഭുജനവസേന ദട്ഠബ്ബോ.

൧൩൨൮-൩൩. അനന്തരാദീഹീതി അനന്തരസമനന്തരആസേവനഉപനിസ്സയനത്ഥിവിഗതവസേന ഛഹി പച്ചയേഹി. മുദ്ധന്തി മുദ്ധഭൂതം. ഏകന്തികതായ ഏകവാരമേവ ച ഉപ്പജ്ജനതോ പുനരാവത്താഭാവേന പന അനാവത്തം. അനാവജ്ജനമ്പി ചാതി അനാവജ്ജനമ്പിസമാനം. സഞ്ഞം ദത്വാ വിയാതി ‘‘ഏവം ഉപ്പജ്ജാഹീ’’തി സഞ്ഞം ദത്വാ വിയ. അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബന്തി അപദാലിതപുബ്ബം. വിദ്ധംസേന്തോവാതി വിനാസേന്തോ ഏവ. ജായതീതി നിബ്ബത്തതി. ഏത്ഥ ച ഇമം ഉപമം ആഹരന്തി – ഏകോ കിര ഇസ്സാസോ അട്ഠഉസഭമത്തേ പദേസേ ഫലകസതം ഠപാപേത്വാ വത്ഥേന മുഖം വേഠേത്വാ സരം സന്നയ്ഹിത്വാ ചക്കയന്തേ അട്ഠാസി, അഞ്ഞോ പുരിസോ ചക്കയന്തം ആവിജ്ഝിത്വാ യദാ ഇസ്സാസസ്സ ഫലകം അഭിമുഖം ഹോതി, തദാ തത്ഥ ദണ്ഡകേന സഞ്ഞം ദേതി. ഇസ്സാസോ ദണ്ഡകസഞ്ഞം അമുഞ്ചിത്വാവ സരം ഖിപിത്വാ ഫലകസതനിബ്ബിജ്ഝതി. തത്ഥ ദണ്ഡകസഞ്ഞം ദേന്തോ വിയ ഗോത്രഭുഞാണം, ഇസ്സാസോ വിയ മഗ്ഗഞാണം, ദണ്ഡകസഞ്ഞം അമുഞ്ചിത്വാവ ഫലകസതം നിബ്ബിജ്ഝനം വിയ മഗ്ഗഞാണസ്സ ഗോത്രഭുഞാണേന ദിന്നസഞ്ഞം അമുഞ്ചിത്വാവ നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബാനം അപദാലിതപുബ്ബാനം ലോഭദോസമോഹക്ഖന്ധാനം നിബ്ബിജ്ഝനന്തി.

൧൩൩൫-൮. അനാമതഗ്ഗ…പേ… മഹോദധിന്തി അട്ഠമഭവതോ പട്ഠായ നിബ്ബത്തകം അഞ്ഞാതകോടിം സംസാരവട്ടദുക്ഖമഹാസമുദ്ദം. പാണാതിപാതാദിപഞ്ചവേരാനി ചേവ പഞ്ചവീസതി മഹാഭയാനി ചാതി സബ്ബവേരഭയാനി. അനേകേപി ആനിസംസേതി രതനത്തയേ നിവിട്ഠസദ്ധാദികേ ആനിസംസേ. ആദിമഗ്ഗേനാതി സോതാപത്തിമഗ്ഗസങ്ഖാതേന പഠമമഗ്ഗേന. പഠമമഗ്ഗഞാണവണ്ണനാ.

൧൩൩൯. തസ്സേവാനന്തരന്തി തസ്സ അനന്തരംയേവ. ദ്വേപി തീണി വാതി നാതിതിക്ഖപഞ്ഞസ്സ ദ്വേ, തിക്ഖപഞ്ഞസ്സ തീണി ഫലചിത്താനി.

൧൩൪൦-൩. ‘‘അജാനിത്വാ വദന്തി തേ’’തി വത്വാ തത്ഥ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘ഏകസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. പഞ്ചമം മഗ്ഗചിത്തന്തി ഇമിനാവ ഛട്ഠസ്സ അഭാവദീപനേന ‘‘ഏകം ഫലചിത്ത’’ന്തി വദതോ ഗോദത്തത്ഥേരസ്സ വാദോപി പടിക്ഖിത്തോ.

൧൩൪൪. ‘‘ഏത്താവതാ’’തി പഠമമഗ്ഗസ്സ ഉപ്പത്തിഅനന്തരം ഫലസ്സ ഉപ്പത്തിമത്തേന. സോതാപന്നോതി വുച്ചതീതി സോതാപന്നോ നാമ ദുതിയോ അരിയപുഗ്ഗലോതി വുച്ചതി. സോ ദേവരജ്ജചക്കവത്തിരജ്ജാദിപമാദട്ഠാനം ആഗമ്മ ഭുസം പമത്തോപി ഹുത്വാ കാമസുഗതിയം സത്തക്ഖത്തുമേവ സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തകരണസമത്ഥോ ഹോതി. യഥാഹ –

‘‘കിഞ്ചാപി തേ ഹോന്തി ഭുസം പമത്താ,

ന തേ ഭവം അട്ഠമമാദിയന്തീ’’തി. (ഖു. പാ. ൬.൯; സു. നി. ൨൩൨; നേത്തി. ൧൧൫);

രൂപാരൂപലോകേസു പന ന തഥാ നിയമോതി ആചരിയാ.

൧൩൪൭. ഫലാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന പഹീനകിലേസാദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. തഥാ ച ‘‘ഇമിനാ വതാഹം മഗ്ഗേന ആഗതോ’’തി പഠമം മഗ്ഗം പച്ചവേക്ഖതി, തതോ ‘‘അയം മേ ആനിസംസോ ലദ്ധോ’’തി ഫലം പച്ചവേക്ഖതി, തതോ ‘‘ഇമേ നാമ മേ കിലേസാ പഹീനാ’’തി പഹീനകിലേസേ പച്ചവേക്ഖതി, തതോ ‘‘ഇമേ നാമ മേ കിലേസാ അവസിട്ഠാ’’തി ഉപരിമഗ്ഗത്തയവജ്ഝേ കിലേസേ പച്ചവേക്ഖതി, അവസാനേ ‘‘അയം മേ ധമ്മോ ആരമ്മണതോ പടിവിദ്ധോ’’തി അമതം നിബ്ബാനം പച്ചവേക്ഖതി. ഇതി സോതാപന്നസ്സ പഞ്ച പച്ചവേക്ഖണഞാണാനി ഹോന്തി. യഥാ ച സോതാപന്നസ്സ, ഏവം സകദാഗാമിഅനാഗാമീനമ്പി. അരഹതോ പന അവസിട്ഠകിലേസപച്ചവേക്ഖണം നാമ നത്ഥി. ഏവം സബ്ബാനിപി ഏകൂനവീസതി പച്ചവേക്ഖണഞാണാനി. തേനാഹ ‘‘പച്ചവേക്ഖണഞാണാനി, ഭവന്തേകൂനവീസതീ’’തി.

൧൩൪൮-൫൦. യാസം പച്ചവേക്ഖണവസേന ഇമാനി ഞാണാനി പവത്തന്തി, താ ദസ്സേതും ‘‘മഗ്ഗോ ഫലഞ്ചാ’’തിആദിമാഹ. ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദോയേവ ചേസോ. പഹീനാവസിട്ഠകിലേസപച്ചവേക്ഖണഞ്ഹി സേഖാനമ്പി ഹോതി വാ ന വാ. ന ഹി സബ്ബേവ തത്ഥ സമത്ഥാ ഹോന്തി. തേനേവ ഹി മഹാനാമോ ഭഗവന്തം പുച്ഛി ‘‘കോ സു നാമ മേ ധമ്മോ അജ്ഝത്തം അപ്പഹീനോ, യേന മേ ഏകദാ ലോഭധമ്മാപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠന്തീ’’തിആദി (മ. നി. ൧.൧൭൫). യോഗമാരഭതേതി തസ്മിംയേവ വാ ആസനേ നിസിന്നോ, അപരേന വാ സമയേന കാമരാഗബ്യാപാദാനം തനുഭാവകരായ സകദാഗാമിമഗ്ഗസങ്ഖാതായ ദുതിയായ ഭൂമിയാ അധിഗമത്ഥായ വിപസ്സനായോഗം കരോതി, ദുതിയഭാവോ ചസ്സ ദേസനാവസേന, ഉപ്പത്തിവസേന ച വേദിതബ്ബോ. സമ്പയുത്താനം പന നിസ്സയഭാവേന തേ ധമ്മാ ഭവന്തി ഏത്ഥാതി ഭൂമി, യസ്മാ വാ സമാനേപി ലോകുത്തരഭാവേ സയമ്പി ഭവതി, ന നിബ്ബാനം വിയ അപാതുഭൂതം, തസ്മാപി ‘‘ഭൂമീ’’തി വുച്ചതി. ഞാണേന പരിമജ്ജതീതി തേന തേനാകാരേന ഇന്ദ്രിയാനം തിക്ഖതരതം സമ്പാദേത്വാ, ബലബോജ്ഝങ്ഗാനഞ്ച പടുതരഭാവം സാധേത്വാ ലക്ഖണത്തയം തീരണവസേന പരിമജ്ജതി.

൧൩൫൧-൨. തത്ഥ അപരാപരം ഞാണം ചാരേന്തോ പരിവത്തേതി. തേനാഹ ‘‘വിപസ്സനാവീഥിം ഓഗാഹതീ’’തി. ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനാതി ഉദയബ്ബയഞാണാദീനം ഉപ്പാദനേ വുത്തനയേനേവ. ഗോത്രഭുസ്സ അനന്തരന്തി ഏത്ഥ ഗോത്രഭു വിയ ഗോത്രഭു. പഠമമഗ്ഗപുരേചാരികഞാണഞ്ഹി പുഥുജ്ജനഗോത്താഭിഭവനതോ, അരിയഗോത്തഭവനതോ ച നിപ്പരിയായതോ ‘‘ഗോത്രഭൂ’’തി വുച്ചതി, ഇദം പന തംസദിസതായ പരിയായതോ ഗോത്രഭു. ഏകച്ചസംകിലേസവിസുദ്ധിയാ, പന അച്ചന്തവിസുദ്ധിയാ ആരമ്മണകരണതോ ച ‘‘വോദാന’’ന്തി വുച്ചതി. തേനാഹ പട്ഠാനേ ‘‘അനുലോമം വോദാനസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൧൭). യസ്മാ പന പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ ‘‘ഉപ്പാദാദിഅഭിഭവനട്ഠം ഉപാദായ അട്ഠ ഗോത്രഭുധമ്മാ സമാധിവസേന ഉപ്പജ്ജന്തി, ദസ ഗോത്രഭുധമ്മാ വിപസ്സനാവസേന ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തിആദീസു (പടി. മ. ൧.൬൦) ഗോത്രഭുനാമവസേനേവ ആഗതം, തസ്മാ ഇധാപി ‘‘ഗോത്രഭുസ്സ അനന്തര’’ന്തി വുത്തം ഗോത്തസങ്ഖാതനിബ്ബാനതോ ഭൂതന്തി കത്വാ. ദുതിയമഗ്ഗഞാണവണ്ണനാ.

൧൩൫൫-൭. യന്തി യസ്മാ. സകിദേവാതി ഏകവാരമേവ. ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാതി ഇമിനാ പഞ്ചസു സകദാഗാമീസു ചത്താരോ വജ്ജേത്വാ ഏകോവ ഗഹിതോ. ഏകച്ചോ ഹി ഇധ സകദാഗാമിഫലം പത്വാ ഇധേവ പരിനിബ്ബായതി, ഏകച്ചോ ഇധ പത്വാ ദേവലോകേ പരിനിബ്ബായതി, ഏകച്ചോ ദേവലോകേ പത്വാ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായതി, ഏകച്ചോ ദേവലോകേ പത്വാ ഇധൂപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായതീതി ഇമേ ചത്താരോപി ഇധ ന ഗഹിതാ. യോ പന ഇധ പത്വാ ദേവലോകേ യാവതായുകം വസിത്വാ ഇധൂപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായതി, അയമേകോവ ഇധ ഗഹിതോതി. അന്തകരോ ഭവേതി ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഭവേയ്യ, ഭവേ വാ അന്തകരോ ഭവസ്സ അന്തകരോതി അത്ഥോ. തതിയായ ഭൂമിയാ പത്തിയാതി സമ്ബന്ധോ. ബ്യാപാദകാമരാഗാനം പഹാനായാതി തേസംയേവ സകദാഗാമിമഗ്ഗേന തനുകരാനം സംയോജനാനം നിരവസേസപ്പഹാനായ. തതിയമഗ്ഗഞാണവണ്ണനാ.

൧൩൬൩-൭. പടിസന്ധിവസേന കാമഭവസ്സ അനാഗമനതോ അനാഗാമീ. തേനാഹ ‘‘തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായീ’’തി. തത്ഥേവാതി സുദ്ധാവാസേ വാ അഞ്ഞത്ഥ വാ യത്ഥ ഉപ്പന്നോ, തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായി. അനാവത്തിസഭാവോതി തസ്മാ ലോകാ ഇധ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന ഇമം ലോകം പുനരാഗമനാഭാവതോ അനാവത്തനസഭാവോ, ബുദ്ധദസ്സനഥേരദസ്സനധമ്മസ്സവനാനം പനത്ഥായ ആഗമനം ഹോതിയേവ. രൂപരാഗാദിപഹാനായാതി രൂപരാഗഅരൂപരാഗമാനഉദ്ധച്ചഅവിജ്ജാസങ്ഖാതാനം പഞ്ചന്നം ഉദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനാനം നിരവസേസപ്പഹാനായ. വിദ്ധംസായാതി വിനാസായ. ചതുത്ഥമഗ്ഗഞാണവണ്ണനാ.

൧൩൭൧-൪. മഹാഖീണാസവോതി മഹാനുഭാവതോ നിബദ്ധപൂജാവചനമേതം, ന ഉപാദായവചനം ‘‘യഥാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ’’തി. ന ഹി ചൂളഖീണാസവോ നാമ അത്ഥി. അനുപ്പത്തോ സദത്ഥോ സകത്ഥോ, പൂജത്ഥോ വാ ഏതേനാതി അനുപ്പത്തസദത്ഥോ, സദത്ഥോതി ച അരഹത്തം വേദിതബ്ബം. തഞ്ഹി അത്തുപനിബന്ധനട്ഠേന, അത്താനം അവിജഹനട്ഠേന, അത്തനോ പരമത്ഥട്ഠേന ച അത്തനോ അത്ഥത്താ ‘‘സദത്ഥോ’’തി വുച്ചതി. ഖീണാനി ദസപി ഭവസംയോജനാനി ഏതസ്സാതി ഖീണസംയോജനോ. ദക്ഖിണം അരഹതീതി ദക്ഖിണേയ്യോ. ചതസ്സോപീതി സോതാപത്തിമഗ്ഗോ സകദാഗാമിമഗ്ഗോ അനാഗാമിമഗ്ഗോ അരഹത്തമഗ്ഗോതി ചതസ്സോപി. വിസുദ്ധികാമേനാതി അത്തനോ വിസുദ്ധിം ഇച്ഛന്തേന. തപോയേവ ധനമസ്സാതി തപോധനോ, തേന.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവികാസിനിയാ നാമ

അഭിധമ്മാവതാരസംവണ്ണനായ

ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.