൨൧. ഏകവീസതിമോ പരിച്ഛേദോ

പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൨൯൮. അട്ഠഞാണവസേനേവാതി ഉദയബ്ബയഞാണാദീനം അട്ഠന്നം ഞാണാനം വസേന. വിപസ്സനാചാരസ്സ മത്ഥകപ്പത്തിയാ സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം സിഖാപത്താ വിപസ്സനാ. സിഖാപത്തി പനസ്സാ ഉദയബ്ബയഞാണാദീനം അട്ഠഞാണാനം വസേനാതി ആഹ ‘‘അട്ഠഞാണവസേനാ’’തി. നവമന്തി സച്ചാനുലോമികഞാണം. ഇതി ഉദയബ്ബയാദീനി അട്ഠ, ഇദഞ്ച നവമഞാണം പടിപദാഞാണദസ്സനന്തി പവുച്ചതി. പടിപജ്ജതി ഏതായ അരിയമഗ്ഗോതി പടിപദാ, ഉദയബ്ബയാദീനം ജാനനട്ഠേന, പച്ചക്ഖതോ ദസ്സനട്ഠേന ഞാണദസ്സനഞ്ചാതി കത്വാ.

൧൨൯൯. താനി പന ഞാണാനി സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘അട്ഠ ഞാണാനീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാഞാണം കിഞ്ചാപി തീരണപരിഞ്ഞായ പതിട്ഠം, തഥാപി യഥാവുത്തട്ഠേന പടിപദാഞാണദസ്സനമ്പി ഹോതിയേവാതി തമ്പി ഇധ വുത്തം. ഇതരത്ഥ പന ഉപ്പന്നമത്തം അപ്പഗുണം സന്ധായ വുത്തം. അപ്പഗുണഞ്ഹി നിച്ചസഞ്ഞാദിപഹാനസിദ്ധിയാ പഹാനപരിഞ്ഞായ അധിട്ഠാനഭൂതം. യതോ തദധിഗമേന അട്ഠാരസസു മഹാവിപസ്സനാസു ഏകച്ചാ അധിഗതാവ ഹോന്തി. ന ഹി ഉദയബ്ബയാനം പച്ചക്ഖതോ പടിവേധേന വിനാ സാമഞ്ഞാകാരാനം തീരണമത്തേന സാതിസയം പടിപക്ഖപ്പഹാനം സമ്ഭവതി. അസതി ച പടിപക്ഖപ്പഹാനേ കുതോ ഞാണാദീനം വജിരമിവ അവിഹതവേഗതാ തിഖിണവിസദാദിതാ വാ, തസ്മാ പഗുണഭാവപ്പത്തം ഉദയബ്ബയഞാണം പഹാനപരിഞ്ഞാപക്ഖിയമേവ ദട്ഠബ്ബം.

൧൩൦൦-൨. ഭങ്ഗേതി സങ്ഖാരാനം ഭങ്ഗേ. യഥാഭൂതദസ്സാവീ ഭായതി ഏതസ്മാതി ഭയം, തേഭൂമകധമ്മാ, തേസു ഭയതോ ഉപതിട്ഠന്തേസു ഭായിതബ്ബാകാരഗ്ഗാഹിഞാണം ഭയേഞാണം. തഥാ ഹേതം ‘‘ഭയതുപട്ഠാനഞാണ’’ന്തി വുച്ചതി. മുച്ചിതും ഇച്ഛതീതി മുച്ചിതുകമ്യം, ചിത്തം, പുഗ്ഗലോ വാ, തസ്സ ഭാവോ മുച്ചിതുകമ്യതാ, തം പന ഞാണമേവാതി ആഹ ‘‘ഞാണം മുച്ചിതുകമ്യതാ’’തി. പുന പടിസങ്ഖാനാകാരേന പവത്തം ഞാണം പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാഞാണം. നിരപേക്ഖതായ സങ്ഖാരാനം ഉപേക്ഖനവസേന പവത്തം ഞാണം സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം. ഗാഥാബന്ധത്ഥം പന വിസന്ധിനിദ്ദേസോ. ഓളാരികോളാരികസ്സ സച്ചപടിച്ഛാദകതമസ്സ വിഗമനേന സച്ചപടിവേധാനുകൂലത്താ സച്ചാനുലോമികം. തം പന ഇദന്തി ആഹ ‘‘സച്ചാനുലോമഞാണന്തി, അനുലോമം പവുച്ചതീ’’തി.

൧൩൦൩. നനു ച ഉദയബ്ബയഞാണസ്സ പഗേവ സിദ്ധത്താ കിമത്ഥം പുന തത്ഥാപി അഭിയോഗോതി ചേ? അനിച്ചാദിലക്ഖണസല്ലക്ഖണത്ഥം. ഉദയബ്ബയഞാണഞ്ഹി ഹേട്ഠാ ദസഹി ഉപക്കിലേസേഹി ഉപക്കിലിട്ഠം ഹുത്വാ യാഥാവസരസതോ തിലക്ഖണം സല്ലക്ഖേതും നാസക്ഖി, ഉപക്കിലേസവിനിമുത്തം പന സക്കോതി, തസ്മാ ലക്ഖണസല്ലക്ഖണത്ഥം പുന തത്ഥേവ യോഗോ കാതബ്ബോ. ലക്ഖണാനി ചസ്സ ഉദയബ്ബയാദീനം അമനസികാരാ, സന്തതിഇരിയാപഥഘനഛന്നതായ ച നോപട്ഠഹന്തി, തസ്മാ ഉദയബ്ബയം മനസി കത്വാ സന്തതിം ഉഗ്ഘാടേത്വാ അനിച്ചലക്ഖണം, അഭിണ്ഹപീളനം പരിഗ്ഗഹേത്വാ ഇരിയാപഥം ഉഗ്ഘാടേത്വാ ദുക്ഖലക്ഖണം, ധാതുയോ വിനിബ്ഭുജിത്വാ ഘനവിനിബ്ഭോഗം കത്വാ അനത്തലക്ഖണഞ്ച സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘അനിച്ചാ ദുക്ഖാ അനത്താ’’തി സങ്ഖാരാ പുനപ്പുനം സമ്മസിതബ്ബാ. തസ്സേവം തുലയതോ തീരയതോ യദാ സങ്ഖാരഗതം അത്തനോ ലഹുഉപട്ഠാനേന, ഞാണസ്സ ച തിക്ഖതായ തിരോഹിതുപ്പാദാദിഭേദം ഭിജ്ജമാനമേവ ഉപട്ഠാതി, ഭങ്ഗേയേവ തസ്സ ഞാണം സന്തിട്ഠതി, തദാ ഭങ്ഗാനുപസ്സനാ നാമ വിപസ്സനാഞാണം അധിഗതം ഹോതി. തസ്സ തദേവ സങ്ഖാരനിരോധാരമ്മണഭങ്ഗാനുപസ്സനം ആസേവന്തസ്സ യദാ സബ്ബഭവയോനിഗതിട്ഠിതിനിവാസേസു സങ്ഖാരാ ഭിജ്ജനസഭാവതായ യക്ഖരക്ഖസാദയോ വിയ മഹാഭയം ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി, തദാസ്സ ഭയതുപട്ഠാനഞാണം അധിഗതം ഹോതി. കിം പനിദം ഞാണം ഭായതീതി? ന ഭായതി. തഞ്ഹി ‘‘അതീതാ സങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ, പച്ചുപ്പന്നാ നിരുജ്ഝന്തി, അനാഗതാ നിരുജ്ഝിസ്സന്തീ’’തി തീരണമത്തമേവ ഹോതി, ബ്യസനാപന്നാനം പന സബ്ബസങ്ഖാരാനം ഭയതോ ഉപട്ഠിതാനം ഗഹണേന ഭയതുപട്ഠാനഞാണന്തി വുച്ചതീതി.

തസ്സ തം ഭയതുപട്ഠാനഞാണം ആസേവന്തസ്സ യദാ സബ്ബഭവഗതേസു സങ്ഖാരേസു താണം വാ ലേണം വാ പരായണം വാ ന പഞ്ഞായതി, ഉക്ഖിത്താസികോ വിയ പച്ചാമിത്തോ സാദീനവാ ഏവ സങ്ഖാരാ ഉപട്ഠഹന്തി, തസ്സ സങ്ഖാരാനം ആദീനവമേവ പസ്സന്തസ്സ ആദീനവഞാണം നാമ ഉപ്പന്നം ഹോതി. തസ്സേവം സബ്ബസങ്ഖാരേ ആദീനവതോ പസ്സന്തസ്സ യദാ തിഭവപരിയാപന്നേസു നിബ്ബേദോ ഉപ്പജ്ജതി, ഉക്കണ്ഠാ സണ്ഠഹന്തി, സബ്ബസങ്ഖാരവിസംയുത്തേ സന്തിപദേ അഭിരതിം പടിലഭതി, തദാസ്സ നിബ്ബിദാനുപസ്സനം നാമ ഞാണം ഉപ്പന്നം ഹോതി. തസ്സ യദാ ഇമിനാ നിബ്ബിദാഞാണേന സബ്ബസങ്ഖാരേസു നിബ്ബിന്ദന്തസ്സ ഏകസങ്ഖാരേപി ചിത്തം ന സജ്ജതി, സബ്ബസ്മാ സങ്ഖാരതോ സപ്പമുഖഗതസ്സ വിയ മണ്ഡൂകസ്സ മുച്ചിതുകാമതാ ഉപ്പജ്ജതി, തദാ മുച്ചിതുകമ്യതാഞാണം നാമ ഉപ്പന്നം ഹോതി. തസ്സേവം സബ്ബസങ്ഖാരേഹി മുച്ചിതുകാമസ്സ നിച്ചസുഖസുഭഅത്താകാരേന പന ഉപട്ഠിതും അസമത്ഥതം പാപേത്വാ മുച്ചനസ്സ ഉപായസമ്പാദനത്ഥം അനിച്ചന്തികതാദീഹി അനിച്ചലക്ഖണം, അഭിണ്ഹപടിപീളനതാദീഹി ദുക്ഖലക്ഖണം, അജഞ്ഞകതാദീഹി പടിക്കൂലതം, തുച്ഛതാദീഹി അനത്തലക്ഖണഞ്ച ആരോപേത്വാ സബ്ബസങ്ഖാരഗതം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാഞാണം നാമ ഉപ്പന്നം ഹോതി. തേന പനേവം പരിഗ്ഗഹിതസങ്ഖാരേന യാ സാ ‘‘സുഞ്ഞമിദം അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ’’തിആദിനാ ദ്വികോടികാദിഭേദാ സുഞ്ഞതാ വുത്താ, സാ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബാ. തസ്സേവം സുഞ്ഞതോ ദിസ്വാ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ സമ്മസന്തസ്സ യദാ ഭയഞ്ച നന്ദിഞ്ച വിപ്പഹായ വിസ്സട്ഠഭരിയസ്സ വിയ സങ്ഖാരഗതേസു ഉപേക്ഖാ സന്തിട്ഠതി, തീസു ഭവേസു ചിത്തം ന സമ്പസാരിയതി, തദാസ്സ സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം നാമ ഉപ്പന്നം ഹോതി. തം പനേതം യാവ നിബ്ബാനം ന പസ്സതി, താവ ദിസാകാകോ വിയ കൂപകയട്ഠിം പുനപ്പുനം സങ്ഖാരമേവ അനഭിമതമ്പി നിസ്സായ സങ്ഖാരവിചിനനേപി മജ്ഝത്തമേവ ഹുത്വാ തിട്ഠതി. തേന വുത്തം ‘‘ഏതേസു പന ഞാണേസൂ’’തിആദി.

൧൩൦൬. വിപസ്സനാ…പേ… വുട്ഠാനഗാമിനീതി സിഖം ഉത്തമഭാവം പത്തത്താ സിഖാപത്താ. വുട്ഠാനം ഗച്ഛതീതി വുട്ഠാനഗാമിനീ. ‘‘വുട്ഠാന’’ന്തി ഹി ബഹിദ്ധാ നിമിത്തഭൂതാ അഭിനിവിട്ഠവത്ഥുതോ ചേവ അജ്ഝത്തപ്പവത്തതോ ച വുട്ഠഹനതോ മഗ്ഗോ വുച്ചതി, തം ഗച്ഛതീതി വുട്ഠാനഗാമിനീ, മഗ്ഗേന സദ്ധിം ഘടീയതീതി അത്ഥോ.

൧൩൦൭. തന്തി യം സിഖാപത്താ വിപസ്സനാ സച്ചാനുലോമഞാണന്തി ച വുച്ചതി, തം സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം. ആസേവന്തസ്സാതി പുനപ്പുനം സമ്മസനവസേന സേവന്തസ്സ ഭാവേന്തസ്സ ബഹുലീകരോന്തസ്സ. തസ്സ ഹി അധിമോക്ഖസദ്ധാ ഭാവനാവസേന ബലവതരാ നിബ്ബത്തിസ്സതി, വീരിയം സുപഗ്ഗഹിതം പടിപക്ഖവിധമനസമത്ഥം ഹോതി, ആരമ്മണാഭിമുഖഭാവേന സതി സുപതിട്ഠിതാ ഹോതി, പസ്സദ്ധിസുഖാനം സാതിസയതായ ചിത്തം സുസമാഹിതം, തതോവ അനുലോമഞാണുപ്പത്തിയാ പച്ചയോ ഭവിതും സമത്ഥാ തിക്ഖതമാ സങ്ഖാരുപേക്ഖാ ഉപ്പജ്ജതി.

൧൩൦൮-൧൨. അനിച്ചാ…പേ… വോതരതേവ സാതി അനിച്ചാദീസു ഏകേന ആകാരേന സമ്മസന്തീ സത്തക്ഖത്തും പവത്തിത്വാ ഭിജ്ജന്തീ ഭവങ്ഗം ഓതിണ്ണാ നാമ ഹോതി, തതോ പരം ഭവങ്ഗവാരോതി കത്വാ. സങ്ഖാരുപേക്ഖാകതനയേനാതി അനിച്ചാദിനാ ആരമ്മണകരണവസേനേവ സങ്ഖാരുപേക്ഖായ കതനയേന, ന സമ്മസിതനയേന. തേനാഹ ‘‘അനിച്ചാദി…പേ… കുരുമാന’’ന്തി. ഭവങ്ഗാവട്ടനം കത്വാതി ഭവങ്ഗസ്സ നിവത്തനം കത്വാ ചിത്തസ്സ ഭവങ്ഗവസേന പവത്തിതും അദത്വാ. പരികമ്മന്തി മഗ്ഗസ്സ പരികമ്മത്താ പടിസങ്ഖാരകത്താ. ഉപചാരന്തി മഗ്ഗസ്സ ആസന്നത്താ, സമീപചാരിത്താ വാ.

൧൩൧൩-൬. അനുലോമത്തം സയമേവ വദതി ‘‘പുരിമാന’’ന്തിആദിനാ. ഇദഞ്ഹി അനിച്ചലക്ഖണാദിവസേന സങ്ഖാരേ ആരബ്ഭ പവത്തത്താ, ‘‘ഉദയബ്ബയവന്താനംയേവ വത ധമ്മാനം ഉദയബ്ബയഞാണം ഉപ്പാദവയേ അദ്ദസാ’’തി ച ‘‘ഭങ്ഗവന്താനംയേവ വത ഭങ്ഗാനുപസ്സനം ഭങ്ഗമദ്ദസാ’’തി ച ‘‘സഭയംയേവ വത ഭയതുപട്ഠാനസ്സ ഭയതോ ഉപട്ഠിത’’ന്തി ച ‘‘സാദീനവേയേവ വത ആദീനവാനുപസ്സനം ആദീനവമദ്ദസാ’’തി ച ‘‘നിബ്ബിന്ദിതബ്ബേയേവ വത നിബ്ബിദാഞാണം നിബ്ബിന്ദ’’ന്തി ച ‘‘മുച്ചിതബ്ബമ്ഹിയേവ വത മുച്ചിതുകമ്യതാഞാണം മുച്ചിതുകാമം ജാത’’ന്തി ച ‘‘പടിസങ്ഖാതബ്ബമേവ വത പടിസങ്ഖാഞാണേന പടിസങ്ഖാത’’ന്തി ച ‘‘ഉപേക്ഖിതബ്ബംയേവ വത സങ്ഖാരുപേക്ഖായ ഉപേക്ഖിത’’ന്തി ച അത്ഥതോ വദമാനം വിയ ഇമേസഞ്ച അട്ഠന്നം ഞാണാനം കതകിച്ചതായ അനുലോമേതി സബ്ബാസംയേവ വിപസ്സനാനം ലക്ഖണത്തയസമ്മസനകിച്ചത്താ, തഥാ ഉപരി ച അരിയമഗ്ഗേ സത്തതിംസായ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം തായ പടിപദായ പത്തബ്ബതായ. ന ഹി അനുലോമഞാണേ ഥൂലഥൂലസച്ചപടിച്ഛാദകസംകിലേസവിക്ഖമ്ഭനവസേന അപ്പവത്തന്തേ ഗോത്രഭുഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, ഗോത്രഭുഞാണേ ച അനുപ്പന്നേ മഗ്ഗഞാണം ന ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ പുരിമപച്ഛിമാനം ഭാഗാനം അനുലോമത്താ ‘‘അനുലോമന്തി സഞ്ഞിത’’ന്തി. തേനേവാതി ഹേട്ഠിമഞാണാനം അനുലോമമുഖേന, ഉപരി ബോധിപക്ഖിയാനം അനുലോമനതോ ച. സച്ചാനുലോമഞാണന്തി പവുച്ചതി മഗ്ഗസച്ചസ്സ അനുലോമികത്താ. വുട്ഠാനഗാമിനിയാതി സങ്ഖാരാരമ്മണായ വുട്ഠാനഗാമിനിയാ വിപസ്സനായ. പരിയോസാനന്തി പുരിമാ കോടി. സങ്ഖാരാരമ്മണവിപസ്സനാസു ഹി അയം വിസേസതോ വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാതി. അസങ്ഖതാരമ്മണം പന സബ്ബേന സബ്ബം അരിയമഗ്ഗസങ്ഖാതം വുട്ഠാനം ഗച്ഛതി ഉപേതീതി. തതോപി ഹി വിസേസതോ ‘‘വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാ’’തി വത്തബ്ബതം ലഭതീതി ആഹ ‘‘ഞേയ്യം സബ്ബപ്പകാരേനാ’’തിആദി.

൧൩൧൭-൮. കിത്തിതാതി ഥോമിതാ, അരിയമഗ്ഗാധിട്ഠാനതായ മഹന്താനം സീലക്ഖന്ധാദീനം ഏസനതോ ഗവേസനതോ മഹേസിനാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന. സന്തകിലേസതായ സന്താ. യോഗന്തി ഭാവനം, ഭാവനാഭിയോഗം വാ.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവികാസിനിയാ നാമ

അഭിധമ്മാവതാരസംവണ്ണനായ

പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.