൨൦. വീസതിമോ പരിച്ഛേദോ

മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൨൬൩. ഇദാനി കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധിയാ അനന്തരം ഉദ്ദിട്ഠായ മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിയാ നിദ്ദേസക്കമോ അനുപ്പത്തോ, സാ പന യസ്മാ ഓഭാസാദിഉപക്കിലേസസമ്ഭവേ സതി ഹോതി, ഓഭാസാദയോ ച ഉദയബ്ബയഞാണേ സമ്ഭവന്തി, ഉദയബ്ബയഞാണഞ്ച തിലക്ഖണവിപസ്സനായ സതി ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ച കലാപസമ്മസനം ആദി. തഞ്ഹി അതീതാദിഭേദഭിന്നാനം ധമ്മാനം സങ്ഖിപിത്വാ വവത്ഥാനവസേന പവത്തനതോ ആദികമ്മികസ്സ സുകരസമ്മസനം, തസ്മാ പഠമം തത്ഥേവ അഭിയോഗം കരോന്തേന കമതോ തം സമ്പാദേതബ്ബന്തി ദസ്സേതും ‘‘കലാപസമ്മസനേനേവാ’’തിആദി ആരദ്ധം. അഥ വാ ദ്വിന്നം വിസുദ്ധീനമന്തരേ കലാപസമ്മസനം ഹോതി, തഞ്ച ഖോ ദ്വീസു ഏകായ വിസുദ്ധിയാ സങ്ഗഹേതബ്ബം, മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണസ്സ ച ആദിഭൂതത്താ തത്ഥേവസ്സ സങ്ഗഹോ യുത്തോതി ഏത്ഥേവ നം സങ്ഗഹിതുകാമതായ വുത്തം ‘‘കലാപസമ്മസനേനേവാ’’തിആദി. കേചി പന കലാപസമ്മസനം നാമ ഏകവിസുദ്ധിയമ്പി ന അന്തോഗധന്തി തം അനാമസിത്വാവ വിപസ്സനാചാരം വണ്ണേന്തി. കലാപസമ്മസനേനേവാതി അതീതാദിഭേദഭിന്നാനം ധമ്മാനം സങ്ഖിപിത്വാ വവത്ഥാനവസേന കലാപതോ, കലാപാനം വാ സമ്മസനേന മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിപസ്സനായ യോഗോ കരണീയോ. അഥ വാ ഭുമ്മത്ഥേ കരണനിദ്ദേസവസേന കലാപസമ്മസനേ യോഗോ കരണീയോതി അത്ഥോ. ‘‘കലാപസമ്മസനേനേവ യോഗോ കരണീയോ’’തി വത്വാപി തം പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗതോ (വിസുദ്ധി. ൨.൬൯൨) ഗഹേതബ്ബന്തി ഗന്ഥവിത്ഥാരപരിഹാരത്ഥം ഇധ ന ദസ്സിതന്തി.

൧൨൬൪. പച്ചുപ്പന്നസ്സ ധമ്മസ്സാതി സന്തതിപച്ചുപ്പന്നസ്സ, ഖണപച്ചുപ്പന്നസ്സ വാ. ആദിതോ പന ഖണപച്ചുപ്പന്നസ്സ ഉദയവയം ദുപ്പരിഗ്ഗഹം, തസ്മാ സന്തതിപച്ചുപ്പന്നവസേന പഠമം ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനം കാതബ്ബം. നിബ്ബത്തീതി ദ്വിന്നം പച്ചുപ്പന്നാനം വസേന പഠമാഭിനിബ്ബത്തി ച ഖണനിബ്ബത്തി ച. വിപരിണാമോതി വിനാസോ.

൧൨൬൫. അനുപസ്സനാപി ഞാണന്തി യാ ഉദയസ്സ ച വയസ്സ ച അനുപസ്സനാ, സാ ഞാണന്തി വരഞാണേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ദേസിതം. തത്രായം പാളി –

‘‘കഥം പച്ചുപ്പന്നാനം ധമ്മാനം വിപരിണാമാനുപസ്സനേ പഞ്ഞാ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനേ ഞാണം? ജാതം രൂപം പച്ചുപ്പന്നം, തസ്സ നിബ്ബത്തിലക്ഖണം ഉദയോ. വിപരിണാമലക്ഖണം വയോ. അനുപസ്സനാ ഞാണം. ജാതാ വേദനാ…പേ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം… ജാതം ചക്ഖും…പേ… ജാതോ ഭവോ പച്ചുപ്പന്നോ, തസ്സ നിബ്ബത്തിലക്ഖണം ഉദയോ. വിപരിണാമലക്ഖണം വയോ. അനുപസ്സനാ ഞാണ’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൪൯).

ഏത്ഥ പന ഉദയദസ്സനം യാവദേവ ഖയദസ്സനന്തി വയദസ്സനസ്സ പധാനതം ദസ്സേതും ‘‘വിപരിണാമാനുപസ്സനേ പഞ്ഞാ’’തി വത്വാ തം പന വയദസ്സനം ഉദയദസ്സനപുബ്ബകന്തി വുത്തം ‘‘ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനേ ഞാണ’’ന്തി.

൧൨൬൬-൮. പുബ്ബേ ഉപ്പത്തിതോതി ജനനതോ പുബ്ബേ അനുപ്പന്നസ്സാതി വുത്തം ഹോതി. നിചയോ രാസി വാ നത്ഥി, യതോ ആഗച്ഛേയ്യ ഉപ്പജ്ജമാനം അലദ്ധത്തഭാവസ്സ സബ്ബേന സബ്ബം അവിജ്ജമാനത്താ. തേനാഹ ‘‘തഥാ ഉപ്പജ്ജതോ’’തിആദി. യഥാ അനാഗതേ അദ്ധാനേ ഇമേ ധമ്മാ സബ്ബേന സബ്ബം നത്ഥി, ഏവം അതീതേപി അദ്ധാനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘തഥാ നിരുജ്ഝമാനസ്സാ’’തിആദിം വത്വാ അവിജ്ജമാനാനംയേവ രൂപാരൂപധമ്മാനം ഹേതുപച്ചയസമവായേ ഉപ്പാദോ, ഉപ്പജ്ജിത്വാ ച സബ്ബസോ അഭാവൂപഗമോതി ഇമമത്ഥം സമുദായഗതം തദേകദേസഭൂതായ ഉപമായ വിഭാവേതും ഇമസ്മിം ഠാനേ അട്ഠകഥായ (വിസുദ്ധി. ൨.൭൨൩) വീണൂപമാ ആഗതാ. സാ ഇധാപി ആഹരിത്വാ വത്തബ്ബാതി അധിപ്പായേന ‘‘ഏത്ഥ വീണൂപമാ’’തിആദിമാഹ. ഏതസ്സത്ഥസ്സാതി അവിജ്ജമാനാനംയേവ ഉപ്പാദോ, ഉപ്പന്നാനഞ്ച പരതോ അഭാവോതി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ പകാസനേ. വീണൂപമാതി വീണാവസേന ആഗതാ ഉപമാ. സാ പനേവം ദട്ഠബ്ബാ – യഥാ വീണായ വാദിയമാനായ ഉപ്പന്നസ്സ സദ്ദസ്സ നേവ ഉപ്പത്തിതോ പുബ്ബേ സന്നിചയോ അത്ഥി, ന ഉപ്പജ്ജമാനോ സന്നിചയതോ ആഗതോ. ന നിരുജ്ഝമാനസ്സ ദിസാവിദിസാഗമനം അത്ഥി, ന നിരുദ്ധോ കത്ഥചി സന്നിചിതോ തിട്ഠതി, അഥ ഖോ വീണഞ്ച വീണവാദനഞ്ച പുരിസസ്സ ച തജ്ജം വായാമം പടിച്ച അഹുത്വാ സമ്ഭോതി, ഹുത്വാ പടിവേതി, ഏവം സബ്ബേപി രൂപാരൂപധമ്മാ അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തീതി.

൧൨൬൯-൭൦. ഏവം സങ്ഖേപതോ ഉദയബ്ബയമനസികാരവിധിം ദസ്സേത്വാ പുന യാനി ഏതസ്സേവ ഉദയബ്ബയഞാണസ്സ വിഭങ്ഗേ ‘‘അവിജ്ജാസമുദയാ രൂപസമുദയോ’’തി (പടി. മ. ൧.൫൦) പച്ചയസമുദയട്ഠേന രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതി, ‘‘തണ്ഹാസമുദയാ…പേ… കമ്മസമുദയാ…പേ… ആഹാരസമുദയാ രൂപസമുദയോ’’തി (പടി. മ. ൧.൫൦) പച്ചയസമുദയട്ഠേന രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതി, നിബ്ബത്തിലക്ഖണം പസ്സന്തോപി രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതി, രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സന്തോ ഇമാനി പഞ്ച ലക്ഖണാനി പസ്സതി. ‘‘അവിജ്ജാനിരോധാ രൂപനിരോധോ’’തി (പടി. മ. ൧.൫൦) പച്ചയനിരോധട്ഠേന രൂപക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സതി, ‘‘തണ്ഹാനിരോധാ…പേ… കമ്മനിരോധാ…പേ… ആഹാരനിരോധാ രൂപനിരോധോ’’തി (പടി. മ. ൧.൫൦) പച്ചയനിരോധട്ഠേന രൂപക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സതി, വിപരിണാമലക്ഖണം പസ്സന്തോപി രൂപക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സതി, രൂപക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സന്തോ ഇമാനി പഞ്ച ലക്ഖണാനി പസ്സതി. തഥാ ‘‘അവിജ്ജാസമുദയാ വേദനാസമുദയോ’’തി (പടി. മ. ൧.൫൦) പച്ചയസമുദയട്ഠേന വേദനാക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതി, ‘‘തണ്ഹാസമുദയാ…പേ… കമ്മസമുദയാ…പേ… ഫസ്സസമുദയാ വേദനാസമുദയോ’’തി (പടി. മ. ൧.൫൦) പച്ചയസമുദയട്ഠേന വേദനാക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതി, നിബ്ബത്തിലക്ഖണം പസ്സന്തോ വേദനാക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതി, വേദനാക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സന്തോ ഇമാനി പഞ്ച ലക്ഖണാനി പസ്സതി. ‘‘അവിജ്ജാനിരോധാ…പേ… തണ്ഹാനിരോധാ…പേ… കമ്മനിരോധാ…പേ… ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോ’’തി (പടി. മ. ൧.൫൦) പച്ചയനിരോധട്ഠേന വേദനാക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സതി, വിപരിണാമലക്ഖണം പസ്സന്തോപി വേദനാക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സതി, വേദനാക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സന്തോ ഇമാനി പഞ്ച ലക്ഖണാനി പസ്സതി, വേദനാക്ഖന്ധസ്സ വിയ സഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണക്ഖന്ധാനം. അയം പന വിസേസോ – വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സ ഫസ്സട്ഠാനേ ‘‘നാമരൂപസമുദയാ നാമരൂപനിരോധാ’’തി.

ഏവം ഏകേകസ്സ ഖന്ധസ്സ ഉദയബ്ബയദസ്സനേ ദസ ദസ കത്വാ സമപഞ്ഞാസ ലക്ഖണാനി വുത്താനി, തേസം വസേനപി ‘‘ഏവമ്പി രൂപസമുദയോ, ഏവമ്പി രൂപവയോ, ഏവമ്പി രൂപം ഉദേതി, ഏവമ്പി രൂപം വേതീ’’തി പച്ചയതോ ചേവ ഖണതോ ച വിത്ഥാരേന ച മനസികാരവിധിം ദസ്സേതും ‘‘തസ്സേവ ഞാണസ്സാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ അവിജ്ജാസമുദയാതി അവിജ്ജായ ഉപ്പാദാ, അത്ഥിഭാവാതി അത്ഥോ. നിരോധവിരുദ്ധോ ഹി ഉപ്പാദോ അത്ഥിഭാവോ ഹോതി, തസ്മാ പുരിമഭവസിദ്ധായ അവിജ്ജായ സതി ഇമസ്മിം ഭവേ രൂപസമുദയോ രൂപസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ആദി-സദ്ദസങ്ഗഹിതേസു ‘‘തണ്ഹാസമുദയാ രൂപസമുദയോ, കമ്മസമുദയാ രൂപസമുദയോ, ആഹാരസമുദയാ രൂപസമുദയോ’’തി ച, തഥാ വയദസ്സനേ ‘‘അവിജ്ജാനിരോധാ രൂപനിരോധോ, തണ്ഹാനിരോധാ… കമ്മനിരോധാ… ആഹാരനിരോധാ രൂപനിരോധോ’’തി ച ആദീസു അവിജ്ജാദീഹി തീഹി അതീതകാലികാനി തേസം സഹകാരീകാരണഭൂതാനി ഉപാദാനാദീനിപി ഗഹിതാനേവാതി വേദിതബ്ബം.

പവത്തിപച്ചയേസു കബളീകാരാഹാരസ്സ ബലവതായ സോ ഏവ ഗഹിതോ ‘‘ആഹാരസമുദയാ’’തി. തസ്മിം പന ഗഹിതേ പവത്തിപച്ചയതാസാമഞ്ഞേന ഉതുചിത്താനിപി ഗഹിതാനേവ ഹോന്തീതി ചതുസമുട്ഠാനികരൂപസ്സ പച്ചയതോ ഉദയദസ്സനം വിഭാവിതമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. അവിജ്ജാതണ്ഹൂപനിസ്സയസഹിതേനേവ കമ്മുനാ രൂപകായസ്സ നിബ്ബത്തി, അസതി ച അവിജ്ജൂപനിസ്സയായ ഭവനികന്തിയാ ജാതിയാ അസമ്ഭവോയേവാതി. യഥാ രൂപസ്സ അവിജ്ജാതണ്ഹൂപനിസ്സയതാ, ഏവം വേദനാദീനമ്പി ദട്ഠബ്ബാ. ആഹാരോ പന ഉപ്പന്നസ്സ രൂപസ്സ പോസകോ കബളീകാരാഹാരസ്സ അധിപ്പേതത്താ, കാമം യഥാധിട്ഠാനത്താ വാ ദേസനായ. ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന വാ ആഹാരഗ്ഗഹണം. അവിജ്ജാനിരോധാതി അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണേന അവിജ്ജായ അനുപ്പാദനിരോധതോ അനാഗതസ്സ രൂപസ്സ അനുപ്പാദനിരോധോ ഹോതി പച്ചയാഭാവേ അഭാവതോ. ‘‘തണ്ഹാനിരോധാ കമ്മനിരോധോ’’തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ആഹാരനിരോധാതി പവത്തിപച്ചയസ്സ കബളീകാരാഹാരസ്സ അഭാവേ. രൂപനിരോധോതി തംസമുട്ഠാനരൂപസ്സ അഭാവോ ഹോതീതി. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബം. അയം പന വിസേസോ – ‘‘ഫുട്ഠോ വേദേതി, ഫുട്ഠോ സഞ്ജാനാതി, ഫുട്ഠോ ചേതേതീതി (സം. നി. ൪.൯൩), ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ, സഞ്ഞാ ചേതനാ’’തി വചനതോ ഫസ്സോ വേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരക്ഖന്ധാനം പവത്തിപച്ചയോ, തന്നിരോധാ ച തേസം നിരോധോ, മഹാപദാനമഹാനിദാനസുത്തേസു, അഭിധമ്മേ ച അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയവാരേ ‘‘നാമരൂപപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’’ന്തി (ദീ. നി. ൨.൫൭, ൯൭; കഥാ. ൭൧൯) വചനതോ നാമരൂപം വിഞ്ഞാണസ്സ പവത്തിപച്ചയോ, തന്നിരോധാ ച തസ്സ നിരോധോതി വുത്തം ‘‘ഫസ്സസമുദയാ വേദനാസമുദയോ’’തിആദി.

൧൨൭൧. ദസ ദസാതി രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഉദയദസ്സനേ അവിജ്ജാ തണ്ഹാ കമ്മം ആഹാരോതി ഇമേസം പച്ചയാനം അത്ഥിതാസങ്ഖതലക്ഖണാനി ചേവ രൂപസ്സ നിബ്ബത്തിലക്ഖണഞ്ചാതി ഇമാനി പഞ്ച ലക്ഖണാനി, വയദസ്സനേ അവിജ്ജാദീനം ചതുന്നം പച്ചയാനം അനുപ്പാദനിരോധോ, രൂപസ്സ ഖണനിരോധോ ചാതി ഇമാനി പഞ്ച ലക്ഖണാനീതി രൂപക്ഖന്ധസ്സ ദസ ലക്ഖണാനി, തഥാ വേദനാക്ഖന്ധാദീനം ചതുന്നം ചത്താലീസ ലക്ഖണാനീതി ഏവം സമപഞ്ഞാസ ലക്ഖണാനി ഹോന്തി. തേനാഹ ‘‘പഞ്ഞാസ ലക്ഖണാനീ’’തി. ലക്ഖണട്ഠോ പന തേസം ചതുന്നം പച്ചയാനം അത്ഥിതാ, അനുപ്പാദനിരോധോ ചാതി അട്ഠ ലക്ഖീയതി ഏതേഹി രൂപാദീനം ഉദയോ ച വയോ ചാതി ലക്ഖണാനി. ചതുന്നഞ്ഹി പച്ചയാനം അത്ഥിതാഹി രൂപാദിഉദയോ ലക്ഖീയതി, അനുപ്പാദനിരോധഅച്ചന്തനിരോധേഹി വയോ, നിബ്ബത്തിവിപരിണാമാനി പന സങ്ഖതലക്ഖണാനേവാതി. ധമ്മേ സമനുപസ്സതീതി രൂപാദികേ ധമ്മേ ഉദയബ്ബയവന്തേ സമനുപസ്സതി. ഏത്ഥ ച കേചി താവ ആഹു ‘‘അരൂപക്ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയദസ്സനം അദ്ധാസന്തതിവസേന, ന ഖണവസേനാ’’തി, തേസം മതേന ഖണതോ ഉദയബ്ബയദസ്സനമേവ ന സിയാ. അപരേ പനാഹു ‘‘പച്ചയതോ ഉദയബ്ബയദസ്സനേന അതീതാദിവിഭാഗം അനാമസിത്വാ സബ്ബസാധാരണതോ അവിജ്ജാദിപച്ചയാ വേദനായ സമ്ഭവം ലബ്ഭമാനതം പസ്സതി, ന ഉപ്പാദം. അവിജ്ജാദിഅഭാവേ ച തസ്സാ അസമ്ഭവം അലബ്ഭമാനതം പസ്സതി, ന ഭങ്ഗക്ഖണതോ. ഉദയബ്ബയസ്സ ദസ്സനേ പച്ചുപ്പന്നാനം ഉപ്പാദം, ഭങ്ഗഞ്ച പസ്സതീ’’തി, തം അയുത്തം. സന്തതിവസേന ഹി രൂപാരൂപധമ്മേ ഉദയബ്ബയതോ മനസി കരോന്തസ്സ അനുക്കമേന ഭാവനായ ബലപ്പത്തകാലേ ഞാണസ്സ തിക്ഖവിസദഭാവപ്പത്തിയാ ഖണതോ ഉദയബ്ബയാ ഉപട്ഠഹന്തീതി.

൧൨൭൨-൫. അയഞ്ഹി പഠമം പച്ചയതോ ഉദയബ്ബയം മനസി കരോന്തോ പച്ഛാ അവിജ്ജാദികേ പച്ചയധമ്മേ വിസ്സജ്ജേത്വാ ഉദയബ്ബയവന്തേ ഖന്ധേ ഗഹേത്വാ തേസം പച്ചയതോ ഉദയബ്ബയദസ്സനമുഖേന ഖണതോപി ഉദയബ്ബയം മനസി കരോതി. തസ്സ യദാ ഞാണം തിക്ഖം വിസദം ഹുത്വാ പവത്തതി, തദാ രൂപാരൂപധമ്മാ ഖണേ ഖണേ ഉപ്പജ്ജന്താ, ഭിജ്ജന്താ ച ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ഏവം രൂപുദയോ ഹോതീ’’തിആദി. തത്ഥ ഏവം രൂപുദയോതി ഏവം വുത്തനയേന അവിജ്ജാസമുദയാ…പേ… തണ്ഹാസമുദയാ…പേ… കമ്മ…പേ… ആഹാരസമുദയാപി രൂപസ്സ സമ്ഭവോ. ഏവമസ്സ വയോതി ഏവം വുത്തനയേനേവ അവിജ്ജാനിരോധാ…പേ… തണ്ഹാനിരോധാ…പേ… കമ്മ…പേ… ആഹാരനിരോധാ രൂപസ്സ വയോ അനുപ്പാദോതി അയം പച്ചയതോ വിത്ഥാരേന മനസികാരോ. ഉദേതി ഏവം രൂപമ്പീതി ഏവം സമുദയതോ കമ്മസമുട്ഠാനരൂപമ്പി ആഹാരഉതുചിത്തസമുട്ഠാനരൂപമ്പി ഉദേതി ഉപ്പജ്ജതി നിബ്ബത്തതി. ഏവം രൂപം തു വേതീതി കമ്മസമുട്ഠാനരൂപമ്പി ആഹാരഉതുചിത്തസമുട്ഠാനരൂപമ്പി ഏവം വേതി നിരുജ്ഝതീതി അയം ഖണതോ വിത്ഥാരേന മനസികാരോ. തേന വുത്തം ‘‘ഏവം പച്ചയതോപേത്ഥ ഖണതോ ഉദയബ്ബയ’’ന്തി. സബ്ബധമ്മാ പാകടാ ഹോന്തീതി ഇതി ഇമേ ധമ്മാ അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തി. യഥാ പച്ചുപ്പന്നേ, ഏവം അതീതാനാഗതേപീതി നയവസേന അതീതാദിധമ്മാനം ദ്വേധാ ഉദയബ്ബയം പസ്സതോ സച്ചപടിച്ചസമുപ്പാദനയലക്ഖണഭേദാ പാകടാ ഹോന്തി. തസ്സേവം പാകടീഭൂതസബ്ബധമ്മസഭാവസ്സ ‘‘ഏവം കിര നാമിമേ ധമ്മാ അനുപ്പന്നപുബ്ബാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി നിച്ചനവാവ ഹുത്വാ സങ്ഖാരാ ഉപട്ഠഹന്തി. ന കേവലഞ്ച നിച്ചനവാവ, ഉദകേ ദണ്ഡകേന കതലേഖാ വിയ, ആരഗ്ഗേ ഠപിതസാസപോ വിയ, വിജ്ജുസഞ്ചാരോ വിയ ച പരിത്തകാലട്ഠായിനോ ഉപട്ഠഹന്തി. തേനാഹ ‘‘ഉദകേ ദണ്ഡരാജീവാ’’തിആദി. ഉദകേ ദണ്ഡരാജിആദയോവ കിഞ്ചാപി ഉത്തരുത്തരി അതിപരിത്തട്ഠായിഭാവനിദസ്സനത്ഥം ദസ്സിതാ, തഥാപി ദന്ധനിരോധാ ഏവ നിദസ്സിതാ, തതോപി ലഹുതരനിരോധത്താ സങ്ഖാരാനം. തഥാ ഹി ഗമനസ്സാദാനം ദേവപുത്താനം ഹേട്ഠുപരിയേന പരിമുഖം ധാവന്താനം സിരസി, പാദേ ച ബദ്ധഖുരധാരാസന്നിപാതതോപി സീഘതരോ രൂപനിരോധോ വുത്തോ, പഗേവ അരൂപധമ്മാനം. ന കേവലം പരിത്തതരകാലട്ഠായിനോവ ഉപട്ഠഹന്തി, അഥ ഖോ അസാരാപി ഖായന്തീതി ആഹ ‘‘കദലീ’’തിആദി. തത്ഥ മണ്ഡലാകാരേന ആവിജ്ഝിയമാനം അലാതമേവ അലാതചക്കം. മന്തോസധപ്പഭാവിതാ ഇന്ദജാലാദികാ മായാ.

൧൨൭൬-൭. ഏത്താവതാതി യ്വായം കലാപസമ്മസനനിയോജനതോ പട്ഠായ യാവ ഉദയബ്ബയപടിവേധായ ഭാവനാ വിധി ആരദ്ധോ, ഏത്താവതാ ഭാവനാവിധാനേന കലാപസമ്മസനമ്പി ഉദയബ്ബയഞാണുപ്പാദസ്സേവ പരികമ്മന്തി. ഉദയബ്ബയദസ്സനം ഞാണന്തി സമ്ബന്ധോ. ലക്ഖണാനി ച…പേ… ഠിതന്തി വയധമ്മമേവ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നഞ്ച വയം ഉപേതീതി ഇമിനാ ആകാരേന സമപഞ്ഞാസ ലക്ഖണാനി പടിവിജ്ഝിത്വാ ഠിതം. അധുനാ ഉപ്പന്നം ന താവ ബലപ്പത്തന്തി ആഹ ‘‘തരുണ’’ന്തി. കലാപസമ്മസനാദിവസേന പവത്തസമ്മസനം നിപ്പരിയായേന വിപസ്സനാസമഞ്ഞം ലഭതി. ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാദിവസേന പവത്തമേവ ലഭതീതി ആഹ ‘‘യസ്സ ചാ’’തിആദി.

൧൨൭൮-൮൦. അഥസ്സ ഇമായ തരുണവിപസ്സനായ വിപസ്സന്തസ്സ ദസ വിപസ്സനുപക്കിലേസാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വിപസ്സനായാ’’തിആദി. ഏതായാതി ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാസങ്ഖാതായ തരുണവിപസ്സനായ, ന ഭങ്ഗാനുപസ്സനാദിസങ്ഖാതായ തരുണവിപസ്സനായ, നാപി നിബ്ബിദാനുപസ്സനാദിസങ്ഖാതായ ബലവവിപസ്സനായാതി അത്ഥോ. ന ഹി തദാ വിപസ്സനുപക്കിലേസാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി. വിപസ്സകസ്സാതി ച വിപസ്സകസ്സേവാതി ഏവ-കാരോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ. തേനേവ വക്ഖതി ‘‘സമ്പത്തപടിവേധസ്സാ’’തിആദി. ദിട്ഠിഗ്ഗാഹാദിവത്ഥുഭാവേന വിപസ്സനം ഉപക്കിലേസന്തീതി ഉപക്കിലേസാ. സമ്പത്തോ ചതുസച്ചഫലപടിവേധോ യേന സോ സമ്പത്തപടിവേധോ, സോ ച സോതാപന്നാദീനം അഞ്ഞതരോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സോതാപന്നാദിനോ’’തി. അപിചാതി അയം വക്ഖമാനസമുച്ചയത്ഥോ. ഇദഞ്ച ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസവസേന വുത്തം ബലവവിപസ്സനാപത്തസ്സാപി അനുപ്പജ്ജനതോ. സമ്പത്തപടിവേധസ്സാതി വാ ബലവിപസ്സനാപത്തം സന്ധായ വുത്തം. സോപി ഹി പടിവേധപ്പത്തിയാ ആസന്നാരഹദേസേ ഠിതത്താ സമ്പത്തപടിവേധോ നാമ ഹോതി. ഏവഞ്ച സതി അപിചാതി വുത്തസമുച്ചയത്ഥോ ഹോതി. അഥ വാ അപി-സദ്ദോ വുത്തസമുച്ചയത്ഥോ. ച-സദ്ദോ അവുത്തസമുച്ചയത്ഥോ. തേന നിക്ഖിത്തകമ്മട്ഠാനം സങ്ഗണ്ഹാതി. വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ അന്തരാ വോസാനം ആപന്നസ്സാപി വിപസ്സനുപക്കിലേസാ ന ഉപ്പജ്ജന്തി. വിപ്പടിപന്നസ്സാതി സീലവിപത്തിആദിവസേന യഥാ തഥാ വിപ്പടിപന്നകസ്സ, ഗരഹിതബ്ബപടിപന്നസ്സാതി അത്ഥോ. അഥ വാ വിപ്പടിപന്നസ്സാതി വിപസ്സനാഭാവനാസങ്ഖാതായ സമ്മാപടിപത്തിയാ അഭാവേന വിരഹിതപടിപത്തികസ്സ.

൧൨൮൧. വിപസ്സനാപടിപത്തിയേവ ഹി സസമ്ഭാരാ പുബ്ബഭാഗേ സമ്മാപടിപത്തി, തദഞ്ഞാ വിപ്പടിപത്തി, തേനേവസ്സ വിസുദ്ധിപക്ഖേ ‘‘സമ്മാവ പടിപന്നസ്സാ’’തി വുത്തം. സാ ച നിക്ഖിത്തധുരസ്സാപി ഹോതീതി ഇമസ്മിം പക്ഖേ നിക്ഖിത്തകമ്മട്ഠാനോപി ഇമിനാവ സങ്ഗഹിതോ ഹോതീതി. സമ്മാവ പടിപന്നസ്സാതി ഹേട്ഠാ വുത്തവിധാനേന സമ്മാ ഏവ പടിപന്നസ്സ, ന വിപ്പടിപന്നസ്സ വാ നിക്ഖിത്തധുരസ്സ വാ. യുത്തയോഗസ്സാതി യുത്തേന യോഗേന, ഞാണേന വാ ഭാവനമനുയുഞ്ജനസീലസ്സ. സാ പന യുത്തയോഗിതാ സമഥവസേനാപി ഹോതീതി തന്നിവത്തനത്ഥമാഹ ‘‘സദാ വിപസ്സകസ്സേവാ’’തി. ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഏത്ഥാപി ഏവ-കാരോ സമ്ബന്ധിതബ്ബോ, തേന ന നുപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. അഞ്ഞഥാ മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണസ്സേവ അസമ്ഭവതോ. കിരാതി അനുസ്സുതിയം. സാ പനേസാ അനുസ്സുതി പാളിവസേനേവ ആഗതാതി ദട്ഠബ്ബം. യഥാഹ –

‘‘കഥം ധമ്മുദ്ധച്ചവിഗ്ഗഹിതം മാനസം ഹോതി? അനിച്ചതോ മനസികരോതോ ഓഭാസോ ഉപ്പജ്ജതി, ഓഭാസോ ധമ്മോതി ഓഭാസം ആവജ്ജേതി, തതോ വിക്ഖേപോ ഉദ്ധച്ചം, തേന ഉദ്ധച്ചേന വിഗ്ഗഹിതമാനസോ അനിച്ചതോ ഉപട്ഠാനം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. ദുക്ഖതോ…പേ… അനത്തതോ ഉപട്ഠാനം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. തഥാ അനിച്ചതോ മനസികരോതോ ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി…പേ… പീതി പസ്സദ്ധി സുഖം അധിമോക്ഖോ പഗ്ഗഹോ ഉപട്ഠാനം ഉപേക്ഖാ നികന്തി ഉപ്പജ്ജതി, നികന്തി ധമ്മോതി നികന്തിം ആവജ്ജേതി, തതോ വിക്ഖേപോ ഉദ്ധച്ചം, തേന ഉദ്ധച്ചേന വിഗ്ഗഹിതമാനസോ അനിച്ചതോ ഉപട്ഠാനം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. ദുക്ഖതോ…പേ… അനത്തതോ ഉപട്ഠാനം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതീ’’തി (പടി. മ. ൨.൬).

൧൨൮൨. ഇദാനി തേസം ഓഭാസാദീനം സരൂപവിഭാവനത്ഥം തേസു ഉപ്പന്നേസു വിപസ്സനായ ഉപക്കിലിസ്സനാകാരഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘വിപസ്സനായാ’’തിആദി വുത്തം. വിപസ്സനായ ഓഭാസോതി വിപസ്സനാചിത്തസമുട്ഠിതം, സസന്തതിപതിതഉതുസമുട്ഠാനഞ്ച ഭാസുരം രൂപം. തത്ഥ വിപസ്സനാചിത്തസമുട്ഠാനം യോഗിനോ സരീരട്ഠമേവ പഭസ്സരം ഹുത്വാ തിട്ഠതി, ഇതരം സരീരം മുഞ്ചിത്വാ ഞാണാനുഭാവാനുരൂപം സമന്തതോ ഫരതി, തം തസ്സേവ പഞ്ഞായതി, തേന ഫുട്ഠോകാസേ രൂപഗതമ്പി പസ്സതി. പസ്സന്തോ ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന പസ്സതി, ഉദാഹു മനോവിഞ്ഞാണേനാതി വീമംസിതബ്ബമേതന്തി വദന്തി. ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന പന ‘‘ദിബ്ബചക്ഖുലാഭിനോ വിയ തം മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി യുത്തം വിയ ദിസ്സതീ’’തി (വിസുദ്ധി. മഹാ. ൨.൭൩൩) വുത്തം.

൧൨൮൩-൪. മഗ്ഗപ്പത്തോ ഫലപ്പത്തോ, അഹമസ്മീതി ഗണ്ഹതീതി ‘‘ന വത മേ ഇതോ പുബ്ബേ ഏവരൂപോ ഓഭാസോ ഉപ്പന്നപുബ്ബോ, അദ്ധാ അരിയമഗ്ഗം പത്തോസ്മി, ഫലം സച്ഛാകാസി’’ന്തി അമഗ്ഗംയേവ ‘‘മഗ്ഗോ’’തി ഗണ്ഹാതി. തസ്സേവം പന ഗണ്ഹതോതി തസ്സ അമഗ്ഗംയേവ ‘‘മഗ്ഗോ’’തി ഗണ്ഹന്തസ്സ. വിപസ്സനാവീഥീതി പടിപാടിയാ പവത്തമാനാ വിപസ്സനാവ ഉക്കന്താ നാമ ഹോതി, യോഗിനോ ‘‘മഗ്ഗം പത്തോസ്മീ’’തി അധിമാനേന വിസ്സട്ഠത്താ. വിപസ്സനാവീഥിന്തിപി പാഠോ, തസ്സേവം ഗണ്ഹതോ വിപസ്സനാ തതോയേവ വീഥിം ഉക്കന്താ നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഓഭാസമേവ സോ ഭിക്ഖു, അസ്സാദേന്തോ നിസീദതീതി സോ ഭിക്ഖു അത്തനാ ആരദ്ധം വിപസ്സനം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഓഭാസമേവ ലോഭവസേന വാ ദിട്ഠിവസേന വാ അസ്സാദേന്തോ നിസീദതി. സോ ഖോ പനായം ഓഭാസോ കസ്സചി ഭിക്ഖുനോ പല്ലങ്കട്ഠാനമത്തമേവ ഓഭാസേന്തോ ഉപ്പജ്ജതി, കസ്സചി അന്തോഗബ്ഭം, കസ്സചി ബഹിഗബ്ഭം, കസ്സചി സകലവിഹാരം ഗാവുതം അഡ്ഢയോജനം യോജനം ദ്വിയോജനം തിയോജനം, കസ്സചി പഥവീതലതോ പട്ഠായ യാവ അകനിട്ഠബ്രഹ്മലോകാ ഏകാലോകം കുരുമാനോ, യഥാ സമുദ്ദമ്ഹി യോജനമത്തേ മച്ഛകച്ഛപാ പഞ്ഞായന്തി, ഏവം ഉപ്പജ്ജന്തി. ഭഗവതോ പന ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഓഭാസേന്തോ ഉദപാദി.

൧൨൮൫. വിപസ്സനാപീതീതി വിപസ്സനാചിത്തസമ്പയുത്താ പീതി. ഖുദ്ദികാദികാ ഹേട്ഠാ വണ്ണിതായേവ, അയഞ്ച പഞ്ചവിധാ പീതി ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനായ വീഥിപടിപന്നായ അനുക്കമേന ഉപ്പജ്ജതി. മത്ഥകപ്പത്തേന പന ഉദയബ്ബയഞാണേന സദ്ധിം ഫരണാപീതിയേവ ഹോതി. ഉപചാരപ്പനക്ഖണതോ അഞ്ഞദാപി ഹി ഫരണാപീതി ഹോതിയേവാതി. തേന വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘സകലസരീരം പൂരയമാനാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൭൩൪; ധ. സ. അട്ഠ. ൧.ധമ്മുദ്ദേസവാര ഝാനങ്ഗരാസിവണ്ണനാ).

൧൨൮൬-൭. യോഗിനോ…പേ… ഹോന്തി ഹീതി യസ്സായം പസ്സദ്ധി ഉപ്പന്നാ, തസ്സ യോഗിനോ രത്തിട്ഠാനേ വാ ദിവാട്ഠാനേ വാ നിസിന്നസ്സ കായചിത്താനി പസ്സദ്ധാനേവ ഹോന്തി, നേവ ദരഥോ ഹോതീതി അത്ഥോ. പസ്സദ്ധിആദീനി ഛ യുഗളാനി അഞ്ഞമഞ്ഞയോഗീനീതി പസ്സദ്ധിയാ ഉപ്പന്നായ ഇതരാപി ഉപ്പന്നായേവ ഹോന്തീതി കിച്ചദസ്സനമുഖേന താ സബ്ബാപി ദസ്സേന്തോ ‘‘ലഹൂനി ചാ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥ ച കായ-ഗ്ഗഹണേന രൂപകായസ്സാപി ഗഹണം വേദിതബ്ബം, ന വേദനാദിക്ഖന്ധത്തയസ്സേവ. കായപസ്സദ്ധിആദയോ ഹി രൂപകായസ്സാപി ദരഥാദിനിമ്മദ്ദകാതി. കമ്മഞ്ഞാനേവ ഹോന്തീതി ന കേവലം കമ്മഞ്ഞാനേവ സുവിസദാനി ഉജുകാനിയേവ ഹോന്തി, അവിനാഭാവിതായ പന തദുഭയം വിസും ന വുത്തം. കായചിത്താനം പസ്സദ്ധാദിഭാവോ ച തേസം അപസ്സദ്ധാദിഹേതുഭൂതാനം ഉദ്ധച്ചാദിഥിനമിദ്ധാദിദിട്ഠിമാനാദിസേസനീവരണാദിഅസ്സദ്ധിയാദിമായാസാഠേയ്യാദിസംകിലേസധമ്മാനം വിദ്ധംസനവസേനേവ തദാ വിപസ്സനാചിത്തുപ്പാദസ്സ പവത്തനതോ.

൧൨൮൮-൯൦. മനുസ്സാനം അയന്തി മാനുസീ, മനുസ്സയോഗ്യകാമസുഖരതി. താദിസേഹി മനുസ്സവിസേസേഹി അനുഭവിതബ്ബതാനതിവത്തനതോ ദിബ്ബരതിപി സങ്ഗഹിതാ, മാനുസീസദിസതായ, കാമസുഖഭാവേന ദിബ്ബാ രതി വാ മാനുസീ, തസ്സാ അതിക്കന്തതായ ന മാനുസീതി അമാനുസീ, തം അമാനുസിം. സുഞ്ഞാഗാരന്തി യം കിഞ്ചി വിവിത്തം സേനാസനം, വിപസ്സനം ഏവ വാ, സാപി ഹി നിച്ചഭാവാദിസുഞ്ഞതായ, യോഗിനോ സുഖസന്നിസ്സയതായ ച ‘‘സുഞ്ഞാഗാര’’ന്തി വത്തബ്ബതം ലഭതി. ചിത്തസ്സ അനുപസമകരാനം കിലേസാനം വിഗമേന സന്തചിത്തസ്സ സംസാരേ ഭയസ്സ ഇക്ഖനേന ഭിക്ഖുനോ സമ്മാ ഞായേന രൂപാരൂപധമ്മാനം ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാദിവസേന തേ വിപസ്സതോ സമ്മസതോ സമ്മാരദ്ധവിപസ്സനാനം മനുസ്സാനം വിസയതായ അമാനുസീ വിപസ്സനാപീതിസുഖസഞ്ഞിതാ രതി ഹോതീതി അയമേത്ഥ ഗാഥായ സങ്ഖേപത്ഥോ. ദുതിയഗാഥാ പന ഉദയബ്ബയഞാണമേവ സന്ധായ വുത്താ. തത്ഥ യതോ യതോതി രൂപതോ, അരൂപതോ വാ.

൧൨൯൧. ഞാണാദയോതി ഞാണസദ്ധാദയോ സത്ത. വുത്തനയേനാതി ‘‘ഞാണന്തി വിപസ്സനാഞാണം, സദ്ധാതി വിപസ്സനാചിത്തസമ്പയുത്താ സദ്ധാ’’തിആദിനാ വുത്തനയാനുസാരേന വിപസ്സനാവസേനേവ ഞേയ്യാ. തത്ഥ ഞാണം രൂപാരൂപധമ്മേ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാവസേന തുലയന്തസ്സ തീരേന്തസ്സ വിസ്സട്ഠഇന്ദവജിരമിവ അവിഗതവേഗം തിഖിണം സൂരം അതിവിസദം ഉപ്പജ്ജതി. തഥാ ഹി തേന യോഗീ ‘‘മഗ്ഗം പത്തോസ്മീ’’തി മഞ്ഞതി. സദ്ധാതി കിലേസകാലുസിയാപഗമേന ചിത്തചേതസികാനം അതിസയപസാദഭൂതാ ബലവതീ സദ്ധാ, ന പന കമ്മഫലം, രതനത്തയം വാ സദ്ദഹനവസേന പവത്താ. സതിപി സൂപട്ഠിതാ അചലാ പബ്ബതരാജസദിസാ ഉപ്പജ്ജതി. ഇമിസ്സാ ച ഉപ്പന്നായ സോ യം യം ഠാനം പച്ചവേക്ഖതി, തം തം ഠാനമസ്സ അനുപവിസിത്വാ ഓക്ഖന്ദിത്വാ പക്ഖന്ദിത്വാ പരിഭണ്ഡഭൂതസ്സ യഥാകമ്മൂപഗഞാണസ്സ ഉപട്ഠഹന്തേ പരലോകവിസയത്താ വണ്ണായതനവിസയമതീതന്തി ദിബ്ബചക്ഖുനോ പരലോകോ വിയ സതിയാ ഉപട്ഠാതി. സുഖം പന സകലസരീരം അഭിസന്ദമാനം അതിപണീതം ഉപ്പജ്ജതി. തസ്മിഞ്ഹി ഉപ്പന്നേ തംസമുട്ഠിതേഹി അതിപണീതേഹി രൂപേഹി സബ്ബോ കായോ പരിഫുടോ, പരിബ്രൂഹിതോ ച ഹോതി. ഉപേക്ഖാ പന വിപസ്സനുപേക്ഖാ ചേവ ആവജ്ജനുപേക്ഖാ ച. തത്ഥ വിചിനിതവിചയത്താ സങ്ഖാരാനം വിചിനനേ മജ്ഝത്തഭാവേന ഠിതാ വിപസ്സനുപേക്ഖാ. സാ പന അത്ഥതോ തഥാപവത്താ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാവ. മനോദ്വാരാവജ്ജനചിത്തസമ്പയുത്താ വേദനാ ആവജ്ജനേ അജ്ഝുപേക്ഖനവസേന പവത്തിയാ ആവജ്ജനുപേക്ഖാതി വുച്ചതി. ദുവിധാ പനേസാ തദാ ഉപ്പജ്ജതി. തഥാ ഹി തസ്മിം സമയേ സബ്ബസങ്ഖാരാനം ഉദയബ്ബയേ മജ്ഝത്തഭൂതാ വിപസ്സനുപേക്ഖാ ബലവതീ ഉപ്പജ്ജതി, മനോദ്വാരേ ആവജ്ജനുപേക്ഖാപി. സാ ഹിസ്സ തം തം ഠാനം ആവജ്ജന്തസ്സ വിസ്സട്ഠഇന്ദവജിരമിവ, പത്തപുടേ പക്ഖന്ദതത്തനാരാചോ വിയ ച സൂരാ തിഖിണാ ഹുത്വാ പവത്തതി. വീരിയമ്പി അസിഥിലമനച്ചാരദ്ധം സമ്പയുത്തധമ്മേ കിലേസപക്ഖതോ കോസജ്ജപക്ഖതോ പഗ്ഗണ്ഹന്തം സുപഗ്ഗഹിതമുപ്പജ്ജതി, നികന്തി ച ഓഭാസാദിപടിമണ്ഡിതായ വിപസ്സനായ ആലയം കുരുമാനാ ഭാവനായ സാതിസയപ്പവത്തിയാ സുഖുമാ സന്താകാരാ ഉപ്പജ്ജതി. യാ കിലേസോതി പരിഗ്ഗഹിതുമ്പി ന യുത്താ. യഥാ ച ഓഭാസേ, ഏവം ഏതേസുപി അഞ്ഞസ്മിം ഉപ്പന്നേ യോഗാവചരോ ‘‘ന വത മേ ഇതോ പുബ്ബേ ഏവരൂപാ പീതി ഉപ്പന്നപുബ്ബാ, ഏവരൂപാ പസ്സദ്ധി ഞാണം സദ്ധാ സതി സുഖം ഉപേക്ഖാ വീരിയം നികന്തി ഉപ്പന്നപുബ്ബാ, അദ്ധാ മഗ്ഗഫലപ്പത്തോസ്മീ’’തി ഗണ്ഹാതി, തസ്സേവം ഗണ്ഹതോ വിപസ്സനാ വീഥിഉക്കന്താ നാമ ഹോതി. സോ തേയേവ അസ്സാദേന്തോ നിസീദതി. ഇമേ ച പന വിപസ്സനുപക്കിലേസാ യേഭുയ്യേന സമഥവിപസ്സനാലാഭിനോ ഉപ്പജ്ജന്തി. സോ സമാപത്തിവിക്ഖമ്ഭിതാനം കിലേസാനം അസമുദാചാരതോ ‘‘അരഹാ അഹ’’ന്തി ചിത്തം ഉപ്പാദേതീതി.

൧൨൯൨-൩. ഉപക്ലേസസ്സ വത്ഥുതോതി നിപ്പരിയായതോ ദിട്ഠിമാനതണ്ഹാ ഇധ ഉപക്കിലേസാ തേസം വത്ഥുതോ ഉപ്പത്തിട്ഠാനതായ, ന സഭാവതോ അകുസലത്താ. യഥാ പന ഓഭാസാദയോ, ഏവം നികന്തിപി ദിട്ഠിഗ്ഗാഹാദീനം ഠാനം ഹോതീതി വത്ഥുഭാവോപിസ്സാ യുജ്ജതേവ. തംതമാവജ്ജമാനസ്സ, ഭാവനാ പരിഹായതീതി തം തം ഓഭാസാദികം ആവജ്ജമാനസ്സ ദിട്ഠിമാനതണ്ഹാവസേന ‘‘മമ ഓഭാസോ’’തിആദിഗ്ഗാഹം പവത്തേന്തസ്സ ഭാവനാ വീഥിം ഓക്കമിത്വാ പരിവട്ടതി. അപ്പം സുതമേതസ്സാതി അപ്പസ്സുതോ.

൧൨൯൪-൭. ബഹുസ്സുതോ പന ഓഭാസാദീസു ഉപ്പന്നേസു ‘‘അയം ഖോ മേ ഓഭാസോ ഉപ്പന്നോ, സോ ഖോ പനായം അനിച്ചോ സങ്ഖതോ പടിച്ചസമുപ്പന്നോ ഖയധമ്മോ വയധമ്മോ വിരാഗധമ്മോ നിരോധധമ്മോ’’തി വാ, സചേ ഓഭാസോ അത്താ ഭവേയ്യ, അത്താതി ഗഹേതും വട്ടേയ്യ, അനത്താ ച പനായം അത്താതി ഗഹിതോ, തസ്മാ ‘‘സോ അവസവത്തനട്ഠേന അനത്താ, ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചോ, ഉദയബ്ബയപടിപീളനട്ഠേന ദുക്ഖോ’’തിആദിനാ സമനുപസ്സതി, സോ ഏവം സമനുപസ്സന്തോ ഉപക്കിലേസജടം വിജടേത്വാ ഓഭാസാദയോ ധമ്മാ ന മഗ്ഗോ, ഉപക്കിലേസവിനിമുത്തം പന വീഥിപടിപന്നം വിപസ്സനാഞാണം മഗ്ഗോതി മഗ്ഗഞ്ച അമഗ്ഗഞ്ച വവത്ഥപേതി. തേന വുത്തം ‘‘സബ്ബോഭാസാദയോ’’തിആദി. മഗ്ഗാമഗ്ഗേസു ഞാണന്തി മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണം, മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധീതി വുത്തം ഹോതി. മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിപത്തിയാ ച തേന യോഗിനാ തിണ്ണം സച്ചാനഞ്ച വവത്ഥാനം കതം ഹോതി. കഥം? ദിട്ഠിവിസുദ്ധിയാ താവ നാമരൂപവവത്ഥാപനേന ദുക്ഖസച്ചവവത്ഥാനം കതം ഹോതി, കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധിയാ പച്ചയപരിഗ്ഗഹേന സമുദയസച്ചസ്സ വവത്ഥാനം. അഭിധമ്മനയസ്മിഞ്ഹി സബ്ബകിലേസാ, കമ്മഞ്ച സമുദയസച്ചം, ഇമിസ്സം മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിയം സമ്മാ മഗ്ഗസ്സ അവധാരണേന മഗ്ഗസച്ചം. തദുപായഭൂതസ്സ ഹി മഗ്ഗസ്സ അവധാരണേന തം അവധാരിതമേവാതി ഏവം ലോകിയേനേവ താവ ഞാണേന തിണ്ണം സച്ചാനം വവത്ഥാനം കതം ഹോതി.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവികാസിനിയാ നാമ

അഭിധമ്മാവതാരസംവണ്ണനായ

മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.