൧൮. അട്ഠാരസമോ പരിച്ഛേദോ

ദിട്ഠിവിസുദ്ധിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൧൭൦-൨. ഇദാനി യസ്മാ ഏവം അഭിഞ്ഞാവസേന അധിഗതാനിസംസായ ഥിരതരായ സമാധിഭാവനായ സമന്നാഗതേന ഭിക്ഖുനാ പഞ്ഞാ ഭാവേതബ്ബാ ഹോതി. ഏവഞ്ഹി സാ സബ്ബാകാരേന ഥിരതരാ സിഖപ്പത്താ ച ഹോതി, തസ്മാ തസ്സാ ഭാവനാനയവിഭാവനത്ഥമാരഭന്തോ ആഹ ‘‘സമാധിം പനാ’’തിആദി. കാ പഞ്ഞാതി സരൂപപുച്ഛാ. കോ ചത്ഥോതി ഇമിസ്സാ കോ അത്ഥോ. പഞ്ഞാതി പദം കം അഭിധേയ്യത്ഥം നിസ്സായ വത്തതീതി അധിപ്പായോ.

൧൧൭൩-൪. പഞ്ഞാ വിപസ്സനാപഞ്ഞാതി ഇധാധിപ്പേതമേവ പഞ്ഞം ദസ്സേതി, അഞ്ഞത്ഥ പന ബഹുവിധോ പഞ്ഞാപഭേദോ ഹോതി. പുഞ്ഞചിത്തസമായുതാതി കുസലചിത്തസമ്പയുത്താ. ഏത്ഥ ച പുഞ്ഞ-ഗ്ഗഹണേന ദുവിധമ്പി അബ്യാകതം നിവത്തേതി, തഥാ ‘‘അത്ഥി സംകിലിട്ഠാ’’തി ഏവം പവത്തം മിച്ഛാവാദം പടിസേധേതി. വിപസ്സനാ-ഗ്ഗഹണേന കമ്മസ്സകതാദിവസപ്പവത്തം സേസകുസലപഞ്ഞം. ജാനനാ വാ പകാരതോതി വുത്തേ ‘‘കിമിദം പകാരതോ ജാനനം നാമാ’’തി അനുയോഗം മനസി നിധായ സഞ്ജാനനവിജാനനാകാരവിസിട്ഠം നാനപ്പകാരതോ ജാനനന്തി ദസ്സേതും ‘‘സഞ്ഞാവിഞ്ഞാണപഞ്ഞാനം, കോ വിസേസോ കിമന്തര’’ന്തി കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛം കത്വാ വിസ്സജ്ജനമാഹ ‘‘സഞ്ഞാവിഞ്ഞാണപഞ്ഞാന’’ന്തിആദിനാ. ജാനനത്തേ സമേപി ചാതി വിസയവിജാനനാകാരേ സമാനേപി.

൧൧൭൫. സഞ്ജാനനമത്തംവാതി ‘‘നീലപീത’’ന്തിആദികം ആരമ്മണേ വിജ്ജമാനം, അവിജ്ജമാനം വാ സഞ്ഞാനിമിത്തം കത്വാ ജാനനം. തഥാ ഹേസാ പുന സഞ്ജാനനപച്ചയകരണരസാ. മത്ത-സദ്ദേന വിസേസനിവത്തിഅത്ഥേന വിജാനനപ്പജാനനാകാരേ നിവത്തേതി, ഏവ-കാരേന കദാചിപി ഇമിസ്സാ തേ വിസേസാ ന സന്തിയേവാതി അവധാരേതി. തേനാഹ ‘‘ലക്ഖണപ്പടിവേധ’’ന്തിആദി. ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി ലക്ഖണപടിവേധം കാതും നേവ സക്കോതി, വിഞ്ഞാണകിച്ചമ്പി കാതും ന സക്കോതി, സഞ്ഞാ കുതോ പഞ്ഞാകിച്ചം കരേയ്യാതി ലക്ഖണപടിവേധം കാതും ന സക്കോതിച്ചേവ വുത്തം, ന വുത്തം ‘‘മഗ്ഗം പാപേതും ന സക്കോതീ’’തി.

൧൧൭൬. വിഞ്ഞാണം പന ആരമ്മണേ പവത്തമാനം ന തത്ഥ സഞ്ഞാ വിയ നീലപീതാദികസ്സ സഞ്ജാനനവസേനേവ പവത്തതി, അഥ ഖോ തം തത്ഥ അനിച്ചതാദിവിസേസം, അഞ്ഞഞ്ച താദിസം വിസേസം ജാനന്തമേവ പവത്തതീതി ആഹ ‘‘വിഞ്ഞാണം പനാ’’തിആദി. കഥം പന വിഞ്ഞാണം ലക്ഖണപടിവേധം കരോതീതി? പഞ്ഞായ ദസ്സിതമഗ്ഗേന. ലക്ഖണാരമ്മണികവിപസ്സനായ ഹി അനേകവാരം ലക്ഖണാനി പടിവിജ്ഝിത്വാ പവത്തമാനായ പഗുണഭാവതോ പരിചയവസേന ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേനപി വിപസ്സനാ സമ്ഭവതി, യഥാ തം പഗുണസ്സ ഗന്ഥസ്സ സജ്ഝായനേ ഞായാഗതാപി വാരാ ന വിഞ്ഞായന്തി. ലക്ഖണം പടിവിജ്ഝിതുന്തി ച ലക്ഖണാനം ആരമ്മണകരണം സന്ധായ വുത്തം, ന പടിവിജ്ഝനം.

൧൧൭൭. ഉസ്സക്കിത്വാതി ൨൨൦ ഉദയബ്ബയാദിഞാണപടിപാടിയാ ആരഭിത്വാ മഗ്ഗം പാപേതുമേവ തം വിഞ്ഞാണം ന സക്കോതി അസമ്ബോധസഭാവത്താ. വുത്തനയന്തി വിഞ്ഞാണേ വുത്തനയം. സാ ഹി ആരമ്മണഞ്ച ജാനാതി, ലക്ഖണഞ്ച പടിവിജ്ഝതി. അത്തനോ പന അനഞ്ഞസാധാരണേന ആനുഭാവേന മഗ്ഗം പാപേതുഞ്ച സക്കോതി. ബാലഗാമികഹേരഞ്ഞികാനം കഹാപണജാനനമിവ ച നേസം ആരമ്മണജാനനം വേദിതബ്ബം. യഥാ ഹി ഹേരഞ്ഞികഫലകേ ഠപിതം കഹാപണരാസിം ഏകോ അസഞ്ജാതവോഹാരബുദ്ധി ബാലദാരകോ, ഏകോ ഗാമികപുരിസോ, ഏകോ ഹേരഞ്ഞികോതി തീസു ജനേസു പസ്സമാനേസു ബാലദാരകോ കഹാപണാനം ചിത്തവിചിത്തദീഘരസ്സചതുരസ്സപരിമണ്ഡലഭാവമത്തമേവ ജാനാതി, ‘‘ഇദം മനുസ്സാനം ഉപഭോഗപരിഭോഗാവഹം രതനസമ്മത’’ന്തി ന ജാനാതി. ഗാമികപുരിസോ തദുഭയം ജാനാതി, ‘‘അയം ഛേകോ മഹാസാരോ, അയം കൂടോ, അയം അഡ്ഢസാരോ, അയം പാദസാരോ’’തിആദികം പന വിഭാഗം ന ജാനാതി. ഹേരഞ്ഞികോ സബ്ബേപി തേ പകാരേ ജാനാതി, ജാനന്തോ ച ഓലോകേത്വാപി ജാനാതി, ആകോടിതസദ്ദം സുത്വാപി ജാനാതി, ഗന്ധം ഘായിത്വാപി രസം സായിത്വാപി ഹത്ഥേന ധാരയിത്വാപി ‘‘അസുകസ്മിം ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ നഗരേ വാ പബ്ബതേ വാ നദീതീരേ വാ കതോ’’തിപി ‘‘അസുകആചരിയേന കതോ’’തിപി ജാനാതി. തത്ഥ സഞ്ഞാ അസഞ്ജാതവോഹാരബുദ്ധിനോ ബാലദാരകസ്സ കഹാപണദസ്സനം വിയ വിഭാഗം അകത്വാ പിണ്ഡവസേനേവ ആരമ്മണം ഗണ്ഹാതി നീലാദിവസേന ആരമ്മണസ്സ ഉപട്ഠാനാകാരഗ്ഗഹണതോ, വിഞ്ഞാണം ഗാമികപുരിസസ്സ കഹാപണദസ്സനമിവ ഏകച്ചവിസേസഗ്ഗഹണസമത്ഥതായ, പഞ്ഞാ അനവസേസഗ്ഗഹണസമത്ഥതായ ഹേരഞ്ഞികസ്സ കഹാപണദസ്സനമിവ ദട്ഠബ്ബാതി.

൧൧൭൮-൮൦. സഭാവപടിവേധനന്തി സകോ ഭാവോ, സമാനോ വാ ഭാവോ സഭാവോ, തസ്സ പടിവേധനം ഞാതപരിഞ്ഞാതീരണപരിഞ്ഞാവസേന സഭാവസാമഞ്ഞലക്ഖണപടിവേധനം. ഘടപടാദിപടിച്ഛാദകസ്സ ബാഹിരന്ധകാരസ്സ ദീപാലോകോ വിയ യഥാവുത്തധമ്മസഭാവപടിച്ഛാദകസ്സ വിദ്ധംസനരസാ. ഉപ്പജ്ജമാനോയേവ ഹി ഞാണാലോകോ ഹദയന്ധകാരം വിധമേന്തോ ഉപ്പജ്ജതീതി ആഹ ‘‘സമ്മോഹനന്ധകാരസ്സ, വിദ്ധംസനരസാ മതാ’’തി. തതോയേവ സബ്ബധമ്മേസു അസമ്മുയ്ഹനാകാരേന പച്ചുപതിട്ഠതി, കാരണഭൂതാ വാ സയം ഫലഭൂതം അസമ്മോഹം പച്ചുപതിട്ഠാപേതീതി ആഹ ‘‘അസമ്മോഹപച്ചുപട്ഠാനാ’’തി. വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ഇധാധിപ്പേതത്താ സമാധി തസ്സാ പദട്ഠാനം. തഥാ ഹി ‘‘സമാഹിതോ യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തി (സം. നി. ൩.൫; ൪.൯൯; ൫.൧൦൭൧; അ. നി. ൧൧.൨) സുത്തപദന്തി ആഹ ‘‘സമാധാസന്നകാരണാ’’തി.

൧൧൮൧-൨. ധമ്മസഭാവപടിവേധോ നാമ പഞ്ഞായ ആവേണികോ സഭാവോ, ന തേനസ്സാ കോചി വിഭാഗോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘ലക്ഖണേനേകധാ വുത്താ’’തി. ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന ലോകോ വുച്ചതി വട്ടം, തപ്പരിയാപന്നതായ ലോകേ നിയുത്താ, തത്ഥ വാ വിദിതാതി ലോകികാ. തത്ഥ അപരിയാപന്നത്താ അലോകികാ. കതമാ പനേത്ഥ ലോകിയാ, കതമാ ലോകുത്തരാ ചാതി ആഹ ‘‘ലോകിയേനാ’’തിആദി. ലോകിയകുസലചിത്തുപ്പാദേസു മഗ്ഗസമ്പയുത്താ ലോകിയേന മഗ്ഗേന യുത്താ. വിസേസതോ പന ദിട്ഠിവിസുദ്ധിആദിവിസുദ്ധിചതുക്കസങ്ഗഹിതമഗ്ഗസംയുത്താ സമുദായേ പവത്താ പഞ്ഞാ തദേകദേസേസുപി പവത്തതീതി മഗ്ഗ-ഗ്ഗഹണം കതം, പച്ചേകമ്പി വാ സമ്മാദിട്ഠിആദീനം മഗ്ഗസമഞ്ഞാതി കത്വാ. ലോകതോ ഉത്തരാ ഉത്തിണ്ണാതി ലോകുത്തരാ. ലോകുത്തരാപി ഹി മഗ്ഗസമ്പയുത്താ ഭാവേതബ്ബാ, വിപസ്സനാപരിയോസാനേ ലബ്ഭതേവാതി ലോകുത്തര-ഗ്ഗഹണം ന വിരുജ്ഝതി. തേനാഹ ‘‘ലോകുത്തരേനാ’’തിആദി. സുതമയാദിതോതിആദിഗ്ഗഹണേന ഭാവനാമയം സങ്ഗണ്ഹാതി.

൧൧൮൩-൫. അത്തനോവ ചിന്തായാതി തസ്സ തസ്സ അനവജ്ജസ്സ അത്ഥസ്സ സാധനേ പരോപദേസേന വിനാ അത്തനോ ഉപായചിന്താവസേനേവ. ഭൂരിപഞ്ഞേനാതി മഹാപഞ്ഞേന, പത്ഥടതായ പഥവീസമാനപഞ്ഞേന വാതി അത്ഥോ. പരതോ പന സുത്വാനാതി പരതോ ഉപദേസം സുത്വാ. സുതേനേവ ച നിപ്ഫന്നാതി അന്തോഗതഹേത്വത്ഥമിദം വിസേസനം, സുതേനേവ നിപ്ഫന്നത്താതി അത്ഥോ. ‘‘നിപ്ഫന്നത്താ സുതേന വാ’’തി വാ പാഠോ. യഥാ വാപി തഥാ വാതി പരതോ സുത്വാ വാ അസുത്വാ വാ. അപ്പനാപത്താതി ഇദം സിഖാപത്തം ഭാവനാമയം ദസ്സേതും വുത്തം, ന പന അപ്പനാപത്താവ ഭാവനാമയാതി. തിസ്സോപി പനേതാ പഞ്ഞാ പാളിവസേന ഏവം വേദിതബ്ബാ –

‘‘തത്ഥ കതമാ ചിന്താമയാ പഞ്ഞാ? യോഗവിഹിതേസു വാ കമ്മായതനേസു യോഗവിഹിതേസു വാ സിപ്പായതനേസു യോഗവിഹിതേസു വാ വിജ്ജാഠാനേസു കമ്മസ്സകതം വാ സച്ചാനുലോമികം വാ രൂപം അനിച്ചന്തി വാ, വേദനാ, സഞ്ഞാ, സങ്ഖാരാ, വിഞ്ഞാണം അനിച്ചന്തി വാ, യം ഏവരൂപം അനുലോമികം ഖന്തിം ദിട്ഠിം രുചിം മുദിം പേക്ഖം ധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തിം പരതോ അസുത്വാ പടിലഭതി, അയം വുച്ചതി ചിന്താമയാ പഞ്ഞാ. തത്ഥ കതമാ സുതമയാ പഞ്ഞാ…പേ… സുത്വാ പടിലഭതി, അയം വുച്ചതി സുതമയാ പഞ്ഞാ. സബ്ബാപി സമാപന്നസ്സ പഞ്ഞാ ഭാവനാമയാ പഞ്ഞാ’’തി (വിഭ. ൭൬൮).

ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി കമ്മായതനാദിവസേന ചിന്താമയസുതമയപഞ്ഞാ മഹഗ്ഗതലോകുത്തരവസേന ഭാവനാമയപഞ്ഞാ ച വുത്താ, ഇധ പന അന്തിമഭവികാനം ദ്വിന്നം ബോധിസത്താനമേവ ലബ്ഭമാനാ ചിന്താമയഭൂതാ സച്ചാനുലോമികാ പഞ്ഞാ, പൂരിതപാരമീനം അവസേസമഹാപഞ്ഞാനം ലബ്ഭമാനാ സുതമയാ സച്ചാനുലോമികാ പഞ്ഞാ, ലോകുത്തരപ്പനാപത്താപി ഭാവനാമയപഞ്ഞാവ അധിപ്പേതാ.

൧൧൮൬. പടിസമ്ഭിദാചതുക്കസ്സാതി അത്ഥധമ്മനിരുത്തിപടിഭാനസങ്ഖാതസ്സ പടിസമ്ഭിദാചതുക്കസ്സ വസേന. നനു ചേത്ഥ വിപസ്സനാപഞ്ഞാ അധിപ്പേതാ, കസ്മാ പടിസമ്ഭിദാ ആഹടാതി? വിപസ്സകാനം ഞാണപാടവത്ഥം പഞ്ഞാപ്പഭേദേ നിദ്ദിസിയമാനേ പടിസമ്ഭിദാപഞ്ഞാപി വത്തുകാമതായ, പടിസമ്ഭിദാപഞ്ഞായ വാ വിപസ്സനാഫലഭൂതത്താ ലോകിയലോകുത്തരപഞ്ഞാധികാരേ വാ ലോകുത്തരപഞ്ഞായ സഹ പാപുണിതബ്ബം പടിസമ്ഭിദാപഞ്ഞമ്പി വത്തുകാമതായ ഇധേവ വുത്താതി. അത്ഥധമ്മനിരുത്തീസു ഞാണന്തി ‘‘അത്ഥേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ, ധമ്മേ ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ, തത്ര ധമ്മനിരുത്താഭിലാപേ ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ’’തി (വിഭ. ൭൧൮) ഏവമാഗതം അത്ഥാദീസു തീസു പഭേദഗതം ഞാണത്തയം. തീസുപീതി യഥാവുത്തേസു തീസുപി പടിസമ്ഭിദാഞാണേസു ഗോചരകിച്ചലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനഭൂമിആദിവസേന തേ ആരമ്മണം കത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ഇമാനി ഞാണാനി ഇദമത്ഥജോതകാനീതി ഏവം പഭേദഗതം ഞാണം, പരിത്തമഹഗ്ഗതഅപ്പമാണവസേന വാ തീസു ഞാണേസു ഞാണം. പടിസമ്ഭിദാരമ്മണമ്പി ഹി പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ ഹോതി. തേനേവ ച സുത്തന്തഭാജനീയപാളിയം ‘‘ഞാണേസു ഞാണ’’ന്തി, അട്ഠകഥായ ച ‘‘സബ്ബത്ഥകഞാണം ആരമ്മണം കത്വാ ഞാണം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ പഭേദഗതം ഞാണ’’ന്തി (വിഭ. അട്ഠ. ൭൧൮) അവിസേസേന വുത്തം. ഏവഞ്ച കത്വാ മഹഗ്ഗതപടിസമ്ഭിദാഞാണസ്സ അഭാവേപി നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ പരിത്താരമ്മണാ, തിസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ സിയാ പരിത്താരമ്മണാ, സിയാ മഹഗ്ഗതാരമ്മണാ, സിയാ അപ്പമാണാരമ്മണാതി പടിഭാനപടിസമ്ഭിദായ മഹഗ്ഗതാരമ്മണതാപി പഞ്ഹാപുച്ഛകപാളിയം വുത്താ.

അഭിധമ്മഭാജനീയേ പന –

‘‘യസ്മിം സമയേ കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി സോമനസ്സസഹഗതം ഞാണസമ്പയുത്തം രൂപാരമ്മണം വാ…പേ… ധമ്മാരമ്മണം വാ, യം യം വാ പനാരബ്ഭ, തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോ ഹോതി…പേ… അവിക്ഖേപോ ഹോതി. യേ വാ പന തസ്മിം സമയേ അഞ്ഞേപി അത്ഥി അരൂപിനോ ധമ്മാ, ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ. തേസു ധമ്മേസു ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ. തേസം വിപാകേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ. യായ നിരുത്തിയാ തേസം ധമ്മാനം പഞ്ഞത്തി ഹോതി, തത്ര ധമ്മനിരുത്താഭിലാപേ ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ. യേന ഞാണേന താനി ഞാണാനി ജാനാതി ‘ഇമാനി ഞാണാനി ഇദമത്ഥജോതകാനീ’തി, തേസു ഞാണേസു ഞാണം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ’’തി (വിഭ. ൭൨൫) –

ചിത്തുപ്പാദക്കമേന ദേസനായ പവത്തത്താ സാവസേസോ പാഠോ കതോ. ചിത്തുപ്പാദസങ്ഗഹിതേ അത്ഥേ അസേസേത്വാ ദേസനാ ഹി അഭിധമ്മഭാജനീയേ പവത്താ, ന സബ്ബഞേയ്യേതി യഥാദസ്സിതവിസയവചനവസേന ‘‘യേന ഞാണേന താനി ഞാണാനി ജാനാതീ’’തി വുത്തം, ന തം അഞ്ഞാരമ്മണതം പടിസേധേതി ദേസനായ അതപ്പരഭാവതോ. ഏവഞ്ച കത്വാ തത്ഥ നിബ്ബാനേ, അനാഗതേപി അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ സിയാ ന വത്തബ്ബാ അതീതാരമ്മണാതിപി അനാഗതാരമ്മണാതിപി പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാതിപീതി അത്ഥപടിസമ്ഭിദായ നിബ്ബാനാരമ്മണതാ വുത്താ. ഏത്ഥ ച അത്ഥോതി സങ്ഖേപതോ ഹേതുഫലസ്സേതം അധിവചനം. ഹേതുഫലഞ്ഹി യസ്മാ ഹേതുഅനുസാരേന അരീയതി അധിഗമീയതി സമ്പാപുണീയതി, തസ്മാ അത്ഥോതി വുച്ചതി. ധമ്മോതിപി സങ്ഖേപതോ പച്ചയസ്സേതം അധിവചനം. സോ ഹി യസ്മാ തം തം ദഹതി പവത്തേതി, സമ്പാപുണിതും വാ ധാരേതി, തസ്മാ ധമ്മോതി വുച്ചതി. നിരുത്തീതി സത്താനം മൂലഭാസാഭൂതാ മാഗധികഭാസാ, യായ ബുദ്ധാനം ദേസനാ ഹോതി. പടിഭാനന്തി ഹേട്ഠാ വുത്തം ഞാണത്തയമേവ. വുത്തഞ്ഹേതം അഭിധമ്മേ ‘‘ദുക്ഖേ ഞാണം…പേ… തസ്സ വിപാകേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ’’തിആദി.

൧൧൮൭. യസ്മാ പനായം സങ്ഖേപത്ഥോവ, പഭേദവസേന ച വുച്ചമാനോ പാകടോ ഹോതി, തസ്മാ തം സങ്ഗഹേത്വാ പഭേദതോവ അത്ഥാദികേ ദസ്സേതും ‘‘യം കിഞ്ചി പച്ചയുപ്പന്ന’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. യം കിഞ്ചി പച്ചയുപ്പന്നന്തി യം കിഞ്ചി ഹേതാദിപച്ചയതോ സമുപ്പന്നം. തം പന ‘‘ഇദം ഇതോ നിബ്ബത്ത’’ന്തി ഏവം ഹേതുഅനുസാരേന വിഞ്ഞായമാനമേവ ഇധ അധിപ്പേതം, തഥാ കുസലാകുസലഫലഭൂതാ വിപാകാ അബ്യാപാരസന്തിവസേന വിഞ്ഞായമാനാ, സേസാ അബ്യാപാരഭൂതാ കിരിയാ ധമ്മാ അവിപാകസന്തിവസേന, അസങ്ഖതം നിസ്സരണഭൂതോ നിരോധോ നിബ്ബുതിസന്തിവസേന, ബുദ്ധവചനത്ഥഭൂതോ ഖന്ധാദിപരമത്ഥധമ്മോ ഇമായ അയം ദീപിതോതി ഏവം പാളിഅനുസാരേന വിഞ്ഞായമാനോവ അത്ഥസമഞ്ഞം ലഭതീതി ആഹ ‘‘യം കിഞ്ചി പച്ചയുപ്പന്ന’’ന്തിആദി. തത്ഥ ഹേതുഫലം, ഭാസിതത്ഥോ ച സകസകഹേതുപടിബദ്ധോ, ഭാസിതപടിബദ്ധോ ച വിഞ്ഞായതീതി പരിയായതോ, സേസം സകസകഭാവവസേനേവ വിഞ്ഞായതീതി നിപ്പരിയായതോവ അത്ഥോ നാമ. തത്ഥ പരിയായത്ഥോ സുത്തന്തഭാജനീയവസേന വുത്തോ, നിപ്പരിയായത്ഥോ അഭിധമ്മഭാജനീയവസേനാതി ദട്ഠബ്ബം. ഭാസിതന്തി പാളിധമ്മമാഹ. സേസം അത്ഥപഞ്ചകേസു വുത്തനയേന യഥാരഹം യോജേത്വാ വേദിതബ്ബം.

ഏത്ഥ ച നിബ്ബാനം പത്തബ്ബോ അത്ഥോ, ഭാസിതത്ഥോ ഞാപേതബ്ബോ അത്ഥോ, ഇതരോ നിബ്ബത്തേതബ്ബോ അത്ഥോതി തിവിധോ ഹോതി അത്ഥോ. മഗ്ഗോ സമ്പാപകോ ഹേതു, ഭാസിതം ഞാപകോ ഹേതു, ഇതരം നിബ്ബത്തകോ ഹേതൂതി ഏവം തിവിധോ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. കിരിയാധമ്മാനഞ്ചേത്ഥ അവിപാകതായ ധമ്മഭാവോ ന വുത്തോ. യദി ഏവം വിപാകാ ന ഹോന്തീതി അത്ഥഭാവോ ന വത്തബ്ബോ? ന, പച്ചയുപ്പന്നഭാവതോ. ഏവം സതി കുസലാകുസലാനമ്പി പച്ചയുപ്പന്നത്താ അത്ഥഭാവോ ആപജ്ജതി? നായം ദോസോ അപ്പടിസിദ്ധത്താ. വിപാകസ്സ പന പധാനഹേതുതായ പാകടഭാവതോ ധമ്മഭാവോ ഏവ തേസം വുത്തോ, കിരിയാനം പച്ചയഭാവാ ധമ്മഭാവോ ആപജ്ജതീതി ചേ? നായം ദോസോ അപ്പടിസിദ്ധത്താ. കമ്മഫലസമ്ബന്ധസ്സ പന ഹേതുഭാവാഭാവതോ ധമ്മഭാവോ ന യുത്തോതി. അപിച ‘‘അയം ഇമസ്സ പച്ചയോ, അയം പച്ചയുപ്പന്നോ’’തി ഏവം ഭേദമകത്വാ കേവലം കുസലാകുസലേ വിപാകകിരിയധമ്മേ ച പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ധമ്മത്ഥപടിസമ്ഭിദാ ന ഹോന്തീതി തേസം അത്ഥധമ്മതാ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബം.

൧൧൮൯. സഭാവനിരുത്തീതി അവിപരീതനിരുത്തി, അവിപരീതനിരുത്തീതി തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ ബോധനേ സബ്ബകാലം പടിനിയതസമ്ബന്ധോ അബ്യഭിചാരവോഹാരോ മാഗധഭാസാതി വുത്തം ഹോതി. സാ ഹി സബ്ബകാലം പടിനിയതസമ്ബന്ധോ, ഇതരാ ഭാസാ പന കാലന്തരേന പരിവത്തന്തി. അത്ഥതോ പനേസാ നാമപഞ്ഞത്തീതി ആചരിയാ. യഥാഹു –

‘‘നിരുത്തി മാഗധാ ഭാസാ, അത്ഥതോ നാമസമ്മുതീ’’തി.

അപരേ പന – യദി സഭാവനിരുത്തി പഞ്ഞത്തിസഭാവാ, ഏവം സതി പഞ്ഞത്തി അഭിലപിതബ്ബാ, ന വചനന്തി ആപജ്ജതി, ഏവഞ്ച സതി ‘‘തത്ര ധമ്മനിരുത്താഭിലാപേ ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ’’തി ഇദം ന സക്കാ വത്തും, അഭിലപിതബ്ബോതി അഭിലാപോ. ന ഹി വചനതോ അഞ്ഞം അഭിലപിതബ്ബം ഉച്ചാരേതബ്ബം അത്ഥി, അഥ ഫസ്സാദിവചനേഹി ബോധേതബ്ബം അഭിലപിതബ്ബം, ഏവഞ്ച സതി അത്ഥധമ്മാനമ്പി ബോധേതബ്ബത്താ തേസമ്പി നിരുത്തിഭാവോ ആപജ്ജതി, അപിച അട്ഠകഥായം ‘‘ഫസ്സോതി ച സഭാവനിരുത്തി, ഫസ്സാ ഫസ്സന്തി ന സഭാവനിരുത്തീ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൭൧൮) വചനതോ വിഞ്ഞത്തിവികാരസഹിതോ സദ്ദോ നിരുത്തീതി ദസ്സിതമേവ, ‘‘തം സഭാവനിരുത്തിസദ്ദം ആരമ്മണം കത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ തസ്മിം സഭാവനിരുത്താഭിലാപേ പഭേദഗതം ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ, ഏവമയം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ സദ്ദാരമ്മണാ നാമ ജാതാ, ന പഞ്ഞത്തിആരമ്മണാ’’തി ച അട്ഠകഥായം (വിഭ. അട്ഠ. ൭൧൮) വുത്തത്താ നിരുത്തിസദ്ദാരമ്മണായ സോതവിഞ്ഞാണവീഥിയാ പരതോ മനോദ്വാരേ നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ പവത്തതി, ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ പരിത്താരമ്മണാ’’തി വചനം ഉപപന്നം ഹോതീതി വദന്തി. ആചരിയജോതിപാലത്ഥേരാദയോ പനാഹു – ‘‘നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ’’തി വചനം പച്ചുപ്പന്നം സദ്ദം ഗഹേത്വാ പച്ഛാജാനനം സന്ധായ വുത്തം, ഏവഞ്ച സതി അഞ്ഞസ്മിം പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണേ അഞ്ഞം പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണന്തി വുത്തന്തി ആപജ്ജതി, യഥാ പന ദിബ്ബസോതഞാണം മനുസ്സാദിസദ്ദഭേദനിച്ഛയസ്സ പച്ചയഭൂതം തംതംസദ്ദവിഭാവകം, ഏവം സഭാവാസഭാവനിരുത്തിനിച്ഛയസ്സ പച്ചയഭൂതം പച്ചുപ്പന്നസഭാവനിരുത്തിസദ്ദാരമ്മണം തംവിഭാവകം ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാതി വുച്ചമാനേ ന കോചി പാളിവിരോധോ, തം സഭാവനിരുത്തിസദ്ദം ആരമ്മണം കത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സാതി ച പച്ചുപ്പന്നസദ്ദാരമ്മണപച്ചവേക്ഖണം പവത്തേന്തസ്സാതി ന ന സക്കാ വത്തും. തമ്പി ഹി ഞാണം സഭാവനിരുത്തിം വിഭാവേന്തമേവ തംതംസദ്ദപച്ചവേക്ഖണാനന്തരം തംതംപഭേദനിച്ഛയസ്സ ഹേതുഭാവതോ നിരുത്തിം ഭിന്ദന്തം പടിവിജ്ഝന്തമേവ ഉപ്പജ്ജതീതി ച പഭേദഗതമ്പി ഹോതീതി.

൧൧൯൦. തിവിധന്തി ഇദം ഹേട്ഠാ വിഭാവിതനയമേവാതി. പച്ചവേക്ഖതോതി ഇമാനി ഞാണാനി ഇദമത്ഥജോതകാനീതി അസമ്മോഹവസേന പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ. നനു ച തീണി ഞാണാനിപി അത്ഥധമ്മസഭാവം നാതിവത്തന്തീതി ഞാണേസു ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ, ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ ച ഹോതി, കസ്മാ പന ‘‘തേസു…പേ… മത’’ന്തി വിസും വുത്തന്തി? സാരമ്മണേസു തീസു ഞാണേസു പവത്തഞാണസ്സ അധിപ്പേതത്താ. യഞ്ഹി ഞാണാരമ്മണം ഞാണം തസ്സ ആരമ്മണമ്പി അസമ്മോഹവസേന പടിവിജ്ഝന്തമേവ പവത്തതി, തം ഇധ പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ നാമ. ഏവഞ്ച കത്വാ വുത്തം ‘‘ഇമാനി ഞാണാനി ഇദമത്ഥജോതകാനീ’’തി. ഞാണമത്താരമ്മണം പന ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദായേവ. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി അയം പടിസമ്ഭിദാ സാരമ്മണേസു ഞാണേസു പവത്തതി, ആരമ്മണാനം പന പഭേദം ഹേട്ഠാ ഞാണത്തയമേവ വിഭാവേതി. യഥാ കിം? യഥാ ധമ്മദേസനായ അസമത്ഥോ ബഹുസ്സുതോ കിഞ്ചാപി ധമ്മകഥികേന കഥേതബ്ബം ധമ്മം ജാനാതി, ദേസനാ പന ധമ്മകഥികസ്സേവ വിസയോതി, ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം. ഇമാസു പന പച്ഛിമാനം തിസ്സന്നം സേഖാസേഖമഗ്ഗക്ഖണേ അസമ്മോഹവസേന പടിവേധോ ഹോതി, അത്ഥപടിസമ്ഭിദായ ആരമ്മണകരണവസേനപി. തഥാ ഹി സാ മഗ്ഗഫലസഭാവാപി ഹോതി. ഏവഞ്ച കത്വാ സാ ലോകിയലോകുത്തരാ, സേസാ തിസ്സോ ലോകിയാവ. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘ലാഭോ താസമസമ്മോഹാ, സേഖാസേഖപഥക്ഖണേ;

അത്ഥപഞ്ഞാ യഥാലമ്ബാ, സാ ദ്വിധാഞ്ഞാ തു സാസവാ’’തി.

൧൧൯൧. ഇമാ പന ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ പഞ്ചഹി ആകാരേഹി വിസദഭാവം ഗച്ഛന്തീതി ദസ്സേതും ‘‘പരിയത്തീ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ പരിയത്തി നാമ ബുദ്ധവചനസ്സ പരിയാപുണനം, പാളിഅട്ഠകഥാസു ഗണ്ഠിപദഅത്ഥപദവിനിച്ഛയകഥാ പരിപുച്ഛാ പരിതോ സബ്ബതോ ഞാതും പുച്ഛാതി കത്വാ. സവനം സക്കച്ചം അട്ഠിം കത്വാ സോതവിഞ്ഞാണവസേന ഗഹണം, അധിഗമോ മഗ്ഗുപ്പത്തി. അട്ഠകഥായം പന ‘‘അധിഗമോ നാമ അരഹത്തമഗ്ഗുപ്പത്തീ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൭൧൮) വുത്തം. തം സേഖഭൂമിയം പഭേദഗമനം അപ്പവിസയം, അസേഖഭൂമിയം ബഹുവിസയന്തി കത്വാ വുത്തം. സാതിസയം വാ അധിഗമനം സന്ധായേവ വുത്തം. സേഖേന പത്താനമ്പി ഹി ഇമാസം അരഹത്തപ്പത്തിയാ വിസദഭാവാധിഗമോതി. പുബ്ബയോഗോ വിയ പന അരഹത്തപ്പത്തി അരഹതോപി പടിസമ്ഭിദാവിസദതായ പച്ചയോ ന ന ഹോതീതി പഞ്ചന്നമ്പി യഥായോഗം സേക്ഖാസേക്ഖപടിസമ്ഭിദാവിസദതായ കാരണതാ യോജേതബ്ബാ. പുബ്ബയോഗോ നാമ പുബ്ബബുദ്ധാനം സാസനേ ഗതപച്ചാഗതികഭാവേന യാവ അനുലോമഗോത്രഭുസമീപം, താവ വിപസ്സനാഭിയോഗോ. അധിഗമപുബ്ബയോഗാ ചേത്ഥ അനുപ്പന്നം ഉപ്പാദേന്തി, ഉപ്പന്നഞ്ച വിസദം കരോന്തി, സേസാനി പന സുവിസദഭാവസ്സേവ പച്ചയാതി ദട്ഠബ്ബം.

൧൧൯൨-൪. ഏവം ഏകവിധാദിവസേന പഞ്ഞായ പഭേദം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഭാവനാവിധാനം വിഭാവേതും ‘‘കഥം ഭാവേതബ്ബാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ യസ്മാ ഇമായ പഞ്ഞായ ഖന്ധാദയോ ധമ്മാ ഭൂമി, സീലവിസുദ്ധി ചേവ ചിത്തവിസുദ്ധി ചാതി ഇമാ ദ്വേ വിസുദ്ധിയോ മൂലം, ദിട്ഠിവിസുദ്ധി കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധി മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധീതി ഇമാ പഞ്ച വിസുദ്ധിയോ സരീരം, തസ്മാ തേസു ഭൂമിഭൂതേസു ധമ്മേസു ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാവസേന ഞാണപരിചയം കത്വാ മൂലഭൂതാ ദ്വേ വിസുദ്ധിയോ സമ്പാദേത്വാ സരീരഭൂതാ പഞ്ച വിസുദ്ധിയോ സമ്പാദേന്തേന ഭാവേതബ്ബാതി ദസ്സേതും ‘‘ഖന്ധാദീസൂ’’തിആദി ആരദ്ധം. ഖന്ധാദീസൂതി ഖന്ധായതനധാതുഇന്ദ്രിയപടിച്ചസമുപ്പാദാദിഭേദേസു. ഭൂമിഭൂതേസു ചാതി ലക്ഖണാദിഗ്ഗഹണവസേന ഞാണസ്സ പവത്തിട്ഠാനഭൂതേസു. സീലം ചിത്തവിസുദ്ധിന്തി മൂലഭൂതം സീലവിസുദ്ധിം, ചിത്തവിസുദ്ധിഞ്ച. സതി ഹി സീലവിസുദ്ധിയം, ചിത്തവിസുദ്ധിയഞ്ച അയം പഞ്ഞാ മൂലജാതാ നാമ ഹോതി, നാസതീതി. ദിട്ഠിവിസുദ്ധാദയോ പഞ്ചാതി ഉപബ്രൂഹേതബ്ബത്താ സരീരഭൂതാ ദിട്ഠിവിസുദ്ധിആദയോ പഞ്ച. ഇമിസ്സാ ഹി പഞ്ഞായ സന്താനവസേന പവത്തമാനായ പാദപാണിസീസട്ഠാനിയാ ദിട്ഠിവിസുദ്ധിആദയോ ഇമാ പഞ്ച വിസുദ്ധിയോ അവയവേന സമുദായൂപലക്ഖണനയേന സരീരന്തി വേദിതബ്ബാ. തായ പഞ്ഞായാതി ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാദിവസേന ഖന്ധാദീസു ധമ്മേസു പവത്തപഞ്ഞായ. ജനനാദിതോതി ജാതിജരാമരണാദീഹി.

൧൧൯൫-൬. ‘‘ഭാവേതബ്ബാ’’തി വത്വാ ഇദാനി യസ്മാ ഖന്ധാദിഭൂമീസു സീലവിസുദ്ധിചിത്തവിസുദ്ധിസങ്ഖാതേഹി മൂലേഹി സുപ്പതിട്ഠിതേന പഞ്ചവിസുദ്ധിസങ്ഖാതസരീരസ്സ വഡ്ഢനേനേവ പഞ്ഞാവഡ്ഢനാ നാമ ഹോതി, തസ്മാ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ഭൂമിഭൂതേസു ഖന്ധാദീസു ഏകദേസദസ്സനത്ഥം ‘‘രൂപഞ്ചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥാതി തേസു പഞ്ചസു ഖന്ധേസു. യം കിഞ്ചീതി അനവസേസപരിയാദാനം. അതീതാനാഗതാദികന്തിആദിനാ പന തദേവ ഏകാദസസു ഓകാസേസു പക്ഖിപിത്വാ ദസ്സേതി. ആദി-ഗ്ഗഹണേന പച്ചുപ്പന്നസ്സ ഗഹണം.

൧൧൯൭-൧൨൦൦. ഹീനന്തിആദീസു അകുസലകമ്മസമുട്ഠാനതായ ഹീനം, കുസലകമ്മസമുട്ഠാനതായ പണീതം. അകുസലവിപാകുപ്പത്തിഹേതുഭൂതതായ വാ ഹീനം, വിപരിയായേന പണീതം. ദുപ്പരിഗ്ഗഹഭൂതസുഖുമരൂപാദിവസേന ദൂരം, ഇതരവസേന സന്തികന്തിആദിനാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സബ്ബം തം ഏകതോ കത്വാതി അതീതാദിവിഭാഗഭിന്നം സബ്ബം തം രൂപരാസിവസേന ബുദ്ധിയാ ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ ‘‘മഹാഉദകക്ഖന്ധോ’’തിആദീസു വിയ ‘‘രാസട്ഠേന രൂപക്ഖന്ധോ’’തി വുച്ചതി. സുത്തേപി ഹി വുത്തം ‘‘തദേകജ്ഝം അഭിസംയൂഹിത്വാ അഭിസങ്ഖിപിത്വാ’’തി. വേദനാക്ഖന്ധോതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏകേകേസു പന വേദനാദീസു ‘‘സമുദ്ദോ മയാ ദിട്ഠോ’’തിആദീസു വിയ സമുദായവോഹാരസ്സ അവയവേപി ദിസ്സനതോ ഖന്ധ-സദ്ദോ രുള്ഹീവസേന പവത്തതീതി ദട്ഠബ്ബം. യം തം കിഞ്ചി വേദയിതലക്ഖണന്തി സമ്ബന്ധോ. വേദനാക്ഖന്ധോയേവ വേദനാക്ഖന്ധതാ. വേദനായ അതീതാദിവിഭാഗേ വിത്ഥാരകഥാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗതോ (വിസുദ്ധി. ൨.൪൯൭ ആദയോ) ഗഹേതബ്ബാ. അഭിസങ്ഖാരലക്ഖണന്തി സങ്ഖാരക്ഖന്ധസ്സ ചേതനാപധാനതായ ഏവം വുത്തം, സമ്പയുത്തധമ്മേ ആരമ്മണേ രാസികരണലക്ഖണം സമ്പിണ്ഡനലക്ഖണന്തി വുത്തം ഹോതി. അഥ വാ ‘‘സങ്ഖതമഭിസങ്ഖരോന്തീ’’തി (സം. നി. ൩.൭൯) വുത്തത്താ യഥാ അത്തനോ ഫലസങ്ഖതം സമ്മദേവ നിപ്ഫന്നം ഹോതി, ഏവം അഭിസങ്ഖരണസഭാവന്തി അത്ഥോ. അയം പന കുസലാകുസലചേതനായ വസേന വട്ടതി.

൧൨൦൨-൫. ഏവം വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ഭൂമിഭൂതേ ധമ്മേ ഏകദേസതോ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സീലചിത്തവിസുദ്ധീനം ഹേട്ഠാ വുത്തത്താ താ അവത്വാ ഇദം പഞ്ഞാഭാവനായ ആദിഭൂതം ദിട്ഠിവിസുദ്ധിം ദസ്സേതും ‘‘ചത്താരോ ച മഹാഭൂതാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തം സമ്പാദേതുകാമേന ച യോഗാവചരേന ചതുധാതുവവത്ഥാനവസേന വാ ദ്വാദസായതനവസേന വാ പഞ്ചക്ഖന്ധവസേന വാ ഉഭിന്നം സങ്ഖേപകോട്ഠാസാനം വസേന വാ പടിലദ്ധജ്ഝാനവസേന വാ നാമരൂപസ്സ വവത്ഥാപേതബ്ബഭാവേപി തേന തേന മുഖേന വവത്ഥാനപ്പകാസനസ്സ അതിപപഞ്ചാവഹത്താ യഥാധിഗതക്ഖന്ധവസേനേവ ഇധ വവത്ഥാനം ദസ്സിതം. ഏകാസീതിയാ ചിത്തേനാതി ഏകാസീതിയാ ലോകിയചിത്തേന. ലോകുത്തരചിത്താനി പന നേവ സുക്ഖവിപസ്സകസ്സ, ന സമഥയാനികസ്സ പരിഗ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി അനധിഗതത്താ. ചത്താരോരൂപിനോ ഖന്ധേതി ചത്താരോ അരൂപിനോ ഖന്ധേ. സീതുണ്ഹാദിവിരോധിപച്ചയസമവായേ വികാരാപജ്ജനതോ രൂപം രുപ്പനലക്ഖണം. ആരമ്മണാഭിമുഖം നമനതോ നാമം നമനലക്ഖണം. പരിഗണ്ഹതീതി പരിച്ഛേദകാരികായ പഞ്ഞായ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഗണ്ഹാതി.

൧൨൦൬-൯. താലസ്സ കന്ദം തു യമകന്തി ദ്വീഹി ബീജേഹി നിബ്ബത്തിതം ഏകീഭൂതം യമകതാലകന്ദം. തഞ്ഹി യമകം ഭിന്നസന്താനമ്പി അഭിന്നം വിയ ഉപട്ഠാതി, ഏവം രൂപാരൂപധമ്മാതി. നാമഞ്ച രൂപഞ്ചാതി ഏതേനേവ തസ്സ ദുവിധഭാവേ സിദ്ധേ ‘‘ദ്വിധാ വവത്ഥപേതീ’’തി ഇദം നാമരൂപവിനിമുത്തസ്സ അഞ്ഞസ്സ അഭാവദസ്സനത്ഥം. തേനേവാഹ ‘‘നാമതോ രൂപതോ’’തിആദി. നാമരൂപമത്തതായ അവിനിച്ഛിതത്താ, സന്താനാദിഘനഭേദസ്സ ച അകതത്താ അഭിനിവേസേന വിനാ സമൂഹേകത്തഗ്ഗഹണവസേന ‘‘സത്തോ’’തി പവത്തോ സമ്മോഹോ സത്തസമ്മോഹോ, തസ്സ ഘാതത്ഥം വിക്ഖമ്ഭനത്ഥം. ബഹുസുത്തവസേനാതി ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിനാ ഇധ ദസ്സിതാനം, അഞ്ഞേസഞ്ച ‘‘രൂപഞ്ച ഹിദം, മഹാലി, അത്താ അഭവിസ്സ, നയിദം രൂപം ആബാധായ സംവത്തേയ്യാ’’തി (മഹാവ. ൨൦; സം. നി. ൩.൫൯) ഏവമാദീനം സമ്ബഹുലാനം സുത്തന്താനം വസേന. തന്തി തം നാമരൂപം.

൧൨൧൦-൨. അങ്ഗസമ്ഭാരാതി അങ്ഗസമ്ഭാരഹേതു തന്നിമിത്തം അമുഞ്ചിത്വാ സതി ഏവ തസ്മിന്തി അത്ഥോ. സദ്ദോതി വോഹാരോ. ഖന്ധേസൂതി പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു സന്തേസു തേ അമുഞ്ചിത്വാവ സത്തോതി സമ്മുതി വോഹാരോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ അക്ഖചക്കപഞ്ജരഈസാദീസു അങ്ഗസമ്ഭാരേസു ഏകേനാകാരേന ഏകജ്ഝം രാസി ഹുത്വാ സണ്ഠിതേസു ‘‘രഥോ’’തി വോഹാരമത്തം ഹോതി, പരമത്ഥതോ പന ഏകേകസ്മിം അങ്ഗേ ഉപപരിക്ഖിയമാനേ രഥോ നാമ നത്ഥി, ഏവമേവ ഉപാദാനക്ഖന്ധസങ്ഖാതേസു രൂപാരൂപധമ്മേസു സന്താനവസേന പവത്തമാനേസു ‘‘സത്തോ’’തി വാ ‘‘പുഗ്ഗലോ’’തി വാ ‘‘ജീവോ’’തി വാ വോഹാരമത്തം, പരമത്ഥതോ പന ഏകേകസ്മിം ധമ്മേ ഉപപരിക്ഖിയമാനേ ‘‘അസ്മീ’’തി വാ ‘‘അഹ’’ന്തി വാ ഗാഹസ്സ വത്ഥുഭൂതോ സത്തോ നാമ നത്ഥി, കേവലം നാമരൂപമത്തമേവ അത്ഥീതി. ഏവം പസ്സതോ ഹി ദസ്സനം യഥാഭൂതദസ്സനം നാമ ഹോതി, യം ദിട്ഠിവിസുദ്ധീതി വുച്ചതി. സചേ കോചി സത്തോ നാമ നത്ഥി, കഥഞ്ചരഹി നാമരൂപമത്തേ ഗമനാദിഅത്ഥകിച്ചസിദ്ധതാ ഹോതീതി അനുയോഗം സന്ധായാഹ ‘‘യഥാപീ’’തിആദി. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – യഥാ ദാരുമയം യന്തം നിജ്ജീവം ജീവവിരഹിതം അബ്ഭന്തരേ വത്തമാനസ്സ ജീവസ്സ അഭാവതോ തതോയേവ നിരീഹകം നിബ്യാപാരം, അഥ ച പന ദാരുരജ്ജുസമായോഗേ പച്ചയവിസേസവസേന തം ദാരുയന്തം ഗച്ഛതിപി തിട്ഠതിപി, സജീവം സബ്യാപാരം വിയ ഗമനാദികിച്ചം സാധേന്തമിവ ഖായതി, തഥാ ഇദം നാമരൂപമ്പി കിഞ്ചാപി നിജ്ജീവം നിരീഹകഞ്ച, അഥ ച പന അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്ഖതപച്ചയവിസേസസ്സ സമായോഗേ സജീവം സബ്യാപാരം ഗച്ഛന്തം തിട്ഠന്തഞ്ച ഖായതീതി.

൧൨൧൩. സച്ചതോതി ഭൂതതോ, പരമത്ഥതോതി വുത്തം ഹോതി. ഇദം നാമരൂപം അഭിസങ്ഖതം യന്തമിവ സുഞ്ഞം ജീവാദിനാ. പച്ചയേഹി അഭിസങ്ഖതം ഇദം നാമരൂപം യന്തമിവ സുഞ്ഞന്തി വാ സമ്ബന്ധോ. ദുക്ഖസ്സ പുഞ്ജോതി നിച്ചാതുരതായ ദുക്ഖസ്സ രാസി. തിണകട്ഠസാദിസോതി അത്തസുഞ്ഞതായ തിണകട്ഠസമോ.

൧൨൧൫. യമകന്തി യുഗളം. സോ ച യമകഭാവോ അഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സിതഭാവേനാതി ആഹ ‘‘ഉഭോ അഞ്ഞോഞ്ഞനിസ്സിതാ’’തി. തതോ ഏവ ഏകസ്മിം ഭിജ്ജമാനസ്മിം ഉഭോ ഭിജ്ജന്തി. ന ഹി കദാചി പഞ്ചവോകാരഭവേ മരണവസേന രൂപേ നിരുജ്ഝന്തേ അരൂപം അനിരുജ്ഝന്തം, അരൂപേ വാ നിരുജ്ഝന്തേ രൂപം അനിരുജ്ഝന്തം അത്ഥി. ഏകവോകാരഭവചതുവോകാരഭവേസു പന തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം അനിസ്സായ പവത്തിയാ കാരണം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവാതി. സോ പനായം ഭങ്ഗോ പച്ചയവസേനേവ, പച്ചയനിരോധേനേവ നാമരൂപനിരോധോതി അത്ഥോ. പച്ചയാതി പച്ചയഭൂതാ, അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ പച്ചയാ ഹോന്താപി ഏകസ്മിം ഭിജ്ജമാനസ്മിം ഉഭോ ഭിജ്ജന്തിയേവാതി അത്ഥോ.

൧൨൧൬-൯. നിത്തേജന്തി തേജഹീനം ആനുഭാവവിരഹിതം. യത്ഥ പന തം നിത്തേജം, തം ദസ്സേതും ‘‘ന ബ്യാഹരതീ’’തിആദി വുത്തം. ന ഹി അഞ്ഞഥാ സദ്ദഹനുസ്സാഹനാദീസു നാമം നിത്തേജന്തി സക്കാ വത്തും, നാപി രൂപം സന്ധാരണാബന്ധനാദീസു. തേനേവ ഹി ‘‘തഥാ രൂപമ്പി നിത്തേജ’’ന്തി വത്വാ ‘‘ഭുഞ്ജാമീതി…പേ… ന വിജ്ജതീ’’തി വുത്തം.

൧൨൨൦-൧. നാമം നിസ്സായാതിആദിനാ ബ്യതിരേകവസേനപി നാമരൂപാനം നിത്തേജതംയേവ വിഭാവേതി. രൂപഞ്ഹി ഗമനാദികിരിയാസു നാമം നിസ്സായ പവത്തതി, നാമം ദസ്സനാദികിരിയാസു രൂപം നിസ്സായ. അഞ്ഞമഞ്ഞം സന്നിസ്സായ ചസ്സ അത്തകിച്ചസിദ്ധിപി പച്ചേകം അസമത്ഥതം വിഭാവേതി. തഥാ ഹി നാമരൂപസ്സ അത്തസുഞ്ഞതാ, നിബ്യാപാരതാ ച സുട്ഠുതരം പാകടാ ഹോന്തീതി. കഥം പന പച്ചേകം അസമത്ഥാനം സമുദിതഭാവേ സതി സമത്ഥതാ ഹോതി അസാമഗ്ഗിയം അഹേതൂനം സാമഗ്ഗിയമ്പി അഹേതുകഭാവാപത്തിതോ. ന ഹി പച്ചേകം ദട്ഠും അസക്കോന്താനം സതമ്പി സഹസ്സമ്പി സമുദിതം ദട്ഠും സക്കോതീതി ചോദനം ഹദയേ കത്വാ ആഹ ‘‘ഇമസ്സ പനാ’’തിആദി. ഉപമായപി ഹി അസിദ്ധോ അത്ഥോ സാധേതബ്ബോ. തേനേവാഹ ‘‘ഉപമം തേ കരിസ്സാമി, ഉപമായപി ഇധേകച്ചേ വിഞ്ഞൂ പുരിസാ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ജാനന്തീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൫൮; അ. നി. ൮.൮; ൧൦.൯൫; ജാ. ൨.൧൯.൨൪). അയം പനേത്ഥ ജച്ചന്ധപീഠസപ്പീനം ഉപമാ – യഥാ ജച്ചന്ധോ ച പീഠസപ്പീ ച ദിസാ പക്കമിതുകാമാ അസ്സു. ജച്ചന്ധോ പീഠസപ്പിം ഏവമാഹ ‘‘അഹം ഖോ, ഭണേ, സക്കോമി പാദേഹി പാദകരണീയം കാതും, നത്ഥി ച മേ ചക്ഖൂനി, യേഹി സമം വിസമം പസ്സേയ്യ’’ന്തി. പീഠസപ്പീ ജച്ചന്ധം ഏവമാഹ ‘‘അഹം ഖോ, ഭണേ, സക്കോമി ചക്ഖുനാ ചക്ഖുകരണീയം കാതും, നത്ഥി ച മേ പാദാ, യേഹി അഭിക്കമേയ്യം പടിക്കമേയ്യം വാ’’തി. സോ തുട്ഠഹട്ഠോ ജച്ചന്ധോ പീഠസപ്പിം അംസകൂടം ആരോപേസി, പീഠസപ്പീ ജച്ചന്ധസ്സ അംസകൂടേ നിസീദിത്വാ ഏവമാഹ ‘‘വാമം മുഞ്ച, ദക്ഖിണം ഗണ്ഹ, ദക്ഖിണം മുഞ്ച, വാമം ഗണ്ഹാ’’തി. തത്ഥ ജച്ചന്ധോപി നിത്തേജോ ദുബ്ബലോ ന സകേന ബലേന ഗച്ഛതി, തഥേവ പീഠസപ്പീ ന സകേന ബലേന ഗച്ഛതി, ന ച തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം നിസ്സായ ഗമനം ന പവത്തതി, ഏവമേവ നാമമ്പി നിത്തേജം ന സകേന തേജേന ഉപ്പജ്ജതി, ന താസു താസു കിരിയാസു പവത്തതി, രൂപമ്പി നിത്തേജം ന സകേന തേജേന ഉപ്പജ്ജതി, ന താസു താസു കിരിയാസു പവത്തതി, ന ച തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം നിസ്സായ ഉപ്പത്തി വാ പവത്തി വാ ന ഹോതീതി. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘ന സകേന ബലേന ജായരേ,

നോപി സകേന ബലേന തിട്ഠരേ;

പരധമ്മവസാനുവത്തിനോ,

ജായരേ സങ്ഖതാ അത്തദുബ്ബലാ.

‘‘പരപച്ചയതോ ച ജായരേ, പരആരമ്മണതോ സമുട്ഠിതാ;

ആരമ്മണപച്ചയേഹി ച, പരധമ്മേഹി ചിമേ പഭാവിതാ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൨.൬൭൭);

൧൨൨൨-൩. ഇദാനി നാവായന്തികൂപമായപി നാമരൂപാനം അവസവത്തിതം വിഭാവേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിഗാഥാദ്വയം വുത്തം. തത്ഥ നിസ്സായാതി പതിട്ഠായ. യന്തീതി ഗച്ഛന്തി. മനുസ്സേ നിസ്സായാതി നേതുഭൂതേ നിയാമകകമ്മകരാദിമനുസ്സേ അപസ്സായ. ന ഹി തേസം അരണഗ്ഗഹണലങ്കാരസണ്ഠാപനഉദകസിഞ്ചനാദികിരിയായ വിനാ നാവാ ഇച്ഛിതദേസം പാപുണാതി, യഥാ പന ഉഭോപി അഞ്ഞമഞ്ഞം നിസ്സായ അണ്ണവേ ഗച്ഛന്തി, ഏവം നാമഞ്ച രൂപഞ്ച ഉഭോ അഞ്ഞമഞ്ഞം നിസ്സിതാ പവത്തന്തീതി അധിപ്പായോ.

൧൨൨൪. സത്തസഞ്ഞം വിനോദേത്വാതി യഥാവുത്തനയേഹി അനാദികാലഭാവിതം ഖന്ധപഞ്ചകേ സത്തഗ്ഗാഹം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ. നാമ…പേ… വുച്ചതീതി ‘‘ഇദം നാമം, ഏത്തകം നാമം, ന ഇതോ ഭിയ്യോ. ഇദം രൂപം, ഏത്തകം രൂപം, ന ഇതോ ഭിയ്യോ’’തി ച ഏവം സബ്ബാകാരേന തേസം ലക്ഖണസല്ലക്ഖണമുഖേന തമത്ഥഭാവദസ്സനം ഏതം അത്തദിട്ഠിമലവിസോധനതോ ദിട്ഠിവിസുദ്ധീതി വുച്ചതി ബുദ്ധാദീഹീതി അത്ഥോ. ന കേവലഞ്ചേതം ദിട്ഠിവിസുദ്ധിയേവ വുച്ചതി, നാമരൂപവവത്ഥാപനന്തിപി ഏതസ്സേവ അധിവചനന്തി വേദിതബ്ബം. ജാതിആദിതോതി ജാതിജരാബ്യാധിആദിതോ ദുക്ഖതോ. യഥാഹ ‘‘ജാതിപി ദുക്ഖാ, ജരാപി ദുക്ഖാ, ബ്യാധിപി ദുക്ഖോ, മരണമ്പി ദുക്ഖം, യമ്പിച്ഛം ന ലഭതി, തമ്പി ദുക്ഖം, സംഖിത്തേന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖാ’’തി (മഹാവ. ൧൪; സം. നി. ൫.൧൦൮൧; പടി. മ. ൨.൩൦). അന്തദ്വയന്തി സസ്സതുച്ഛേദസങ്ഖാതം അന്തദ്വയം. അഥ വാ സത്തസ്സ അച്ചന്തം അത്ഥിഭാവസങ്ഖാതം, തസ്സ നത്ഥിഭാവസങ്ഖാതഞ്ച അന്തദ്വയം. പരമത്ഥതോ അനുപലബ്ഭനതോ ഹി സത്തോ അത്ഥീതി വജ്ജിതബ്ബമേവ, ലോകസങ്കേതതോവ ഉപലബ്ഭനതോ നത്ഥീതിപി വജ്ജിതബ്ബമേവാതി. സുട്ഠുതരം പരിസുദ്ധം കരോതീതി സമ്ബന്ധോ. ദിട്ഠിഗതാനി മലാനീതി ദിട്ഠിഗതസങ്ഖാതാനി മലാനി. അസേസം നിസ്സേസതോ നാസം വിനാസം വിക്ഖമ്ഭനം ഉപേന്തി. തഥാ ഹേതം ദിട്ഠിമലവിസോധനതോ ദിട്ഠിവിസുദ്ധീതി വുച്ചതി.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവികാസിനിയാ നാമ

അഭിധമ്മാവതാരസംവണ്ണനായ

ദിട്ഠിവിസുദ്ധിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.