൧൭. സത്തരസമോ പരിച്ഛേദോ

അഭിഞ്ഞാരമ്മണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൧൦൪-൫. പഞ്ച ഇദ്ധിവിധാദീനീതി –

‘‘ഇദ്ധിവിധം ദിബ്ബസോതം, പരചിത്തവിജാനനാ;

പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതി, ദിബ്ബചക്ഖൂതി പഞ്ചധാ’’തി. –

ഏവമാഗതാ പഞ്ച. സത്താഭിഞ്ഞാ ഇമാ പനാതി അതീതംസഞാണസ്സ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണേ, മനോമയഞാണസ്സ ച ഇദ്ധിവിധഞാണേ അന്തോഗധത്താ വുത്തം. അതീതംസഞാണം നാമ പരേസം പച്ചുപ്പന്നഭവേ യാവ പടിസന്ധിപരിയോസാനം പവത്തചിത്താരമ്മണം ഞാണം. മനോമയഞാണമ്പി നാമ മനോമയകായാഭിനിമ്മാനാദിവസപ്പവത്തം ഇദ്ധിവിധഞാണം.

൧൧൦൬. ഇദാനി ഇമേസം അഭിഞ്ഞാഞാണാനം ആരമ്മണവിനിച്ഛയേ അസമ്മോഹത്ഥം തം ദസ്സേതുമാരഭന്തോ ആഹ ‘‘സത്തന്ന’’ന്തിആദി. ചത്താരോ ആരമ്മണത്തികാതി പരിത്താരമ്മണത്തികോ മഗ്ഗാരമ്മണത്തികോ അതീതാരമ്മണത്തികോ അജ്ഝത്താരമ്മണത്തികോതി ഇമേ ചത്താരോ ആരമ്മണത്തികാ. ഏത്ഥാതി ഇദം പച്ചാമസനം കിം തികാനം, ഉദാഹു ആരമ്മണാനന്തി, കിഞ്ചേത്ഥ – യദി തികാനം, തദയുത്തം. ന ഹി തികേസു അഭിഞ്ഞാഞാണാനി പവത്തന്തി. അഥ ആരമ്മണാനം, തമ്പി അയുത്തം. ന ഹി അഞ്ഞം ഉദ്ദിസിത്വാ അഞ്ഞസ്സ പച്ചാമസനം യുത്തന്തി. യഥാ ഇച്ഛസി, തഥാ ഹോതു. ഭവതു താവ തികാനം, നനു വുത്തം ‘‘തികേസു അഭിഞ്ഞാഞാണാനി നപ്പവത്തന്തീ’’തി? നായം വിരോധോ തികവോഹാരേന ആരമ്മണാനംയേവ ഗയ്ഹമാനത്താ. അഥ വാ പന ഹോതു ആരമ്മണാനം, നനു വുത്തം ‘‘അഞ്ഞം ഉദ്ദിസിത്വാ അഞ്ഞസ്സ പച്ചാമസനം അയുത്ത’’ന്തി. അയമ്പി ന ദോസോ യഥാവുത്തകാരണേനേവാതി.

൧൧൦൭-൧൦. പരിത്താദീസു സത്തസൂതി അസതിപി വത്ഥുഭേദേ ഭൂമികാലസന്താനഭേദവസേന ഭിന്നേസു പരിത്തമഹഗ്ഗതഅതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നഅജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണവസേന സത്തസു പരിത്താദിആരമ്മണവിഭാഗേസു. ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സ മഗ്ഗാരമ്മണതായ അഭാവതോ ഇധ മഗ്ഗാരമ്മണത്തികോ ന ലബ്ഭതി. കായം ചിത്തസന്നിസ്സിതം കത്വാ അദിസ്സമാനേന കായേന ഗന്തുകാമോതി സമ്ബന്ധോ. ചിത്തസന്നിസ്സിതകരണഞ്ച തം വിയ കായസ്സ അദിസ്സമാനസീഘഗതികതാവസേന തഗ്ഗതികതാപാദനം. യഥാ ചിത്തം ന ദിസ്സതി സീഘഗമനഞ്ച, ഏവം കായമ്പി അദിസ്സമാനം, സീഘഗമനഞ്ച കത്വാ യഥിച്ഛിതട്ഠാനം ഗന്തുകാമോതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ. ചിത്തവസേനാതി മഹഗ്ഗതചിത്തവസേന പരിണാമേതീതി പാഠസേസോ. തേനാഹ ‘‘തം മഹഗ്ഗതേ ച ചിത്തസ്മിം സമാരോപേതീ’’തി. പാദകജ്ഝാനഞ്ഹി സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ‘‘അയം കായോ ഇദം ചിത്തം വിയ അദിസ്സമാനോ, സീഘഗമനോ ച ഹോതൂ’’തി പരികമ്മം കരോതി, പരികമ്മം പന കത്വാ പുന സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ തഥേവ പരികമ്മം കരോന്തോ കായം ഗഹേത്വാ മഹഗ്ഗതേ പാദകചിത്തേ സമാരോപേതി, തഗ്ഗതികം കരോതി വിയ, അദിസ്സമാനം, സീഘഗമനഞ്ച കരോതി. തം പന സീഘഗമനത്ഥം അഭാവിതിദ്ധിപാദാനം വിയ ദന്ധം അപ്പവത്തിത്വാ കതിപയചിത്തവാരേഹേവ ഇച്ഛിതട്ഠാനപ്പത്തിവസേന ദട്ഠബ്ബം, ന ഏകചിത്തക്ഖണേനേവ. ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകധമ്മമ്പി സമനുപസ്സാമി, യം ഏവം ലഹുപരിവത്തം, യഥയിദം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്ത’’ന്തി (അ. നി. ൧.൪൮) ഹി ഏത്ഥ അഞ്ഞ-ഗ്ഗഹണേനേവ രൂപധമ്മാനം ഗഹിതത്താ ചിത്തക്ഖണവസേന രൂപപ്പവത്തി ന യുത്താ. യത്ഥ യത്ഥ ച ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തത്ഥ തത്ഥേവ ഭിജ്ജന്തി ച, ന ച ഇദ്ധിബലേന ധമ്മാനം കേനചി ലക്ഖണഞ്ഞഥത്തം സക്കാ കാതുന്തി. ചിത്തവസേന രൂപകായം പാദകജ്ഝാനേ സമാരോപേന്തസ്സ കായമേവ ആരമ്മണന്തി ആഹ ‘‘കായാരമ്മണതോ’’തി, കായേ വണ്ണാരമ്മണതോതി വുത്തം ഹോതി. കായസന്നിസ്സിതം കത്വാ ചിത്തന്തി ഏത്ഥ ന ചിത്തം കായം വിയ ദന്ധം ദിസ്സമാനം കരോതി, കിന്തു ദന്ധദിസ്സമാനഗതികരണമത്തമേവാതി ദട്ഠബ്ബം.

൧൧൧൨-൩. അനാഗതമതീതഞ്ച കരോതി വിസയം യദാതി മഹാധാതുനിധാനേ മഹാകസ്സപത്ഥേരാദീനം വിയ അനാഗതം അധിട്ഠഹന്താനം അനാഗതം ആരമ്മണം കരോതി, കായവസേന ചിത്തപരിണാമനകാലേ തദേവ ചിരനിരുദ്ധം പാദകജ്ഝാനം ആരമ്മണം കരോന്താനം അതീതം ആരമ്മണം കരോതി, തദാ അതീതാരമ്മണം, അനാഗതഗോചരഞ്ച ഹോതി, പച്ചുപ്പന്നോ ഗോചരോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ രൂപകായസ്സ ആരമ്മണകരണതോ. ഹത്ഥിആദയോ അഭിനിമ്മിനന്തസ്സാപി ഹി കിഞ്ചാപി പരികമ്മം അനാഗതാരമ്മണം ഹോതി, അധിട്ഠാനചിത്തം പന പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണമേവ. ഉപചാരാരമ്മണം വിയ ഹി പടിഭാഗനിമിത്തം തേന സഹ പാതുഭൂതമേവ തസ്സാരമ്മണം ഹോതി.

൧൧൧൪-൫. കായം …പേ… സിയാതി അത്തനോ കായം ചിത്തവസേന പരിണാമനകാലേ അജ്ഝത്തസ്സ കായസ്സ ആരമ്മണകരണതോ, അത്തനോ ചിത്തം കായവസേന പരിണാമനകാലേ ചിത്തസ്സ ആരമ്മണകരണതോ. വാ-സദ്ദേന അവുത്തസമുച്ചയത്ഥേന ഗഹിതേ അത്തനോ കുമാരവണ്ണാദിഅഭിനിമ്മാനകാലേ കായസ്സ ആരമ്മണകരണതോ ച അജ്ഝത്താരമ്മണം സിയാ. ബഹിദ്ധാ രൂപദസ്സനേതി ബഹിദ്ധാ ഹത്ഥിഅസ്സാദിരൂപദസ്സനകാലേ.

൧൧൧൬-൮. പച്ചുപ്പന്നേ പരിത്തേ ചാതി സരൂപവിഭാവനമേതം. ദിബ്ബസോതസ്സ ഹി പച്ചുപ്പന്നോവ സദ്ദോ ആരമ്മണം ഹോതി, സോ ച സഭാവതോ പരിത്തോവ. കുച്ഛിസദ്ദസ്സാതി കുച്ഛിയം വാതസദ്ദസ്സ. തത്ഥ പാണകസദ്ദസ്സ പന സവനേ ബഹിദ്ധാരമ്മണമേവ. വസിതാപത്തസ്സ അത്തനോ വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദസവനേപി അജ്ഝത്താരമ്മണന്തി വദന്തി, തം പന ഏകാദസഭവങ്ഗചിത്തതോ ഉപരി ഭവങ്ഗം പവത്തിതുമദത്വാ ഭവങ്ഗതോ വുട്ഠായ ആവജ്ജനസമത്ഥതാവസേന വസിതാപത്തസ്സേവ യുജ്ജതി. ‘‘പരസ്സ ച സദ്ദസ്സാ’’തി സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ന ഹി പരസ്സ കുച്ഛിസദ്ദസവനേയേവ ബഹിദ്ധാരമ്മണം ഹോതി, അഥ ഖോ പരസ്സ ചിത്തസമുട്ഠാനസദ്ദസവനേപീതി.

൧൧൧൯-൨൨. പരിത്താദീസൂതി പരിത്തമഹഗ്ഗതഅപ്പമാണമഗ്ഗഅതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നബഹിദ്ധാരമ്മണേസു. പരിത്താനന്തി കാമാവചരചിത്താനം. മജ്ഝിമാനന്തി പരിത്തഅപ്പമാണാനം മജ്ഝേ ഭവത്താ മജ്ഝിമസങ്ഖാതാനം രൂപാരൂപാവചരചിത്താനം. മജ്ഝേഭവതാ ച ദേസനാവസേന, ന സഭാവവസേന. ചേതോപരിയഞാണം പരസ്സ ചിത്തമേവ ജാനാതി, അവസേസക്ഖന്ധത്തയം പന ന ജാനാതീതി ഇമം മഹാഅട്ഠകഥാവാദം സന്ധായാഹ ‘‘മഗ്ഗചിത്തസ്സ ജാനനേ’’തിആദി. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – യസ്മാ ചേതോപരിയഞാണം ചിത്തമേവ ജാനാതി, തസ്മാ തം മഗ്ഗാരമ്മണം ന ഹോതി, മഗ്ഗസമ്പയുത്തചിത്തജാനനതോ പന പരിയായേന മഗ്ഗാരമ്മണതാ അട്ഠകഥായം അനുഞ്ഞാതാതി. പട്ഠാനേ പന –

‘‘കുസലാ ഖന്ധാ ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സ ചേതോപരിയഞാണസ്സ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ യഥാകമ്മൂപഗഞാണസ്സ അനാഗതംസഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൦൪) –

വുത്തത്താ ചത്താരോപി ഖന്ധാ ചേതോപരിയഞാണസ്സ ആരമ്മണം ഹോന്തി, തസ്മാ നിപ്പരിയായേനേവ മഗ്ഗാരമ്മണതാ ലബ്ഭതീതി ഇദമേത്ഥ സങ്ഗഹകാരാനം സന്നിട്ഠാനം.

൧൧൨൩-൫. അതീതസത്തദിവസബ്ഭന്തരേ, അനാഗതസത്തദിവസബ്ഭന്തരേയേവ ച പവത്തം പരചിത്തം ചേതോപരിയഞാണം ജാനാതി, തതോ പട്ഠായ പന പടിസന്ധിപരിയോസാനം, ചുതിപരിയോസാനഞ്ച പവത്തം അതീതംസഞാണസ്സ, അനാഗതംസഞാണസ്സ ച ഗോചരന്തി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘അതീതേ’’തിആദി. അതീതസ്സ, അനാഗതസ്സ ച പരചിത്തസ്സ ജാനനം സമ്ഭവതി, പച്ചുപ്പന്നസ്സ പന ന സമ്ഭവതീതി പുച്ഛതി ‘‘കഥഞ്ച പനാ’’തിആദി. ഇതരോ യത്ഥ സമ്ഭവതി, തം ദസ്സേതും പച്ചുപ്പന്നം താവ വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘പച്ചുപ്പന്നം തിധാ വുത്ത’’ന്തിആദിമാഹ. ഖണസന്തതിഅദ്ധതോതി ഖണപച്ചുപ്പന്നം സന്തതിപച്ചുപ്പന്നം അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നന്തി ഏവം ഖണസന്തതിഅദ്ധാവസേന തിധാ വുത്തം.

൧൧൨൬. തിക്ഖണസമ്പത്തന്തി ഉപ്പാദട്ഠിതിഭങ്ഗവസേന ഖണത്തയപരിയാപന്നം. പച്ചുപ്പന്നഖണാദികന്തി ഖണ-സദ്ദാദികം പച്ചുപ്പന്നം ഖണപച്ചുപ്പന്നന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏകദ്വേസന്തതിവാരപരിയാപന്നന്തി ഏത്ഥ അന്ധകാരേ നിസീദിത്വാ ആലോകട്ഠാനം ഗതസ്സ ന ച താവ ആരമ്മണം പാകടം ഹോതി, യാവ പന തം പാകടം ഹോതി, ഏത്ഥന്തരേ പവത്താ രൂപസന്തതി, അരൂപസന്തതി വാ ‘‘ഏകദ്വേസന്തതിവാരാ’’തി വേദിതബ്ബാ. ‘‘ആലോകട്ഠാനേ വിചരിത്വാ ഓവരകം പവിട്ഠസ്സാപി ന താവ സഹസാ രൂപം പാകടം ഹോതി, യാവ തം പാകടം ഹോതി, പുബ്ബേവ തത്ഥ നിസിന്നസ്സ വിയ ഏത്ഥന്തരേ ഏകദ്വേസന്തതിവാരാ വേദിതബ്ബാ. ദൂരേ ഠത്വാ പന രജകാദീനം ഹത്ഥവികാരം, ഘണ്ടിഭേരീആദിആകോടനഹത്ഥവികാരഞ്ച ദിസ്വാ ന പന താവ സദ്ദം സുണാതി, യാവ പന തം സുണാതി, ഏത്ഥന്തരേ ഏകദ്വേസന്തതിവാരാ വേദിതബ്ബാ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൪൧൬) ഏവം താവ മജ്ഝിമഭാണകത്ഥേരാ വദന്തി.

സംയുത്തഭാണകാ പന ‘‘രൂപസന്തതി അരൂപസന്തതീതി ദ്വേ സന്തതിയോ വത്വാ ഉദകം അക്കമിത്വാ ഗതസ്സ യാവ തീരേ അക്കന്തഉദകലേഖാ ന വിപ്പസീദതി, അദ്ധാനതോ ആഗതസ്സ യാവ കായേ ഉസുമഭാവോ ന വൂപസമ്മതി, ആതപാ ആഗന്ത്വാ ഗബ്ഭം പവിട്ഠസ്സ യാവ അന്ധകാരഭാവോ ന വിഗച്ഛതി, അന്തോഗബ്ഭേ കമ്മട്ഠാനം മനസികത്വാ ദിവാ വാതപാനം വിവരിത്വാ ഓലോകേന്തസ്സ യാവ അക്ഖീനം ഫന്ദനഭാവോ ന വൂപസമ്മതി, അയം രൂപസന്തതി നാമ. ദ്വേ തയോ ജവനവാരാ അരൂപസന്തതി നാമാതി വത്വാ തദുഭയമ്പി സന്തതിപച്ചുപ്പന്നം നാമാ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൪൧൬) ഏവം ഏകമേവ സന്തതിവാരം വദന്തി. തത്ഥ മജ്ഝിമഭാണകവാദേ ഏകച്ചസ്സ സീഘമ്പി പാകടം ഹോതീതി ഏകദ്വേസന്തതിവാരാതി ഏക-ഗ്ഗഹണമ്പി കതം. ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരോ പന ‘‘അതിപരിത്തസഭാവഉതുആദിസമുട്ഠാനാ വാ ഏകദ്വേസന്തതിവാരാ വേദിതബ്ബാ’’തിപി (വിസുദ്ധി. മഹാ. ൨.൪൧൬) ആഹ.

൧൧൨൭-൮. ഏകബ്ഭവപരിച്ഛിന്നന്തി ഏകസ്മിം ഭവേ പടിസന്ധിചുതിവസേന പരിച്ഛിന്നം ഏകഭവപരിയാപന്നം ധമ്മജാതം. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘യോ ചാവുസോ മനോ, യേ ച ധമ്മാ, ഉഭയമേതം പച്ചുപ്പന്നം, തസ്മിം ചേ പച്ചുപ്പന്നേ ഛന്ദരാഗപടിബദ്ധം ഹോതി വിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദി, സന്തതിപച്ചുപ്പന്നഞ്ചേത്ഥ അഭിധമ്മട്ഠകഥാസു ആഗതം, അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നം സുത്തേ. കേചീതി അഭയഗിരിവാസിനോ.

൧൧൨൯-൩൦. യഥാ ചാതിആദി ഏത്ഥ തേസം ഓപമ്മദസ്സനം. ഏകപുപ്ഫം അത്തനോ വണ്ടേന ഏകസ്സ വണ്ടം വിജ്ഝതീതി സമ്ബന്ധോ. മഹാജനസ്സാപി…പേ… വിജ്ഝതീതി ‘‘അതീതം ചിത്തം, അനാഗതം ചിത്തം, ഇമസ്സ ചിത്തം, അസുകസ്സ ചിത്ത’’ന്തി ഏവം വിഭാഗം അകത്വാ പരസ്സ ചിത്തം ജാനാമിച്ചേവ രാസിവസേന മഹാജനസ്സ ചിത്തേ ആവജ്ജിതേ ഏകസ്സ ചിത്തം ഏകേന ചിത്തേന ഉപ്പാദക്ഖണേ വാ ഠിതിക്ഖണേ വാ ഭങ്ഗക്ഖണേ വാ ഏകന്തേന പടിവിജ്ഝതീതി അത്ഥോ.

൧൧൩൧-൨. തം പന തേസം വചനം അയുത്തന്തി ദസ്സേതും ‘‘യേനാവജ്ജതീ’’തിആദി വുത്തം. വസ്സസഹസ്സമ്പി ഹി ഏവം ആവജ്ജയതോ ആവജ്ജനജവനാനം ഏകസ്മിം ആരമ്മണേ ഠാനം നത്ഥി, അഭിഞ്ഞാചിത്തഞ്ച സചേ ഖണപച്ചുപ്പന്നം ജാനാതി, ആവജ്ജനേന സഹ ഏകാരമ്മണേ വത്തമാനമേവ ജാനാതി, നോ അഞ്ഞഥാ, തസ്മാ തേസം ആവജ്ജനജവനാനം ദ്വിന്നം സഹ ഏകസ്മിം ആരമ്മണേ അട്ഠാനാഭാവതോ തം ന യുജ്ജതി. ഭവതു താവ കോ ഏത്ഥ ദോസോതി ചേ ആഹ ‘‘ആവജ്ജനജവനാന’’ന്തിആദി. തത്ഥ മഗ്ഗഫലവീഥിതോ അഞ്ഞം അനിട്ഠട്ഠാനം. മഗ്ഗഫലവീഥിയഞ്ഹി ആവജ്ജനാദീനം സങ്ഖാരാരമ്മണത്താ, ഗോത്രഭുആദീനഞ്ച നിബ്ബാനാരമ്മണത്താ നാനാരമ്മണതാ ഇട്ഠാ, അഞ്ഞത്ഥ പന അനിട്ഠാ, തസ്മാ അനിട്ഠേ ഠാനേ ജവനാവജ്ജനാനം നാനാരമ്മണതാപത്തിദോസോ അയുത്തോതി തം തേസം വചനം അയുത്തന്തി പകാസിതം അട്ഠകഥാസൂതി അധിപ്പായോ.

൧൧൩൩-൪. യദി ഏവം, കഥം ചേതോപരിയഞാണം പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം ഹോതീതി ആഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. യസ്മാ ഏവം അയുത്തന്തി പകാസിതം, തസ്മാ. ജവനവാരതോതി ഏകജവനവാരവസേന. ഇദം പന ഖണപച്ചുപ്പന്നാനന്തരം ലഹുകം കത്വാ പച്ചുപ്പന്നദസ്സനത്ഥം വുത്തം, യം പന വത്തമാനജവനവീഥിതോ അതീതാനാഗതവസേന ദ്വിതിജവനവീഥിപരിമാണകാലേ പവത്തം പരചിത്തം, തം സബ്ബമ്പി ‘‘സന്തതിപച്ചുപ്പന്നം നാമാ’’തി അട്ഠകഥായം (വിസുദ്ധി. ൨.൪൧൬) വുത്തം, തസ്മാ ജവനവാരതോതി ദ്വിതിജവനവാരവസേന ദീപേതബ്ബം, ന സകലേന പച്ചുപ്പന്നദ്ധുനാതി അധിപ്പായോ. നിദ്ദിട്ഠം സംയുത്തട്ഠകഥായം. തത്രായം ദീപനാതിആദി ജവനവാരസ്സ അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നഭാവദീപനമുഖേന ഇദ്ധിചിത്തസ്സ പവത്തിആകാരദീപനം.

൧൧൩൯-൪൧. സന്തതിപച്ചുപ്പന്നമ്പി അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നേനേവ സങ്ഗഹേത്വാ ആഹ ‘‘അദ്ധാവസാ…പേ… പനാ’’തി. ആനന്ദാചരിയോ പനേത്ഥ അഭിധമ്മമാതികായ ആഗതസ്സ പച്ചുപ്പന്നപദസ്സ അദ്ധാസന്തതിപച്ചുപ്പന്നപദത്ഥതാ ന കത്ഥചി പാളിയം വുത്താ, തസ്മാ ചിത്തസാമഞ്ഞേന ചിത്തം ആവജ്ജയമാനം അഭിമുഖീഭൂതം വിജ്ജമാനചിത്തം ആവജ്ജേതി, പരികമ്മാനി ച തം തം വിജ്ജമാനചിത്തം ചിത്തസാമഞ്ഞേനേവ ആരമ്മണം കത്വാ ചിത്തജാനനപരികമ്മാനി ഹുത്വാ പവത്തന്തി. ചേതോപരിയഞാണം പന വിജ്ജമാനചിത്തം പടിവിജ്ഝന്തം തേന സഹ ഏകക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജതി. തത്ഥ യസ്മാ സന്താനഗ്ഗഹണതോ ഏകത്തവസേന ആവജ്ജനാദീനി ചിത്തന്തേവ പവത്താനി, തഞ്ച ചിത്തമേവ, യം ചേതോപരിയഞാണേന വിഭാവിതം, തസ്മാ സമാനാകാരപ്പവത്തിതോ ന അനിട്ഠേ ഠാനേ നാനാരമ്മണതാ ഹോതീതി ഖണപച്ചുപ്പന്നവസേനേവ ഇമസ്സ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണതം ഇച്ഛതി. ഇതരാനീതി ആവജ്ജനപരികമ്മചിത്താനി. ചക്ഖുദ്വാരേ വിഞ്ഞാണന്തി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം.

൧൧൪൩-൭. പരിത്താദീസു അട്ഠസൂതി ചേതോപരിയഞാണസ്സ വുത്തേസു പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം ഹിത്വാ നവത്തബ്ബാരമ്മണഞ്ച പക്ഖിപിത്വാ അട്ഠസു പരിത്താദീസു. അതീതേ…പേ… ഫലമ്പി വാതി ഏത്ഥ അത്തനാതി നിദസ്സനമത്തം. പരേഹിപി ഭാവിതമഗ്ഗം, സച്ഛികതഫലഞ്ച പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണേന സമനുസ്സരതി. വാ-സദ്ദേന വാ അവുത്തസമുച്ചയത്ഥേന അത്തനാ ഭാവിതം മഗ്ഗം, ഫലമ്പി വാ പരേഹി ഭാവിതം മഗ്ഗം, ഫലമ്പി വാതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. തഥാ ച വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘അത്തനാ, പരേഹി ഭാവിതമഗ്ഗം, സച്ഛികതഫലഞ്ച അനുസ്സരണകാലേ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൪൧൭). ഏവ-കാരം പന പദപൂരണമത്തമേവ. ഫലമ്പി വാതി ഏത്ഥ ‘‘ഭാവിത’’ന്തി ന സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ന ഹി ഫലം ഭാവേതബ്ബം ഹോതി, അഥ ഖോ സച്ഛികാതബ്ബമേവാതി. സമനുസ്സരതോ മഗ്ഗന്തി ഏത്ഥാപി ‘‘അത്തനാ, പരേഹി വാ ഭാവിത’’ന്തി സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഏകന്തതോതി നിയമതോ.

൧൧൪൮-൫൦. നനു ച ചേതോപരിയഞാണയഥാകമ്മൂപഗഞാണാനിപി അതീതാരമ്മണാനേവ, കിം പന തേസം, ഇമസ്സ ച ആരമ്മണേ നാനാകരണന്തി ആഹ ‘‘ചേതോപരിയഞാണമ്പീ’’തിആദി. കിഞ്ചാപീതി അയം നിപാതസമുദായോ, ഏകോ വാ നിപാതോ വിസേസാനഭിധാനനിമിത്തേ ഉപഗമനേ ദട്ഠബ്ബോ. അഥ ഖോതി വിസേസാഭിധാനസമാരമ്ഭേ. ചിത്തമേവാതി ഇദം പുബ്ബേ വിചാരിതമേവ. അതീതേ ചേതനാമത്തന്തി ഇദമ്പി പുബ്ബേ വിയ മഹാഅട്ഠകഥാവാദം സന്ധായേവ വുത്തം. തത്ഥ ഹി യഥാകമ്മൂപഗഞാണസ്സ ചേതനാമത്തമേവ ആരമ്മണം ഹോതി, ന ചിത്തം, നാപി ഇതരേ ധമ്മാ, യതോ തം യഥാകമ്മൂപഗന്തി വുച്ചതീതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന യഥാകമ്മൂപഗഞാണം അതീതചേതനാമത്തമേവ ആരമ്മണം കരോതീതി വുത്തം, ഹേട്ഠാ ദസ്സിതപാളിവസേന സബ്ബേ ചത്താരോപി ഖന്ധാ യഥാകമ്മൂപഗഞാണസ്സ ആരമ്മണന്തി സങ്ഗഹകാരാനം സന്നിട്ഠാനം. നത്ഥി കിഞ്ചി അഗോചരന്തി കിഞ്ചി ഖന്ധം വാ ഖന്ധപടിബദ്ധം നാമഗോത്താദിം വാ അഗോചരം നാമ നത്ഥി. തഞ്ഹി അതീതക്ഖന്ധഖന്ധപടിബദ്ധേസു ധമ്മേസു സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസമാനഗതികമേവാതി അധിപ്പായോ.

൧൧൫൧-൨. അത്തക്ഖന്ധാനുസ്സരണേതി അത്തനോ ഖന്ധാനുസ്സരണകാലേ. സരണേ…പേ… ഗോചരന്തി ‘‘അതീതേ വിപസ്സീ ഭഗവാ അഹോസി, തസ്സ മാതാ ബന്ധുമതീ, പിതാ ബന്ധുമാ’’തിആദിനാ നയേന നാമഗോത്താദിം, പഥവീനിമിത്താദിഞ്ച അനുസ്സരണകാലേ നവത്തബ്ബാരമ്മണം ഹോതി. നവത്തബ്ബഗോചരന്തി ഹി പരിത്താരമ്മണഅതീതാരമ്മണത്തികവസേന വുത്തം, അജ്ഝത്താരമ്മണത്തികവസേന പന ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനജ്ഝാനസ്സ ആരമ്മണഭൂതധമ്മാരമ്മണകാലേ നവത്തബ്ബാരമ്മണം ഹോതി, അവസേസപഞ്ഞത്താരമ്മണകാലേ ബഹിദ്ധാരമ്മണം ഹോതി. നാമഗോത്തന്തി ചേത്ഥ ഖന്ധപടിബദ്ധോ സമ്മുതിസിദ്ധോ ബ്യഞ്ജനത്ഥോ, ന ബ്യഞ്ജനം. ബ്യഞ്ജനഞ്ഹി സദ്ദായതനസങ്ഗഹിതത്താ പരിത്തം ഹോതി. യഥാഹ ‘‘നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ പരിത്താരമ്മണാ’’തി (വിഭ. ൭൪൯).

൧൧൫൪. ദിബ്ബസോതസമന്തി യസ്മാ പച്ചുപ്പന്നം, പരിത്തഞ്ച രൂപം ആരമ്മണം കരോതി, തസ്മാ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം, പരിത്താരമ്മണഞ്ച ഹോതി, അത്തനോ കുച്ഛിഗതരൂപദസ്സനേ, പരസ്സ ഹദയനിസ്സിതലോഹിതദസ്സനാദീസു ച അജ്ഝത്താരമ്മണം, ബഹിദ്ധാരമ്മണഞ്ച ഹോതി.

൧൧൫൫-൬. പരിത്താദീസു അട്ഠസൂതി പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ വുത്തേസു അതീതാരമ്മണം വജ്ജേത്വാ അനാഗതാരമ്മണം പക്ഖിപിത്വാ അട്ഠസു. നിബ്ബത്തിസ്സതി…പേ… പജാനതോതി ഇമിനാ നിബ്ബത്തക്ഖന്ധജാനനമാഹ. അനാഗതംസഞാണസ്സ അനാഗതമഗോചരം നത്ഥി. തമ്പി ഹി അനാഗതക്ഖന്ധഖന്ധപടിബദ്ധേസു ധമ്മേസു സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസമാനഗതികമേവ.

൧൧൬൩. ജാനനേ നാമഗോത്തസ്സാതി ‘‘അനാഗതേ മേത്തേയ്യോ നാമ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ സുബ്രഹ്മാ നാമ പിതാ ഭവിസ്സതി, ബ്രഹ്മവതീ നാമ മാതാ’’തിആദിനാ നയേന നാമഗോത്താദിജാനനകാലേ.

൧൧൬൪-൫. പരിത്താദീസു പഞ്ചസൂതി പരിത്തമഹഗ്ഗതഅതീതഅജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണവസേന പഞ്ചസു. കാമകമ്മസ്സാതി കാമാവചരകമ്മസ്സ.

൧൧൬൯. വിവിധത്ഥവണ്ണപദന്തി നാനപ്പകാരഅത്ഥപദേഹി, ബ്യഞ്ജനപദേഹി ച സമ്പന്നം. മധുരത്ഥമതിനീഹരന്തി മധുരത്ഥം അതിനീഹരഞ്ചാതി പദച്ഛേദോ.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവികാസിനിയാ നാമ

അഭിധമ്മാവതാരസംവണ്ണനായ

അഭിഞ്ഞാരമ്മണനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.