൧൬. സോളസമോ പരിച്ഛേദോ

അഭിഞ്ഞാനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൦൪൩-൭. പരന്തി വിസിട്ഠം കത്വാ, വിസേസതോതി അത്ഥോ. ചതുത്ഥജ്ഝാനമത്തേപീതി രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനമത്തേപി, നാവസ്സം അരൂപജ്ഝാനേഹീതി അധിപ്പായോ. അരൂപാവചരജ്ഝാനം അപ്പടിലദ്ധോപി ഹി കതാധികാരോ ഭിക്ഖു അഭിഞ്ഞാ സമ്പാദേതും സമത്ഥോ ഹോതി. ഏത്ഥ ചതുത്ഥജ്ഝാനഗ്ഗഹണേനേവ ഹേട്ഠാ തീണി ഝാനാനി ഗഹിതാനി. തേസു ഹി അചിണ്ണവസീ ചതുത്ഥജ്ഝാനം ഉപ്പാദേതുമ്പി ന സക്കോതി. അഭിഞ്ഞാസു അനുയോഗം കാതും വട്ടതീതി വത്വാ തത്ഥ പയോജനം ദസ്സേതും ‘‘അഭിഞ്ഞാ നാമാ’’തിആദി വുത്തം. നിട്ഠങ്ഗതാതി അധിഗതാനിസംസതായ ചേവ ഭാവനാസുഖതായ ച നിട്ഠം നിപ്ഫത്തിം ഗതാ. സമാധിഭാവനായ ഹി ലോകിയാഭിഞ്ഞാ ഉദയഫലഭാവേന പാകടാ. സോ അഭിഞ്ഞായ ച സമാധിനാ ച സമന്നാഗതോ സുഖേനേവ പഞ്ഞാഭാവനം സമ്പാദേസ്സതി.

൧൦൪൮-൯. ദിബ്ബാനീതിആദി ലോകിയാഭിഞ്ഞാനം സരൂപതോ ഉദ്ദിസനം. ദിബ്ബാനി ചക്ഖുസോതാനീതി ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം, ദിബ്ബസോതഞാണഞ്ചാതി ദസ്സേതി. ഇദ്ധീതി ഇദ്ധിവിധഞാണം. ഇമാ പന അഭിഞ്ഞായോ പത്തുകാമേന ആദികമ്മികേന യോഗിനാ യസ്മാ ഓദാതകസിണപരിയന്തേസു അട്ഠസു കസിണേസു ചതുത്ഥജ്ഝാനം, തബ്ബസേന ച അരൂപസമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ വാ ന വാ കസിണാനുലോമതാദീഹി ചുദ്ദസഹി ആകാരേഹി ചിത്തം ദമേതബ്ബം. ന ഹി ഏവം അദമേത്വാ പുബ്ബേ അഭാവിതഭാവനോ ആദികമ്മികോ യോഗാവചരോ പഞ്ച അഭിഞ്ഞായോ നിപ്ഫാദേസ്സതീതി തസ്മാ തം ചിത്തപരിദമനം അവസ്സം കാതബ്ബന്തി ദസ്സേതും ‘‘കസിണാനുലോമതാദീഹീ’’തിആദി വുത്തം. കസിണാനുലോമതാദീഹീതി കസിണാനുലോമതാ കസിണപടിലോമതാ കസിണാനുലോമപടിലോമതാ ഝാനാനുലോമതാ ഝാനപടിലോമതാ ഝാനാനുലോമപടിലോമതാ ഝാനുക്കന്തികതാ കസിണുക്കന്തികതാ ഝാനകസിണുക്കന്തികതാ അങ്ഗസങ്കന്തികതാ ആരമ്മണസങ്കന്തികതാ അങ്ഗാരമ്മണസങ്കന്തികതാ അങ്ഗവവത്ഥാപനതാ ആരമ്മണവവത്ഥാപനതാതി ഇമേഹി ചുദ്ദസഹി ആകാരേഹി.

തത്ഥ അട്ഠസു കസിണേസു പടിപാടിയാ സതക്ഖത്തും സഹസ്സക്ഖത്തുമ്പി സമാപജ്ജനം, തഥേവ ഉപ്പടിപാടിയാ, പടിപാടിഉപ്പടിപാടിവസേന ച സമാപജ്ജനന്തി ഇമേസം തിണ്ണം ആകാരാനം വസേന കസിണാനുലോമതാദയോ വുത്താ. പഠമജ്ഝാനതോ പട്ഠായ യാവ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം, അയം ഝാനാനുലോമതാ നാമ. തേസം പടിലോമതോ ഝാനപടിലോമതാ നാമ. അനുലോമപടിലോമതോ ഝാനഅനുലോമപടിലോമതാ നാമ.

പഥവീകസിണേ പഠമജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ തത്ഥേവ തതിയം സമാപജ്ജതി, തതോ തദേവ ഉഗ്ഘാടേത്വാ ആകാസാനഞ്ചായതനം, തതോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനന്തി ഏവം കസിണം അനോക്കമിത്വാ ഝാനസ്സേവ ഏകന്തരികഭാവേന ഉക്കമനം ഝാനുക്കന്തികതാ നാമ. ഏവം ആപോകസിണാദിമൂലികാപി യോജനാ കാതബ്ബാ. പഥവീകസിണേ പഠമജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ പുന തദേവ തേജോകസിണേ, തതോ നീലകസിണേ, തതോ ലോഹിതകസിണേതി ഝാനം അനുക്കമിത്വാ കസിണസ്സേവ ഏകന്തരികഭാവേന ഉക്കമനം കസിണുക്കന്തികതാ നാമ. പഥവീകസിണേ പഠമജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ, തേജോകസിണേ തതിയം, നീലകസിണം ഉഗ്ഘാടേത്വാ ആകാസാനഞ്ചായതനം, ലോഹിതകസിണതോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനന്തി ഇമിനാ നയേന ഝാനസ്സ ചേവ കസിണസ്സ ച ഉക്കമനം ഝാനകസിണുക്കന്തികതാ നാമ.

പഥവീകസിണേ പഠമജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ തത്ഥേവ ഇതരേസമ്പി സമാപജ്ജനം അങ്ഗസങ്കന്തികതാ നാമ. സബ്ബകസിണേസു ഏകേകസ്സേവ സമാപജ്ജനം ആരമ്മണസങ്കന്തികതാ നാമ. പഥവീകസിണേ പഠമജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ, ആപോകസിണേ ദുതിയം, തേജോകസിണേ തതിയം, വായോകസിണേ ചതുത്ഥം, നീലകസിണം ഉഗ്ഘാടേത്വാ ആകാസാനഞ്ചായതനം, പീതകസിണതോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം, ലോഹിതകസിണതോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം, ഓദാതകസിണതോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനന്തി ഏവം അങ്ഗാനം, ആരമ്മണാനഞ്ച സമതിക്കമനം അങ്ഗാരമ്മണസങ്കന്തികതാ നാമ.

പഠമജ്ഝാനം നാമ പഞ്ചങ്ഗികന്തി വവത്ഥപേത്വാ ദുതിയം ചതുരങ്ഗികം, തതിയം തിവങ്ഗികം, ചതുത്ഥം ദുവങ്ഗികം, ആകാസാനഞ്ചായതനം…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനന്തി ഏവം ഝാനങ്ഗമത്തസ്സേവ വവത്ഥാപനം അങ്ഗവവത്ഥാപനം നാമ. തഥാ ‘‘ഇദം പഥവീകസിണം, ഇദം ആപോകസിണ’’ന്തിആദിനാ ആരമ്മണമത്തസ്സേവ വവത്ഥാപനം ആരമ്മണവവത്ഥാപനം നാമ. അങ്ഗാരമ്മണവവത്ഥാപനമ്പി ഏകേ ഇച്ഛന്തീതി. അട്ഠകഥാസു പന അനാഗതത്താ അദ്ധാ തം ഭാവനാസുഖം ന ഹോതി. ഇമേഹി പന ചുദ്ദസഹി ആകാരേഹി ചിത്തപരിദമനം കാതും അട്ഠസമാപത്തിലാഭീനം സതേസു, സഹസ്സേസു വാ ഏകോവ സക്കോതി.

൧൦൫൦-൧. ദന്തേതി ചുദ്ദസഹി ആകാരേഹി ദന്തേ. സമാഹിതേതി ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധിനാ സമാഹിതേ. സുദ്ധേതി നീവരണദൂരീഭാവേന, പച്ചനീകസമനേപി അബ്യാവടായ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ സമ്പാദിതസതിപാരിസുദ്ധിയാ സബ്ഭാവേന വാ സുപരിസുദ്ധേ. പരിയോദാതേതി സുധന്തസുവണ്ണസ്സ നിഘംസനേന വിയ പരിസുദ്ധത്തായേവ പരിയോദാതേ, പഭസ്സരേതി വുത്തം ഹോതി. അഥ വാ വിതക്കവിചാരക്ഖോഭവിരഹവസേന പരിയോദാതേതി വുത്തം ഹോതി. അനങ്ഗണേതി ‘‘മാദിസസ്സ സമാധിസമ്പന്നസ്സ ഈദിസേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ഏവം ഝാനപടിലാഭപച്ചയാനം ‘‘അഹോ വത മമേവ സത്ഥാ പടിപുച്ഛിത്വാ പടിപുച്ഛിത്വാ ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം ദേസേയ്യാ’’തിആദിനയപ്പവത്താനം പാപകാനം ഇച്ഛാവചരാനം അഭാവേന അനങ്ഗണേ. അനുപക്കിലേസേതി ഉപഗന്ത്വാ കിലിസ്സനട്ഠേന ഉപക്കിലേസസങ്ഖാതാനം രാഗാദീനം, ‘‘അഭിജ്ഝാ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോ, ബ്യാപാദോ, കോധോ’’തിആദിനാ ആഗതാനം ചിത്തുപക്കിലേസാനം വാ വിഗതത്താ വിഗതുപക്കിലേസേ. മുദുഭൂതേതി പഗുണഭാവാപാദനേന സുഭാവിതത്താ മുദുഭൂതേ, വസിഭാവപ്പത്തേതി വുത്തം ഹോതി. വസിഭാവപ്പത്തഞ്ഹി ചിത്തം സുപരിമദ്ദിതം വിയ ചമ്മം സുപരികമ്മകതാ വിയ ച ലാഖാ മുദൂതി വുച്ചതി. കമ്മനീയേതി മുദുത്തായേവ ഇദ്ധിപാദഭാവൂപഗമനേന കമ്മക്ഖമേ, വികുബ്ബനാദിഇദ്ധികമ്മയോഗ്യേതി വുത്തം ഹോതി. മുദുജാതഞ്ഹി ചിത്തം കമ്മക്ഖമം ഹോതി, സുധന്തമിവ സുവണ്ണം, ഉഭയമ്പി ചേതം സുഭാവിതത്തായേവ ഹോതി. യഥാഹ – ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകധമ്മമ്പി സമനുപസ്സാമി, യം ഏവം ഭാവിതം ബഹുലീകതം മുദുഞ്ച ഹോതി കമ്മനിയഞ്ച, യഥയിദം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്ത’’ന്തി (അ. നി. ൧.൪൭). ഠിതേതി ഏതേസു പരിസുദ്ധഭാവാദീസു നിച്ചലം അവട്ഠിതേ, ഭാവനാപാരിപൂരിയാ വാ പണീതഭാവം സമ്മസിത്വാ ഠിതേ. അചലേതി ഠിതത്തായേവ അകമ്പേ, ആനേഞ്ജപ്പത്തേതി വുത്തം ഹോതി. മുദുകമ്മഞ്ഞഭാവേഹി വാ അത്തനോ വസേ ഠിതത്താ ഠിതേ, സദ്ധാദീഹി പരിഗ്ഗഹിതത്താ അസ്സദ്ധിയാദീഹി അകമ്പനതോ അചലേ.

അട്ഠങ്ഗസമ്പന്നേതി ഠിതിഅചലതാനം വിസും വിസും അഗ്ഗഹണേന സമാഹിതേതി വിസും ഏകങ്ഗം കത്വാ. താസം പന വിസും വിസും ഗഹണേ സുവിസുദ്ധതാദീനം സമാഹിതചിത്തസ്സ അങ്ഗഭൂതത്താ സമാഹിതേതി ഇമം അങ്ഗഭാവേന അഗ്ഗഹേത്വാ സുവിസുദ്ധതാദീഹി അട്ഠഹി അങ്ഗേഹി സമ്പന്നതാ വേദിതബ്ബാ. ഇദ്ധിവിധായാതി ഇദ്ധികോട്ഠാസത്ഥായ, ഇദ്ധിപ്പഭേദായ വാ. അത്ഥതോ പന ഇദ്ധിവിധാ നാമ ഏകസ്സ ബഹുഭാവാദിഅനേകവിധാനപച്ചയഭൂതം അഭിഞ്ഞാഞാണം. അഭിനീഹരതീതി അഭിഞ്ഞാധിഗമത്ഥായ പരികമ്മചിത്തം കസിണാരമ്മണതോ അപനേത്വാ അഭിഞ്ഞാഭിമുഖം പേസേതി. ഇദ്ധിവികുബ്ബനന്തി ഏത്ഥ ഇജ്ഝതീതി ഇദ്ധി, നിപ്ഫജ്ജതി പടിലബ്ഭതീതി വുത്തം ഹോതി. യഞ്ഹി നിപ്ഫജ്ജതി, പടിലബ്ഭതി ച, തം ഇജ്ഝതീതി വുച്ചതി. യഥാഹ –

‘‘കാമം കാമയമാനസ്സ, തസ്സ ചേതം സമിജ്ഝതീ’’തിആദി; (സു. നി. ൭൭൨; മഹാനി. ൧; നേത്തി. ൫,൪൪);

ഇദ്ധിയേവ വികുബ്ബനം പകതിവണ്ണവിജഹനകിരിയന്തി ഇദ്ധിവികുബ്ബനം, ഇദം ഇദ്ധീസു വികുബ്ബനിദ്ധിയാ പധാനഭാവതോ വുത്തം, ഇദ്ധി ച വികുബ്ബനഞ്ചാതി വാ ഇദ്ധിവികുബ്ബനം. വിസും ഗഹണമ്പി വുത്തകാരണേനേവ ദട്ഠബ്ബം.

൧൦൫൨-൪. യഥാ പന തം നിപ്ഫാദേതബ്ബം, തം വിധിം ദസ്സേതും ‘‘അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാന’’ന്തിആദി വുത്തം. ഏത്ഥ ച ‘‘അനുപുബ്ബേന ചത്താരി ഝാനാനി സമാപജ്ജിത്വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനതോ വുട്ഠായാ’’തി കേചി, തം അയുത്തം. യദിച്ഛകം സമാപജ്ജനത്ഥഞ്ഹി ചിത്തപരിദമനം, ചതുത്ഥജ്ഝാനമേവ ച അഭിഞ്ഞാപാദകം, ന ഇതരാനി. സതം…പേ… മാനസന്തി സചേ സതം ഇച്ഛതി, ‘‘സതം ഹോമി, സതം ഹോമീ’’തി, സചേ സഹസ്സം ഇച്ഛതി, ‘‘സഹസ്സം ഹോമി, സഹസ്സം ഹോമീ’’തി ഏവം പരികമ്മമാനസം കത്വാ. ‘‘പരികമ്മമാനസ’’ന്തി ച പാദകജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ ‘‘സതം ഹോമീ’’തിആദിനാ പവത്തിതകാമാവചരചിത്തം, പാദകജ്ഝാനഞ്ച. അഭി…പേ… പുനാതി ഏത്ഥ പുബ്ബേ അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനസമാപജ്ജനം പരികമ്മചിത്തസ്സ സമാധാനത്ഥം, പുന സമാപജ്ജനം അധിട്ഠാനചിത്തസ്സ ബലഗ്ഗാഹത്ഥം. അധിട്ഠാതീതി സതം ആവജ്ജേത്വാ തതോ പരം പവത്താനം തിണ്ണം, ചതുന്നം വാ പുബ്ബഭാഗചിത്താനം അനന്തരാ ഉപ്പന്നേന സന്നിട്ഠാപനവസേന അധിട്ഠാനന്തി ലദ്ധനാമേന അഭിഞ്ഞാഞാണേന സന്നിട്ഠാനം കരോതി, സതം നിപ്ഫാദേതീതി അത്ഥോ. ‘‘അധിട്ഠാന’’ന്തി ഹി സബ്ബത്ഥ അഭിഞ്ഞാഞാണം വുച്ചതി.

൧൦൫൫-൭. നിമിത്താരമ്മണന്തി പടിഭാഗനിമിത്താരമ്മണം. പരികമ്മമനാനേത്ഥ സതാരമ്മണികാനീതി ഏത്ഥ ഏതേസു പരികമ്മാധിട്ഠാനേസു പരികമ്മമാനസാനി ‘‘സതം ഹോമീ’’തി പവത്താനി കാമാവചരമാനസാനി സതാരമ്മണികാനി ഏകേകസ്സ ചിത്തസ്സ വസേന സതാരമ്മണികാനി ഹോന്തി പച്ചേകം ‘‘സതം ഹോമീ’’തി പവത്തനതോ. സഹസ്സാരമ്മണാദീസുപി ഏസേവ നയോ. തദാധിട്ഠാനചിത്തമ്പീതി തസ്സ സതാദികസ്സ അധിട്ഠാനചിത്തമ്പി. സതാരമ്മണികതാ ച പന നേസം വണ്ണവസേന, നോ സത്തപഞ്ഞത്തിവസേന. രൂപഞ്ഹി സതം വാ സഹസ്സം വാ കത്വാ ദസ്സേതബ്ബം, ന പഞ്ഞത്തി. ഏത്ഥ ച യദി നീലവണ്ണമേവ സതം അഭിനിപ്ഫാദേതി, വണ്ണസ്സ തംതംസന്താനവസേന നാനത്തേപി നീലവസേന ഏകത്താ ഏകമേകം പരികമ്മചിത്തം സബ്ബം നീലജാതം ആലമ്ബതി.

യദി പന നാനാവണ്ണനാനാകിരിയപരികമ്മചിത്താനമ്പി ബഹുഭാവോ ഹോതി, ഏകമേകം ഏകേകവണ്ണം, ഏകേകവണ്ണേസു ച നാനാകിരിയം ആരമ്മണം കരോതി. അധിട്ഠാനചിത്തം പന വണ്ണസാമഞ്ഞം ഗഹേത്വാപി പരികമ്മാരമ്മണം നാനാവണ്ണവന്തം അഭിനിപ്ഫാദേതി അചിന്തേയ്യാനുഭാവത്താ ഇദ്ധിവിസയസ്സ. അപ്പനാചിത്തം വിയാതി വിയ-ഗ്ഗഹണം അഭിഞ്ഞാചിത്തസ്സ, ഝാനചിത്തസ്സ ച പഠമുപ്പത്തിയം സദിസഭാവതോ വുത്തം, ന തസ്സ അപ്പനാഭാവതോ. തേനേവ ഹി പുബ്ബേ വുത്തഗ്ഗഹണേന വിസേസിതന്തി. ചതുത്ഥജ്ഝാനികന്തി രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനവന്തം, തേന സമ്പയുത്തം. യദി ഏവം ചതുത്ഥജ്ഝാനസ്സ, ഇമസ്സ ച കോ വിസേസോതി ആഹ ‘‘പരികമ്മവിസേസോവാ’’തി. ന ഹേത്ഥ പരികമ്മവിസേസം വിനാ അഞ്ഞോ വിസേസോ അത്ഥി. അപ്പനായ പുബ്ബഭാഗപ്പവത്താനിപി തീണി ചത്താരി ജവനാനി ഗഹിതഗ്ഗഹണേന, അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന വാ പരികമ്മോപചാരാനുലോമാനി സബ്ബപച്ഛിമം ഗോത്രഭുനാമകന്തിആദി സേസം സമാനമേവ. തേനാഹ ‘‘സേസം പുബ്ബസമം ഇധാ’’തി. ഇദ്ധിവിധഞാണവണ്ണനാ.

൧൦൫൮. ദിബ്ബസോതന്തി ദേവതാനം പിത്തസേമ്ഹാദീഹി അപലിബുദ്ധേഹി ദൂരേപി ആരമ്മണഗ്ഗഹണസമത്ഥേഹി ദിബ്ബസോതപസാദേഹി സമാനത്താ, ദിബ്ബവിഹാരവസേന പടിലദ്ധത്താ, അത്തനാ ച ദിബ്ബവിഹാരസന്നിസ്സിതത്താ ദിബ്ബം, സവനട്ഠേന സോതകിച്ചകരണതോ, തംസദിസതായ ച സോതം. ഇദന്തി യം ഉദ്ദേസേ ‘‘ദിബ്ബാനി ചക്ഖുസോതാനീ’’തി (അഭിധ. ൧൦൪൮) ദിബ്ബസോതം ഉദ്ദിട്ഠം, തം ഇദന്തി അത്ഥോ.

൧൦൫൯-൬൪. പഠമം ഓളാരികസദ്ദം ആവജ്ജേത്വാ പച്ഛാ സുഖുമസദ്ദസ്സ ആവജ്ജിതബ്ബതോ ആഹ ‘‘മഹന്തോ സുഖുമോപി ചാ’’തി. പരിചയകരണത്ഥഞ്ഹി പഠമം അരഞ്ഞേ സീഹാദീനം സദ്ദേ ആദിം കത്വാ സബ്ബേ ഓളാരികതോ പട്ഠായ യഥാനുക്കമേന സുഖുമസദ്ദാ ആവജ്ജിതബ്ബാ, തഥാ പുരത്ഥിമാദീസു ദിസാസു ഓളാരികാനമ്പി സുഖുമാനമ്പി സദ്ദാനം സദ്ദനിമിത്തം മനസി കാതബ്ബം. തസ്സ തേ സദ്ദാ പകതിചിത്തസ്സപി പാകടാ ഹോന്തി, പരികമ്മചിത്തസ്സ പന അതിവിയ പാകടാ. തസ്സാതി തസ്സ യോഗിനോ. സദ്ദസ്സ നിമിത്തന്തി ഓളാരികസ്സ, സുഖുമസ്സ വാ സദ്ദസ്സ യഥാവുത്തം ഉപാദായുപാദായ ലബ്ഭമാനഓളാരികസുഖുമാകാരം. മനസി കുബ്ബതോതി ‘‘ഇമിസ്സാ ദിസായ അയം സദ്ദോ ഓളാരികോ, സുഖുമോ വാ’’തി ഏവം പരികമ്മചിത്തേന മനസി കരോന്തസ്സ. സദ്ദേസൂതി യേ പരികമ്മചിത്തസ്സ വിസയഭൂതാ ഓളാരികാ, സുഖുമാ വാ സദ്ദാ, തേസു. അഞ്ഞതരന്തി യത്ഥ പരികമ്മകരണവസേന അഭിണ്ഹം മനസികാരോ പവത്തോ, തം ഏകം സദ്ദം. യദി അഭിഞ്ഞാചിത്തമ്പി പരികമ്മേന ഗഹിതമേവ ആരമ്മണം കരോതി, കോ പന തസ്സ, ഇമസ്സ വാ വിസേസോതി? വുച്ചതേ – പരികമ്മചിത്തം അസുതസ്സ ഗഹണതോ സദ്ദമത്തം ഗണ്ഹാതി, അഭിഞ്ഞാചിത്തം പന അസുതമ്പി ഗണ്ഹന്തം സവനാകാരേന ഗഹണതോ അത്ഥാവബോധസ്സ പച്ചയഭാവേനേവ ഗണ്ഹാതീതി അയമേതേസം വിസേസോ. സുതകോവിദാതി പരിയത്തിയം ഛേകാ.

൧൦൬൫-൬. ഥാമജാതന്തി ജാതഥാമം, ദള്ഹഭാവപ്പത്തന്തി അത്ഥോ. വഡ്ഢേതബ്ബം പാദകജ്ഝാനാരമ്മണം കിത്തകന്തി ആഹ ‘‘ഏത്ഥന്തരഗത’’ന്തിആദി. പാദകജ്ഝാനസ്സ ഹി ആരമ്മണഭൂതം കസിണനിമിത്തം ‘‘ഏത്തകം ഠാനം ഫരതൂ’’തി മനസി കരിത്വാ പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജന്തസ്സ കസിണനിമിത്തം തത്തകം ഠാനം ഫരിത്വാ തിട്ഠതി. സോ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ പുന പാദകജ്ഝാനം അസമാപജ്ജിത്വാപി അനേകപ്പഭേദേപി സദ്ദേ ആവജ്ജതി സുഭാവിതഭാവനത്താ. തത്ഥ അഞ്ഞതരം സദ്ദം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാവജ്ജനാനന്തരം ചത്താരി, പഞ്ച വാ ജവനാനി ഉപ്പജ്ജന്തി, തേസു പച്ഛിമം ഇദ്ധിചിത്തം ഹോതി. ഏവം യത്തകം സദ്ദം ഇച്ഛതി, തത്തകം തത്ഥ ഗതം ആവജ്ജിത്വാ അഭിഞ്ഞാഞാണേന ജാനാതി. യേന പന ഏവം കസിണനിമിത്തം അവഡ്ഢിതം, തേന പുനപി പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിതബ്ബമേവ. സോ ഹി തം ഠാനഗതസദ്ദം പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാവ തതോ വുട്ഠായ അഭിഞ്ഞാചിത്തേന സുണാതി. തതോ ഏവ ഹി ‘‘പാദകാരമ്മണേന…പേ… സുണാതീതി സാസങ്കം വദതീ’’തി (വിസുദ്ധി. മഹാ. ൨.൪൦൦) വുത്തം. ഇദ്ധിവിധലാഭീ പന സേസാഭിഞ്ഞലാഭിനോ വിയ വിജ്ജമാനസദ്ദാദിആരമ്മണമത്തമേവ അകത്വാ ആഗന്തുകരൂപനിമ്മാപനതോ സബ്ബഥാപി ദ്വിക്ഖത്തും പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാവ തം നിപ്ഫാദേതി. ഏകങ്ഗുലദ്വങ്ഗുല-ഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ സുഖുമസദ്ദാപേക്ഖായ കതം.

൧൦൬൮. സുണന്തോതി ഏവം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ സവനേന വസികതാഭിഞ്ഞോ ഹുത്വാ യഥാവജ്ജിതേ സുണന്തോ. പാടിയേക്കമ്പീതി ഏകജ്ഝം പവത്തമാനേപി യാവ ബ്രഹ്മലോകാ ഏകകോലാഹലം കത്വാ ഉട്ഠിതേ സങ്ഖഭേരീപണവാദിസദ്ദേ പച്ചേകം വത്ഥുഭേദേന വവത്ഥാപേതുകാമതായ സതി ‘‘അയം സങ്ഖസദ്ദോ, അയം ഭേരീസദ്ദോ, അയം പണവസദ്ദോ’’തിആദിനാ പച്ചേകംയേവ വവത്ഥാപേതും സക്കോതിയേവാതി. ദിബ്ബസോതഞാണവണ്ണനാ.

൧൦൬൯-൭൩. ചേതോപരിയമാനസന്തി പരിയാതീതി പരിയം, സരാഗാദിവസേന പരിച്ഛിജ്ജ ജാനാതീതി അത്ഥോ. യേസഞ്ഹി ധാതൂനം ഗതി അത്ഥോ, ബുദ്ധിപി തേസം അത്ഥോ ഹോതീതി. ചേതസോ പരിയം ചേതോപരിയം, മനസി ഭവന്തി മാനസം, ഞാണം, ചേതോപരിയഞ്ച തം മാനസഞ്ചാതി ചേതോപരിയമാനസം. ദിബ്ബചക്ഖുവസേനേവാതി ദിബ്ബചക്ഖുഉപനിസ്സയേനേവ. തഞ്ഹി ഏതസ്സ ഉപ്പാദനേ പരികമ്മം. തസ്മാതി യസ്മാ ഇദം ദിബ്ബചക്ഖുവസേനേവ പവത്തതി, തസ്മാ. ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാതി ദിബ്ബസദിസതാദീഹി ‘‘ദിബ്ബചക്ഖൂ’’തി ലദ്ധവോഹാരേന ദിബ്ബചക്ഖുഞാണേന ദിസ്വാതി സമ്ബന്ധോ. ഹദയന്തി ന ഹദയവത്ഥു, അഥ ഖോ ഹദയമംസപേസി. യം ബഹി കമലമകുളസണ്ഠാനം അന്തോ കോസാതകീഫലസദിസന്തി വുച്ചതി. തഞ്ഹി നിസ്സായ ഇദാനി വുച്ചമാനം ലോഹിതം തിട്ഠതി. ഹദയവത്ഥു പന ഇമം ലോഹിതം നിസ്സായ പവത്തതി. ലോഹിതം ദിസ്വാതി ലോഹിതസ്സ വണ്ണം ദിസ്വാ. ദിബ്ബചക്ഖുനോപി ഹി വണ്ണമേവ ദിസ്സതി. തേനേവ ഹി തം ചക്ഖുസദിസത്താ ‘‘ചക്ഖൂ’’തി വുച്ചതി. പരസ്സാതി അഞ്ഞസ്സ. യഥാ ഹി യോ പരോ ന ഹോതി, സോ അത്താ, ഏവം യോ അത്താ ന ഹോതി, സോ പരോ. കഥം പന ദിബ്ബചക്ഖുനാ ലോഹിതസ്സ വണ്ണദസ്സനേന പരചിത്തം വിഞ്ഞേയ്യന്തി ആഹ ‘‘സോമനസ്സയുതേ’’തിആദി. ലോഹിതന്തി രത്തം നിഗ്രോധഫലസമാനവണ്ണം. കാളകന്തി ജമ്ബുസദിസവണ്ണം. തിലതേലൂപമന്തി അനേന പസന്നഭാവമാഹ.

കഥം പന ചിത്തേ സോമനസ്സ സഹഗതാദിമ്ഹി സതി കമ്മജസ്സ ലോഹിതസ്സ വിവിധവണ്ണഭാവാപത്തീതി? കിഞ്ചാപി ഹദയവത്ഥുസന്നിസ്സിതഭൂതാനി കമ്മജാനേവ, തം പന ലോഹിതം കമ്മജമേവാതി നത്ഥി ചതുസന്തതിരൂപസ്സപി തത്ഥ ലബ്ഭമാനത്താ. തേനേവ ഹി അട്ഠകഥായം ‘‘ഇദം രൂപം സോമനസ്സിന്ദ്രിയസമുട്ഠാനം, ഇദം ദോമനസ്സിന്ദ്രിയസമുട്ഠാനം, ഇദം ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയസമുട്ഠാനന്തി പരസ്സ ഹദയലോഹിതവണ്ണം പസ്സിത്വാ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൪൦൧) വുത്തം. ഏവമ്പി യം തത്ഥ അചിത്തജം, തസ്സ യഥാവുത്തവണ്ണഭേദേന ന ഭവിതബ്ബന്തി? ഭവിതബ്ബം സേസസന്തതിരൂപാനം തദനുവത്തനതോ. യഥാ ഹി ഗമനാദീസു ചിത്തജരൂപാനി ഉതുജകമ്മജാഹാരജരൂപേഹി അനുവത്തീയന്തി, അഞ്ഞഥാ കായസ്സ ദേസന്തരപ്പത്തിയേവ ന സിയാതി, ഏവമിധാപി ചിത്തജരൂപം സേസസന്തതിരൂപേഹി അനുവത്തീയതി, പസാദകോധവേലാസു ച ചക്ഖുസ്സ വണ്ണഭേദാപത്തിയേവ തസ്സത്ഥസ്സ നിദസ്സനം ദട്ഠബ്ബം, തസ്മാ സോമനസ്സാദിയുത്തചിത്താനുരൂപം ഉപ്പന്നചിത്തസമുട്ഠാനരൂപവസേന സേസതിസമുട്ഠാനരൂപാനമ്പി നാനാവണ്ണതാ ഹോതിയേവാതി സുട്ഠു വുത്തം ‘‘ലോഹിതം ലോഹിതം സിയാ’’തിആദി. ദിസ്വാ ഹദയലോഹിതന്തി പഠമം താവ അനുമാനഞാണേന ലോഹിതം ദിസ്വാ. കാതബ്ബം ഥാമതം ഗതന്തി ഉപ്പാദേത്വാ ഥാമഭാവം ഗതം കാതബ്ബം.

ചേതോപരിയഞാണഞ്ഹി ഉപ്പാദേതുകാമേന യോഗിനാ ദിബ്ബചക്ഖുലാഭിനാ ഏവ സതാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനം അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം അഭിനീഹാരക്ഖമം കത്വാ ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ പരസ്സ ഹദയമംസപേസിം നിസ്സായ വത്തമാനസ്സ ലോഹിതസ്സ വണ്ണദസ്സനേന ഇദാനി ഇമസ്സ ചിത്തം ‘‘സോമനസ്സസഹഗത’’ന്തി വാ ‘‘ദോമനസ്സസഹഗത’’ന്തി വാ ‘‘ഉപേക്ഖാസഹഗത’’ന്തി വാ നയഗ്ഗാഹവസേന വവത്ഥാപേത്വാ പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ‘‘ഇമസ്സ ചിത്തം ജാനാമീ’’തി പരികമ്മം കാതബ്ബം. കാലസതമ്പി കാലസഹസ്സമ്പി പുനപ്പുനം പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ തഥേവ പടിപജ്ജിതബ്ബം. തസ്സേവം ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ ഹദയലോഹിതവണ്ണദസ്സനാദിവിധിനാ പടിപജ്ജന്തസ്സ ‘‘ഇദാനി ചേതോപരിയഞാണം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി യം തദാ പവത്തതീതി വവത്ഥാപിതം ചിത്തം, തം ആരമ്മണം കത്വാ മനോദ്വാരാവജ്ജനം തീണി ചത്താരി വാ ജവനാനി കാമാവചരാനി ജവന്തി. ചതുത്ഥം, പഞ്ചമം വാ അഭിഞ്ഞാചിത്തം രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനികം. തത്ഥ യം തേന അപ്പനാചിത്തേന സമ്പയുത്തം ഞാണം, ഇദം ചേതോപരിയഞാണം. തഞ്ഹി യത്ഥ അനേന പരികമ്മം കതം, തം പരസ്സ ചിത്തം പച്ചക്ഖതോ പടിവിജ്ഝന്തം വിഭാവേന്തമേവ ഹുത്വാ പവത്തതി, രൂപം വിയ ച ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം, സദ്ദം വിയ ച ദിബ്ബസോതഞാണം. തതോ പരം പന കാമാവചരചിത്തേഹി സരാഗാദിവവത്ഥാപനം ഹോതി നീലാദിവവത്ഥാപനം വിയ.

൧൦൭൪-൫. ഏവമധിഗതസ്സ പന ചേതോപരിയഞാണസ്സ ഥാമഗമനവിധാനമ്പി അധിഗമവിധാനസദിസമേവ, തദേവേത്ഥ ആചരിയേന ദസ്സിതം. ഏവം ഥാമഗതേതിആദി ഥാമഗമനാനിസംസദസ്സനം. സബ്ബമേവാതി ഇദം ‘‘കാമാവചരചിത്തം, രൂപാരൂപേസു മാനസ’’ന്തി ഉഭയപദേനപി സമ്ബന്ധിതബ്ബം, ചതുപണ്ണാസവിധം കാമാവചരചിത്തം, പഞ്ചദസരൂപാവചരചിത്തം, ദ്വാദസഅരൂപാവചരചിത്തന്തി സബ്ബമേവ, പച്ചേകം സരാഗാദിപ്പഭേദകം വിജാനാതീതി അത്ഥോ. പുഥുജ്ജനസ്സ വസേനായം അഭിഞ്ഞാകഥാതി ലോകുത്തരചിത്തം ഇധ അനുദ്ധടം. തമ്പി ഹി ഉപരിമോ, സദിസോ വാ അരിയോ ഹേട്ഠിമസ്സ, സദിസസ്സ ച ചിത്തം ജാനാതി, ഹേട്ഠിമോ പന ഉപരിമസ്സ ചിത്തം ന ജാനാതി. യഥാ ചേതം, ഏവം അരൂപാവചരജ്ഝാനേ അകതാഭിനിവേസോ പുഥുജ്ജനോ, സേഖോപി വാ അരൂപാവചരചിത്തം ന ജാനാതി. അട്ഠസമാപത്തികസ്സ പന വസേന ഇധാരൂപാവചരചിത്തസ്സാപി ജാനനം വുത്തം. അരഹാ പന ആരുപ്പേ അകതാഭിനിവേസോപി തപ്പടിച്ഛാദകഅവിജ്ജായ വിഹതത്താ തമ്പി ജാനാതിയേവ. ചേതോപരിയഞാണവണ്ണനാ.

൧൦൭൬-൭. പുബ്ബേ അതീതജാതീസു നിവാസാ നിവുത്ഥാ അത്തനോ സന്താനേ പവത്താ, സപരവിഞ്ഞാണേഹി ഗോചരാസേവനായ ആസേവിതാ ച ഖന്ധാ പുബ്ബേനിവാസാ. പരവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതാപി ഹി പുബ്ബേ നിവസിംസു ഏത്ഥാതി പുബ്ബേനിവാസാതി വുച്ചന്തി, തേ പന ഛിന്നവടുമകാനുസ്സരണാദീസു ബുദ്ധാനംയേവ വിസയാ, പുബ്ബേ നിവാസേസു സരൂപവിഭാവകം ഞാണം പുബ്ബേനിവാസഞാണം. തേന. തദനുസ്സതീതി തേസം പുബ്ബേനിവാസാനം അനുസ്സതി. ഹേട്ഠാ തീസു ഝാനേസു യഥാരഹം പീതിസുഖേഹി കായചിത്താനം സമ്പീണനായ ചത്താരി ഝാനാനി സമാപജ്ജിതബ്ബാനീതി ആഹ ‘‘ഝാനാനി പനാ’’തിആദി. അഞ്ഞഥാ പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വായേവാതി വുത്തം സിയാ. യായ നിസജ്ജായ നിസിന്നസ്സ അനുസ്സരണാരമ്ഭോ, സാ ഇധ സബ്ബപച്ഛിമാ നിസജ്ജാ.

൧൦൭൮-൮൦. തതോ പഭുതി…പേ… ക്കമാതി തസ്മിം ഭവേ പുരിമഭവാദീസു കതം സബ്ബമ്പി സങ്ഗഹേത്വാ സബ്ബമാവജ്ജിതബ്ബന്തിആദിനാ വിസും വിസും രത്തിന്ദിവാദിവസേന ദസ്സേതി. ദിവസേ രത്തിയം കതന്തി സബ്ബപച്ഛിമനിസജ്ജാതോ പട്ഠായ ആസനപഞ്ഞാപനം സേനാസനപ്പവേസനന്തി പടിലോമേന സകലം രത്തിന്ദിവം കതകിച്ചം ആവജ്ജിതബ്ബം. കതമാവജ്ജിതബ്ബന്തി യം ഏത്ഥന്തരേ കതകിച്ചം, സബ്ബം തം പടിലോമക്കമേനേവ ആവജ്ജിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ഏത്തകം പന പകതിചിത്തസ്സപി പാകടം, പരികമ്മചിത്തസ്സ പന അതിപാകടമേവ. സചേ പനേത്ഥ കിഞ്ചി ന പാകടം ഹോതി, പുന പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ആവജ്ജിതബ്ബം, ഏത്തകേന ദീപേ ജലിതേ വിയ പാകടം ഹോതി. പാദകജ്ഝാനസമാപജ്ജനഞ്ഹി സത്ഥകസ്സ വിയ നിസാനസിലാ സതിപഞ്ഞാനം നിസിതഭാവാവഹം, തസ്മാ താ തംസമാപജ്ജനേന പരമനേപക്കപ്പത്താ ഹോന്തി. പുരിമസ്മിം ഭവേതി ഇമമ്ഹാ ഭവാ അനന്തരേ പുരിമസ്മിം ഭവേ.

൧൦൮൧. നിബ്ബത്തം നാമരൂപഞ്ചാതി അത്തനോ പച്ചയേഹി നിബ്ബത്തനാമരൂപം. സാധുകന്തി സുട്ഠു അപരിഹാപേത്വാ ആവജ്ജിതബ്ബം. പഹോതി ഹി ഇമിസ്സാ അഭിഞ്ഞായ കതാധികാരോ ഭിക്ഖു പഠമവാരേനേവ പടിസന്ധിം ഉഗ്ഘാടേത്വാ ചുതിക്ഖണേ നാമരൂപം ആരമ്മണം കാതും, തഥാ അസക്കോന്തേനാപി ധുരനിക്ഖേപം അകത്വാ പാദകജ്ഝാനമേവ പുനപ്പുനം സമാപജ്ജിതബ്ബം, തതോ ച വുട്ഠായ പുനപ്പുനം ആവജ്ജിതബ്ബം. ആവജ്ജന്തേന ച പന പഠമം രൂപം ആവജ്ജിത്വാ പച്ഛാ നാമം ആവജ്ജിതബ്ബന്തി ആചരിയാ. അപരേ പന വിപരിയായേന വദന്തി.

തത്ഥ പച്ഛിമനിസജ്ജാതോ പഭുതി യാവ പടിസന്ധിതോ ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തഞാണം അതീതജാതീസു നിവുത്ഥധമ്മാരമ്മണാഭാവതോ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണം നാമ ന ഹോതി, തം പന പരികമ്മഞാണമേവ. യദാ പനസ്സ പടിസന്ധിം അതിക്കമ്മ ചുതിക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമരൂപം ആരമ്മണം കത്വാ മനോദ്വാരാവജ്ജനം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മിം നിരുദ്ധേ വുത്തനയേന അപ്പനാചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തേന സമ്പയുത്തം ഞാണം പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണം നാമ. തേനാഹ ‘‘യദാ പനാ’’തിആദി.

ഏത്ഥാഹ – കിം ഏകേനേവ അഭിഞ്ഞാചിത്തേന ചുതിക്ഖണേ പവത്തനാമരൂപം സബ്ബമ്പി ആരമ്മണം കരോതി, ഉദാഹു അഞ്ഞേന അഞ്ഞേനാതി. കിഞ്ചേത്ഥ യദി ഏകേനേവ, ദൂരതോ ചിത്തപടം പേക്ഖന്തസ്സ വിയ അനിരൂപിതരൂപേന വവത്ഥാനം ഹോതി. യദി ച അഞ്ഞേന അഞ്ഞേന, വിസും വിസും പാദകജ്ഝാനസമാപജ്ജനാദിനാ ഭവിതബ്ബന്തി? ഉഭയഥാപി ന ദോസോ. ഇദ്ധിവിസയസ്സ ഹി അചിന്തേയ്യത്താ ഏകേനപി അഭിഞ്ഞാചിത്തേന നാമരൂപേ പസ്സന്തോ നിരൂപിതരൂപേനേവ പസ്സതി, ന അനിരൂപിതരൂപേനേവ പസ്സതി, അഞ്ഞേനപി വാ പഠമമേവ പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ സമാഹിതചിത്തേന കതപരികമ്മസ്സ പവത്തിതത്താ പുന സമാപജ്ജനം വിനാ ആവജ്ജിത്വാ ആരമ്മണം കരോതിയേവാതി. പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണവണ്ണനാ.

൧൦൮൬-൮. ദിബ്ബചക്ഖുനാതി ദിബ്ബസദിസത്താ, ദിബ്ബവിഹാരവസേന പടിലഭിതബ്ബത്താ, അത്തനാ ച ദിബ്ബവിഹാരസന്നിസ്സിതത്താ മഹാജുതികതാദീഹി വാ ദിബ്ബം, രൂപദസ്സനട്ഠേന ചക്ഖുമിവാതി ചക്ഖു. യഥാ ഹി മംസചക്ഖു വിഞ്ഞാണാധിട്ഠിതം സമവിസമം ആചിക്ഖന്തം വിയ പവത്തതി, ഇദം പന തതോ സാതിസയം ചക്ഖുകിച്ചകാരീതി ദിബ്ബഞ്ച തം ചക്ഖു ചാതി ദിബ്ബചക്ഖു, തേന ദിബ്ബചക്ഖുനാ. കസിണാരമ്മണന്തി അട്ഠന്നമ്പി കസിണാനം വസേന കസിണാരമ്മണം. അഭിനീഹാരക്ഖമം കത്വാതി ചുദ്ദസവിധേന ചിത്തപരിദമനേന അട്ഠങ്ഗസമ്പന്നതാകരണേന അഭിനീഹാരക്ഖമം ദിബ്ബചക്ഖുഞാണാഭിമുഖം പേസനാരഹം പേസനയോഗ്യം കത്വാ. ‘‘തേജോ…പേ… കസിണമ്പി വാ ആസന്നം കാതബ്ബ’’ന്തി പാഠസേസോ. ആസന്നം കാതബ്ബന്തി ദിബ്ബചക്ഖുഞാണുപ്പത്തിയാ സമീപഭൂതം കാരണഭൂതം കാതബ്ബം, തത്ഥ ഉപചാരജ്ഝാനം പഗുണതരം കത്വാ തം വഡ്ഢേത്വാ ഇച്ഛിതക്ഖണേ ഉപട്ഠാനയോഗ്യം കത്വാ ഠപേതബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം ദിബ്ബചക്ഖുനാ രൂപദസ്സനവിസയേ. സേട്ഠന്തി പരിദീപിതന്തി ആലോകകസിണസ്സേവ പഭാവിസ്സജ്ജനസഭാവേന ആലോകകരണേന ഇതരേഹി വിസിട്ഠത്താ വിസിട്ഠന്തി പരിദീപിതം.

൧൦൮൯-൯൦. ഉപ്പാദേത്വാതി പഠമജ്ഝാനനിദ്ദേസേ വുത്തനയേന ഉപചാരജ്ഝാനുപ്പാദനേന ഉപ്പാദേത്വാ. ഉപചാരജ്ഝാനുപ്പത്തിയാ ഹി സദ്ധിം പടിഭാഗനിമിത്തുപ്പത്തി. യസ്മാ പാദകജ്ഝാനം വിജ്ജമാനേയേവ ആലോകേ അപ്പനാവസേന പവത്തിമത്തം വിനാ അത്തനോ ബലേന ആലോകം ഫരിതും ന സക്കോതി, നാപി യഥാപത്ഥടം ഥാവരം കാതും, പരികമ്മം പന തദുഭയമ്പി കാതും സമത്ഥം, തസ്മാ ഉപചാരഭൂമിയംയേവ തം വഡ്ഢേതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ഉപചാരഭൂമിയ’’ന്തിആദി. ഉപചാരഭൂമീതി ചേത്ഥ ആലോകസ്സ ഥാവരകരണവസപ്പവത്തം പരികമ്മചിത്തമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. അപ്പനന്തി ഝാനവസേന അപ്പനം. ന ഹി അകതപരികമ്മസ്സ അഭിഞ്ഞാവസേന അപ്പനാ സിജ്ഝതി. തേനാഹ ‘‘പാദകജ്ഝാനനിസ്സിത’’ന്തി. പാദകജ്ഝാനനിസ്സിതന്തി പാദകജ്ഝാനാരമ്മണം ഹോതി, ന ദിബ്ബചക്ഖുസ്സ പരികമ്മനിസ്സിതം പരികമ്മാരമ്മണം ഹോതി, തഥാ ച സതി ആലോകവഡ്ഢനാഭാവതോ രൂപദസ്സനം ന സിയാതി അധിപ്പായോ.

൧൦൯൧-൩. അന്തോ…പേ… ഭവേതി അന്തോഗതമേവ രൂപഗതം പസ്സിതബ്ബം ഭവേ, ന ബഹിദ്ധാ വിക്ഖേപുപ്പത്തിഹേതുഭാവതോ പസ്സിതബ്ബം ദിബ്ബചക്ഖുനാതി അധിപ്പായോ. ന ഹി ആലോകേ ഫരിതേപി മംസചക്ഖുസ്സ ആപാഥം ഹോതി. പരികമ്മസ്സ വാരോ ഹി അതിക്കമതി താവദേതി ഇധ പരികമ്മം നാമ യഥാവുത്തകസിണാരമ്മണം ഉപചാരജ്ഝാനം, തം രൂപഗതം പസ്സതോ ന പവത്തതി, കസിണാലോകവസേന ച രൂപഗതദസ്സനം കസിണാലോകോ ച പരികമ്മവസേനാതി തദുഭയമ്പി പരികമ്മസ്സ അപ്പവത്തിയാ ന ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ആലോകോപീ’’തിആദി. തസ്മിം അന്തരഹിതേ രൂപഗതമ്പി ന ച ദിസ്സതി, രൂപഗതം പസ്സതോ പരികമ്മസ്സ വാരോ അതിക്കമതി, പരികമ്മപസുതസ്സ കസിണാരമ്മണഞാണം ഹോതീതി രൂപഗതം ദിസ്സതി, കഥം പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘തേനാ’’തിആദി.

൧൦൯൪-൯. ഏവം അനുക്കമേനാതി പുനപ്പുനം പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠായ അഭിണ്ഹം ആലോകഫരണേന. ആലോകോ ഥാമവാതി ആലോകഗതോ ചിരട്ഠായീ സിയാ, തഥാ ച സതി തത്ഥ സുചിരമ്പി രൂപഗതം പസ്സതേവ. തേന വുത്തം ‘‘ആലോകോ ഏത്ഥാ’’തിആദി. സ്വായമത്ഥോ തിണുക്കൂപമായ വിഭാവേതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തിണുക്കായാ’’തിആദി. ഏകോ കിര രത്തിയം തിണുക്കായ മഗ്ഗം പടിപജ്ജി, തസ്സ സാ തിണുക്കാ വിജ്ഝായി, അഥസ്സ സമവിസമാനി ന പഞ്ഞായിംസു, സോ തം തിണുക്കം ഭൂമിയം ഘംസിത്വാ പുന ഉജ്ജാലേസി, സാ പജ്ജലിത്വാ പുരിമാലോകതോ മഹന്തരമാലോകം അകാസി, ഏവം പുനപ്പുനം വിജ്ഝാതം ഉജ്ജാലയതോ കമേന സൂരിയോ ഉട്ഠാസി, സൂരിയേ ഉട്ഠിതേ ‘‘ഉക്കായ കമ്മം നത്ഥീ’’തി തം ഛഡ്ഡേത്വാ ദിവസമ്പി അഗമാസി. തത്ഥ ഉക്കാലോകോ വിയ പരികമ്മകാലേ കസിണാലോകോ, ഉക്കായ വിജ്ഝാതായ സമവിസമാനം അദസ്സനം വിയ രൂപഗതം പസ്സതോ പരികമ്മസ്സ വാരാതിക്കമേന ആലോകേ അന്തരഹിതേ രൂപഗതാനം അദസ്സനം, ഉക്കായ ഘംസനം വിയ പുനപ്പുനം പാദകജ്ഝാനസമാപജ്ജനം, ഉക്കായ പുരിമാലോകതോ മഹന്തതരാലോകകരണം വിയ പുന പരികമ്മം കരോതോ ബലവതരാലോകഫരണം, സൂരിയുട്ഠാനം വിയ ഥാമഗതാലോകസ്സ യഥാവഡ്ഢിതപരിച്ഛേദം ഫരിത്വാ അവട്ഠാനം, തിണുക്കം ഛഡ്ഡേത്വാ ദിവസമ്പി ഗമനം വിയ പദിത്താലോകം വഡ്ഢേത്വാ ഥാമഗതേനാലോകേന ദിവസമ്പി രൂപദസ്സനം. ഏത്താവതാ ച ദിബ്ബചക്ഖുസ്സ നാനാവജ്ജനപരികമ്മഞ്ചേവ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണഞ്ച ദസ്സിതം, ന തസ്സ ഉപ്പത്തിക്കമോതി തം ദസ്സേതും ‘‘ഉപ്പാദനക്കമോപീ’’തിആദി വുത്തം. തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. താനി ചത്താരി പഞ്ച വാതി പോത്ഥകേസു ലിഖന്തി. ‘‘തീണി ചത്താരി വാ പനാ’’തി പാഠോ.

൧൧൦൦. തത്ഥ അത്ഥസാധകചിത്തന്തി യദത്ഥായേസ പടിപന്നോ, തസ്സ തദത്ഥസാധനതോ അത്ഥസാധകഭൂതം ചിത്തം. തസ്മിഞ്ഹി ഉപ്പന്നേ മംസചക്ഖുസ്സ അനാപാഥയോഗ്യം അന്തോകുച്ഛിഗതം ഹദയവത്ഥുനിസ്സിതം ഹേട്ഠാപഥവീതലനിസ്സിതം തിരോകുട്ടപബ്ബതപാകാരഗതം പരചക്കവാളഗതന്തി ഇദം രൂപം ആപാഥം ആഗച്ഛതി, മംസചക്ഖുനാ ദിസ്സമാനം വിയ ഹോതി. തദേവ ചേത്ഥ രൂപം സരൂപതോ വിഭാവനസമത്ഥം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം വിയ. ന പന ആവജ്ജനപരികമ്മവസേന പവത്താനി പുബ്ബഭാഗചിത്താനി. താനി ഹി ആരമ്മണം കരോന്താനിപി ന യാഥാവതോ തം വിഭാവേത്വാ പവത്തന്തി ആവജ്ജനസമ്പടിച്ഛനാദിചിത്താനി വിയാതി.

൧൧൦൧-൨. നനു ച അനാഗതംസഞാണം യഥാകമ്മൂപഗഞാണന്തി ദ്വേ അഭിഞ്ഞാഞാണാനി അത്ഥി, കസ്മാ താനി ഇധ ന ദസ്സിതാനീതി ആഹ ‘‘അനാഗതംസഞാണസ്സാ’’തിആദി. ഇജ്ഝന്തി ദിബ്ബചക്ഖുനാതി വിസും പരികമ്മസ്സ അഭാവതോ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണപടിലാഭേനേവ തസ്സ പരിവാരാനി ഹുത്വാ പടിലദ്ധാനി ഹോന്തി. തതോയേവ ഹി താനി തസ്സ പരിഭണ്ഡഞാണാനീതി വുച്ചന്തി. യഥാ ഹി സിനേരുസ്സ പരിവാരട്ഠാനിയാനി തംസിദ്ധിയാ സിദ്ധാനി മേഖലട്ഠാനാനി പരിഭണ്ഡാനീതി വുച്ചന്തി, ഏവം ഇമാനിപി ദിബ്ബചക്ഖുസിദ്ധിയാ സിദ്ധാനി തസ്സ പരിഭണ്ഡാനീതി വേദിതബ്ബാനി.

ഹോതു താവ ഏവമേതം, ചുതൂപപാതഞാണം പന കിം ന ദസ്സിതന്തി ആഹ ‘‘ചുതൂപപാതഞാണമ്പീ’’തിആദി. ദിബ്ബചക്ഖുഞാണമേവ ഹി ചുതിയം, ഉപപത്തിയഞ്ച രൂപം വിഭാവേന്തം ചുതൂപപാതേ പവത്തത്താ ‘‘ചുതൂപപാതഞാണ’’ന്തി വുച്ചതി, അവസേസരൂപവിഭാവനകാലേ ‘‘ദിബ്ബചക്ഖൂ’’തി വുച്ചതി, തസ്മാ പരമത്ഥതോ നാമദ്വയേന ആഗതം ഏകമേവ ഞാണം, ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം ചുതൂപപാതഞാണന്തി പന ബ്യഞ്ജനതോയേവ നാനന്തി. കത്ഥചി മനോമയഞാണന്തിപി വിസും അഭിഞ്ഞാഞാണം ആഗതം, തം അത്ഥതോ ഇദ്ധിവിധഞാണമേവ. ദിബ്ബചക്ഖുഞാണവണ്ണനാ.

൧൧൦൩. ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ. അനേന തരേനാതി അനേന അഭിധമ്മാവതാരനാമകേന തരേന.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവികാസിനിയാ നാമ

അഭിധമ്മാവതാരസംവണ്ണനായ

അഭിഞ്ഞാനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.