൧൫. പന്നരസമോ പരിച്ഛേദോ

അരൂപാവചരസമാധിഭാവനാനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൮൦. ഏവം പഥവീകസിണവസേന ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനാനി ദസ്സേത്വാ യസ്മാ സേസകസിണവസേന നിദ്ദിസിയമാനേ ഗന്ഥഗാരവോ ഹോതി, തസ്മാ തം സബ്ബം ഠപേത്വാ അരൂപാവചരം വിഭാവേതും ‘‘രൂപാരൂപ’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. രൂപാരൂപമതീതേനാതി രൂപാരൂപഭവം അതിക്കന്തേന, പുനാനൂപപത്തിവസേന രൂപാരൂപഭവം അതിക്കന്തേന, പഗേവ കാമാവചരഭവം. രൂപാരൂപാദിവേദിനാതി രൂപാരൂപാദിഭൂമന്തരവേദിനാ.

൯൮൨-൪. യസ്മാ അയം അരൂപാവചരസമാധി നാമ രൂപവിരാഗഭാവനാ രൂപവിരാഗവസേനേവ അഭിനിപ്ഫാദേതബ്ബാവ, തസ്മാ തം ഉപ്പാദേതുകാമസ്സ രൂപേ വിരജ്ജനാകാരം, വിരത്തമാനസേന ച തദത്ഥായ പടിപജ്ജനവിധിം ദസ്സേതും ‘‘രൂപേ ഖോ’’തിആദി ആരദ്ധം. ദണ്ഡനട്ഠേന ദണ്ഡോ, മുഗ്ഗരാദി, പരപീളനാധിപ്പായേന തസ്സ ആദാനം ദണ്ഡാദാനം. ആദി-സദ്ദേന സത്ഥാദാനകലഹവിഗ്ഗഹവിവാദതുവംതുവംപേസുഞ്ഞാദീനം, അദിന്നാദാനാദീനഞ്ച ഗഹണം. ചക്ഖുരോഗാദയോതി ആദി-സദ്ദേന സോതരോഗാദീനം. രൂപേ ആദീനവം ദിസ്വാതി കരജരൂപാദിഓളാരികരൂപേ തന്നിദാനം ദോസം ദിസ്വാ. നിബ്ബിന്ദമാനസോതി വിരത്തമാനസോ. അരൂപന്തി അരൂപാവചരഭാവനം. തമ്ഹാ കസിണരൂപാതി തമ്ഹാ പടിഭാഗനിമിത്തസങ്ഖാതാ കസിണരൂപാ. നനു ചായം രൂപേ ആദീനവം ദിസ്വാ തം സമതിക്കമത്ഥായ പടിപജ്ജതി, പടിഭാഗനിമിത്തഞ്ച അരൂപം പണ്ണത്തിമത്തത്താതി കഥം തസ്മാ നിബ്ബിജ്ജതീതി അനുയോഗം സന്ധായ ഓപമ്മവസേന തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സൂകരാഭിഹതോവ സാ’’തി. യഥാ ഹി വനേ സൂകരേന പഹതമത്തോ സുനഖോ തതോ ഭീതോ രൂപദസ്സനവേലായം ഭത്തപചനഉക്ഖലിം ദൂരതോ ദിസ്വാ സൂകരപടിഭാഗതായ തസ്സം സൂകരാസങ്കം ഉപ്പാദേത്വാ ഉത്രസ്തോ പലായതേവ, ഏവമേവ രൂപേ നിബ്ബിന്ദമാനസോ തം അതിക്കമിതുകാമോ തപ്പടിഭാഗേ കസിണരൂപേപി നിബ്ബിജ്ജതി, സമതിക്കമിതുകാമോതി അധിപ്പായോ.

൯൮൫-൬. ചതുത്ഥേ പന ഝാനസ്മിന്തി ഠപേത്വാ പരിച്ഛിന്നാകാസകസിണം നവസു പഥവീകസിണാദീസു അഞ്ഞതരസ്മിം പടിലദ്ധചതുത്ഥജ്ഝാനേ. കേചി പന ആലോകകസിണമ്പി ഠപേത്വാ അട്ഠസൂതി വദന്തി. തസ്സ പന ഠപനേ കാരണം ന ദിസ്സതി. സുട്ഠു ചിണ്ണോ ചരിതോ അതിപ്പഗുണികതോ ആവജ്ജനാദിലക്ഖണോ വസീഭാവോ ഏതേനാതി സുചിണ്ണവസീ. കരോതി…പേ… യതോതി യസ്മാ ഇദം ചതുത്ഥജ്ഝാനചിത്തം മയാ നിബ്ബിന്ദകസിണരൂപം ആരമ്മണം കരോതി. ആസന്നസോമനസ്സഞ്ചാതി യതോ തതിയജ്ഝാനസ്സ ആസന്നതായ ആസന്നസോമനസ്സപച്ചത്ഥികഞ്ച. ഥൂലസന്തവിമോക്ഖതോതി സന്തവിമോക്ഖസങ്ഖാതഅരൂപജ്ഝാനതോ ഏതം യതോ ഥൂലം ഓളാരികം. അരൂപജ്ഝാനഞ്ഹി യേ തേ സന്താ വിമോക്ഖാ അതിക്കമ്മ രൂപേ ആരുപ്പന്തിആദീസു ‘‘സന്തവിമോക്ഖ’’ന്തി വുച്ചതി, സന്തതാസിദ്ധി ചസ്സ അനുസ്സതിതോ ദട്ഠബ്ബാ.

൯൮൭-൯൧. ചതുത്ഥേതി ചതുത്ഥജ്ഝാനേ. പഠമാരുപ്പഞ്ച സന്തതോ ദിസ്വാതി സമ്ബന്ധോ, സന്തവസേന മനസി കരിത്വാതി അത്ഥോ. സന്തതോ മനസികരണേനേവ ചേത്ഥ പണീതതോ, സുഖുമതോ ച മനസികാരോ സിദ്ധോവ ഹോതീതി ന തേ വിസും ഗഹിതാ. പത്ഥരിത്വാനാതി പഗേവ വഡ്ഢിതം, തദാ വഡ്ഢനവസേന വാ പത്ഥരിത്വാ. പുബ്ബകാലവസേന ചേതം വുത്തം. തേന നം ഉഗ്ഘാടേത്വാ പച്ഛാ ന വഡ്ഢിതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. ന ഹി തം പച്ഛാ വഡ്ഢനത്ഥായ വായമിയമാനമ്പി വഡ്ഢതീതി. തേനാതി കസിണരൂപേന.

ഇദാനിസ്സ ഉഗ്ഘാടനാകാരം ദസ്സേതും ‘‘ആകാസോ ഇതി വാ’’തിആദിം വത്വാ പുന തം സമത്ഥേതും ‘‘ഉഗ്ഘാടേന്തോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഉദയവസേന, പരിച്ഛേദഫരണവസേന ച അന്താഭാവതോ അനന്തോ. ന സംവേല്ലേതീതി കടസാരകകിലഞ്ജാദയോ വിയ ന പടിസംഹരതി. നാവജ്ജന്തോ ന പേക്ഖന്തോതി അനാവജ്ജന്തോ അനപേക്ഖന്തോ. അഞ്ഞദത്ഥു തേന ഫുട്ഠോകാസം വുത്തനയേന മനസികരോന്തോയേവാതി അധിപ്പായോ. ഇദഞ്ഹി വുത്തം ഹോതി – രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനസ്സ ആരമ്മണഭൂതം കസിണരൂപം സബ്ബേന സബ്ബം അമനസികരോതോ, തേന ച ഫുട്ഠോകാസം ‘‘ആകാസോ ആകാസോ’’തി മനസികരോതോ യദാ തം ഭാവനാനുഭാവേന ആകാസം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി, തദാ സോ കസിണം ഉഗ്ഘാടേതി നാമാതി.

൯൯൨-൫. ഏവം കസിണുഗ്ഘാടനവസേന പടിലദ്ധേ ആകാസനിമിത്തേ പുന പടിപജ്ജനവിധിം, യസ്സത്ഥായ യേസം പടിപജ്ജതി, തദത്ഥസിദ്ധഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസം നിമിത്ത’’ന്തിആദി വുത്തം. ആകാസസ്സ അനിമിത്തഭാവേപി നിമിത്തേന ഫുട്ഠോകാസഭാവതോ ‘‘നിമിത്ത’’ന്തി വുത്തം. പഞ്ച…പേ… വിക്ഖമ്ഭന്തീതി നനു രൂപാവചരപഠമജ്ഝാനസ്സ ഉപചാരക്ഖണേയേവ നീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭിതാനി, തതോ പട്ഠായ ച ന തേസം പരിയുട്ഠാനം അത്ഥി. യദി സിയാ, ഝാനതോ പരിഹായേയ്യാതി? സച്ചമേതം, ഇമസ്സ പന ഝാനസ്സ വണ്ണഭണനവസേനേതം വുത്തം യഥാ അഞ്ഞത്ഥാപി ഹേട്ഠാ പഹീനാനം ഉപരി പഹാനവചനന്തി. യേ പന ‘‘സബ്ബേ കുസലാ ധമ്മാ സബ്ബേസം അകുസലാനം പടിപക്ഖാതി കത്വാ ഏവം വുത്ത’’ന്തി വദന്തി, തേഹി ദുതിയജ്ഝാനൂപചാരാദീസു നീവരണവിക്ഖമ്ഭനാവചനസ്സ കാരണം വത്തബ്ബം ഹോതി. യമ്പി ചേകേ വദന്തി ‘‘സന്തേവ സുഖുമാനി രൂപാവചരഅവിക്ഖമ്ഭനീയാനി, താനി സന്ധായേതം വുത്ത’’ന്തി, തം തേസം മതിമത്തം. ന ഹി മഹഗ്ഗതകുസലേസു ലോകുത്തരകുസലം വിയ ഓധിസോ പഹാനം നാമ അത്ഥി. യോ പന രൂപാവചരേഹി അരൂപാനം ഉളാരഫലതാദിവിസേസോ, സോ ഭാവനാവിസേസേന സന്തതരപ്പണീതതരഭാവേന തേസുയേവ പുരിമപുരിമേഹി പച്ഛിമപച്ഛിമാനം വിയാതി ദട്ഠബ്ബം. ഇധാപീതി ന കേവലം രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനേ, ‘‘സേസാനി കാമാവചരാനീ’’തിആദീസു പന ഇധ യം വത്തബ്ബം അവുത്തം, തം രൂപാവചരജ്ഝാനനിദ്ദേസേ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബം.

൯൯൭-൧൦൦൧. ‘‘പുന ഭാവേതുകാമേനാ’’തി വുത്തേ പഠമമേവ പഠമാരുപ്പസ്സ ഭാവിതത്താ കിം ഭാവേതുകാമേനാതി അനുയോഗേ ‘‘ദുതിയാരുപ്പമാനസ’’ന്തി വുത്തം, ന പന ‘‘ദുതിയാരുപ്പമാനസം ഭാവേതുകാമേനാ’’തി ഇമിനാ അജ്ഝാസയേന. ന ഹി പഠമം ദുതിയാരുപ്പം ഭാവിതന്തി. രൂപാവചരജ്ഝാനം അനതിക്കമിത്വാ അനധിഗന്തബ്ബതോ തം മനസികാരസമുദാചാരസ്സ ഹാനഭാഗിയഭാവാവഹനതോ രൂപാവചരജ്ഝാനമേതസ്സ പച്ചത്ഥികന്തി കത്വാ വുത്തം ‘‘ആസന്ന…പേ… പച്ചത്ഥികന്തി ചാ’’തി. വീഥിപടിപന്നായ ഭാവനായ ഉപരൂപരിവിസേസാവഹഭാവതോ, പണീതഭാവസിദ്ധിതോ ച പഠമാരുപ്പതോ ദുതിയാരുപ്പം സന്തതരസഭാവന്തി ആഹ ‘‘ദുതിയാരുപ്പ…പേ… പനാ’’തി. വക്ഖതി ഹി ‘‘സുപണീതതരാ ഹോന്തി, പച്ഛിമാ പച്ഛിമാ ഇധാ’’തി (അഭിധ. ൧൦൪൦). വിഞ്ഞാണമിച്ചേവം മനസാ കാതബ്ബന്തി വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണം ഇച്ചേവം മനസാ കാതബ്ബം, കേവലം അനന്തം അനന്തന്തി ന മനസി കാതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘അനന്തന്തി…പേ… മനസാ നിധാ’’തി. അനന്തം വിഞ്ഞാണം അനന്തം വിഞ്ഞാണന്തി പന മനസി കാതും വട്ടതി.

൧൦൦൨-൬. തസ്മിം പന നിമിത്തസ്മിന്തി തസ്മിം പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണസങ്ഖാതേ വിഞ്ഞാണനിമിത്തേ. വിചാരേന്തസ്സ മാനസന്തി ഭാവനാചിത്തം പവത്തേന്തസ്സ. ആകാസഫുടവിഞ്ഞാണേതി കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസം ഫരിത്വാ പവത്തേ പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണേ ആരമ്മണഭൂതേ. അപ്പേതീതി അപ്പനാവസേന പവത്തതി. സഭാവധമ്മേപി ആരമ്മണസമതിക്കമഭാവനാവിസേസഭാവതോ ഇദം അപ്പനാപത്തം ഹോതി ചതുത്ഥാരുപ്പം വിയ. അപ്പനാ…പേ… നയോവാതി ദുതിയാരുപ്പജ്ഝാനേ പുരിമഭാഗേ തീണി, ചത്താരി വാ ജവനാനി കാമാവചരാനി ഉപേക്ഖാവേദനാസമ്പയുത്താനേവ ഹോന്തി. ചതുത്ഥം, പഞ്ചമം വാ ആരുപ്പമാനസന്തിആദിനാ അപ്പനാനയോ പഠമാരുപ്പജ്ഝാനേ വുത്തനയോവ. ഫരിത്വാ പവത്തവിഞ്ഞാണന്തി പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണഞ്ചന്തി വുച്ചതീതി രുള്ഹീസദ്ദവസേന വുത്തഭാവമേവ പകാസേതും ‘‘വിഞ്ഞാണാ…പേ… സിയാ’’തി വുത്തം. പുബ്ബേ അനന്തസ്സ ആകാസസ്സ ആരമ്മണകരണവസേന അനന്തതായ ‘‘വിഞ്ഞാണഞ്ച’’ന്തി വുത്തന്തി. പുന മനസികാരവസേന വാ അനന്തതായ തഥാ വുത്തന്തി ദസ്സേതും ‘‘മനക്കാരവസേനാപീ’’തിആദി വുത്തം. ദുതിയാരുപ്പം ഭാവേന്തോ ഹി പഠമാരുപ്പം അനന്തതോ അനവസേസതോ മനസി കരോന്തോ അനന്തന്തി മനസി കരോതി.

൧൦൧൦. പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണാഭാവോതി കസിണം ഉഗ്ഘാടേത്വാ ആകാസോ വിയ ആകാസാനഞ്ചായതനം പഹായ തസ്സ അഭാവോ മനസി കാതബ്ബോ. കസ്മാ പനേത്ഥ ദുതിയാരുപ്പവിഞ്ഞാണാഭാവം അമനസികത്വാ പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണാഭാവോ മനസി കാതബ്ബോതി? വുച്ചതേ – തയിദം ആരമ്മണാതിക്കമനവസേന പത്തബ്ബം, ന പന അങ്ഗാതിക്കമനവസേന. തഥാ ച സതി ആരമ്മണേയേവ സാതിസയം ദോസദസ്സനേന തം സമതിക്കമിതബ്ബം, ആരമ്മണഞ്ച ദുതിയാരുപ്പസ്സ പഠമാരുപ്പമേവ, തസ്മാ കസിണേ ആദീനവം ദിസ്വാ തം ഉഗ്ഘാടേത്വാ തബ്ബിവിത്താകാസസ്സ വിയ പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണേ ആദീനവം ദിസ്വാ തം പഹായ തദഭാവസ്സേവ മനസികരണം യുത്തന്തി. അഭയഗിരിവാസിനോ പന ‘‘വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനാഭാവോയേവ മനസി കാതബ്ബോ’’തി വദന്തി, തേ പന ഇമേസം ആരമ്മണാതിക്കമനവസേന പത്തബ്ബഭാവം അസല്ലക്ഖേത്വാ കഥേന്തി. യദി സല്ലക്ഖേന്തി, അഞ്ഞത്ഥ ദോസം ദിസ്വാ അഞ്ഞസ്സ സമതിക്കമേ അതിപ്പസങ്ഗദോസതോ ന മുച്ചന്തി.

അഥാപി വദേയ്യും – ‘‘വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സതോ സമാപജ്ജതി, സതോ സമാപജ്ജിത്വാ സതോ വുട്ഠാതി, സതോ വുട്ഠഹിത്വാ തഞ്ഞേവ വിഞ്ഞാണം ഭാവേതീ’തി വചനതോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനാഭാവോയേവ മനസി കാതബ്ബോ’’തി, തയിദം പാളിഅത്ഥം വിരുജ്ഝിത്വാ ഗഹണവസേന ചിന്തിതം. ന ഹേത്ഥ തഞ്ഞേവ വിഞ്ഞാണന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം അധിപ്പേതം. യദി ഹി തം അധിപ്പേതം സിയാ, വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനന്തി തസ്സ പധാനഭാവേന നിദ്ദിട്ഠത്താ തഞ്ഞേവാതി വചനേനേവ പരിയത്തം, കിം വിഞ്ഞാണന്തി വചനേന. അഥ സരൂപനിദ്ദേസത്ഥം വിഞ്ഞാണവചനം, ഏവം സതി തഞ്ഞേവ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനന്തി വുത്തം സിയാ, തസ്മാ വിഞ്ഞാണന്തി വചനേന യം ആരബ്ഭ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം പവത്തം, തസ്സേവ ആകാസാനഞ്ചായതനസ്സ ഗഹണം, ന ഇതരസ്സാതി സുട്ഠു വുത്തം.

൧൦൧൧-൨. പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണാഭാവോമനസികാതബ്ബോതി വത്വാ മനസികാരവിധിം ദസ്സേതും ‘‘തം പനാ’’തിആദി വുത്തം. അകത്വാ മനസാതി മനസാ ആരമ്മണം അകത്വാ സബ്ബേന സബ്ബം തം അചിന്തേത്വാ. ‘‘ആകാസം ആകാസ’’ന്തി മനസി കരോന്തസ്സ കസിണവിവിത്താകാസം വിയ ‘‘നത്ഥി നത്ഥീ’’തി, ‘‘സുഞ്ഞം സുഞ്ഞ’’ന്തി വാ മനസി കരോന്തസ്സ വിഞ്ഞാണവിവിത്തം അഭാവമത്തമേവ ഉപട്ഠാതീതി ആഹ ‘‘നത്ഥീ’’തിആദി. വാ-സദ്ദോ അനിയമത്ഥോ, തേന ദ്വീസു പകാരേസു ഏകേനപി അത്ഥസിദ്ധി ഹോതീതി ദസ്സേതി. അവുത്തവികപ്പനത്ഥോ വാ വാ-സദ്ദോ, തേന ‘‘വിവിത്തം വിവിത്ത’’ന്തി ഇമസ്സപി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. അനിയമോ പനേത്ഥ തിണ്ണമ്പി വിസും വിസും പരിയായഭാവതോവ സിദ്ധോ. പരിയായസദ്ദാ ഹി വിസും വിസുംയേവ അത്ഥം സാധേന്താ പരിയായാതി ലോകേ നിരുള്ഹാ. യഥാഹു –

‘‘പരിയായേനേവ തേ യസ്മാ, വദന്തത്ഥം ന സംഹതാ;

പരിയായത്ഥം തതോ സബ്ബം, പരിയായേസു വവത്ഥിത’’ന്തി.

൧൦൧൩-൬. തസ്മിം നിമിത്തേതി പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണസ്സ അഭാവസങ്ഖാതേ ഝാനുപ്പത്തികാരണഭൂതേ നിമിത്തേ. സതി സന്തിട്ഠതീതി അഭാവനിമിത്താരമ്മണാ സതി സമ്മാ സുപ്പതിട്ഠിതാ ഹുത്വാ തിട്ഠതി. സതിസീസേന ചേത്ഥ ഉപചാരജ്ഝാനാനുഗുണാനം സദ്ധാപഞ്ചമാനം ഇന്ദ്രിയാനം സകിച്ചയോഗം ദസ്സേതി. ഉപചാരജ്ഝാനം പന ‘‘ഭിയ്യോപി സമാധിയതി മാനസ’’ന്തി ഇമിനാ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. കസിണുഗ്ഘാടിമാ…പേ… അഭാവകേതി ഏവം പവത്തവിഞ്ഞാണസ്സ നത്ഥിഭാവസങ്ഖാതേ വിനാസാഭാവകേ ന പുരേ അഭാവാദികേ. അപ്പനാനയോ പനേത്ഥ പഥവീകസിണേ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘അപ്പനായ നയോ’’തിആദി.

൧൦൧൭-൯. ഏവം യം തത്ഥ അവസിട്ഠം, തം അതിദിസിത്വാ ഇദാനി വിസേസം ദസ്സേതും ‘‘ആകാസഗതവിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദി വുത്തം. പരികമ്മമനക്കാരേ തസ്മിം അന്തരഹിതേതി ‘‘നത്ഥി നത്ഥീ’’തി പവത്തപരികമ്മമനസികാരേ അമനസികരണേന അസ്മിം പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണേ അന്തരഹിതേ, ന പന ഖണഭങ്ഗവസേന, ഝാനപരിഹാനിവസേന വാ അന്തരഹിതേ. ഖണഭങ്ഗവസേന ഹി അന്തരധാനം ഖണേ ഖണേ ഉപലബ്ഭതി. പരിഹാനിവസേന ച അന്തരധാനേ പുന തം അനുപ്പാദേത്വാ ഉത്തരി ഞാണാധിഗമോയേവ നത്ഥീതി. തസ്സാപഗമമത്തംവ പസ്സന്തോ വസതീതി തസ്സ പഠമാരുപ്പസ്സ അഭാവമത്തം പസ്സന്തോ സോ യോഗാവചരോ വിഹരതി. യഥാ കഥം വിയാതി ആഹ ‘‘സന്നിപാത’’ന്തിആദി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ നാമ കോചി പുരിസോ മണ്ഡലമാളാദീസു കത്ഥചി കേനചിദേവ കരണീയേന സന്നിപതിതം ഭിക്ഖുസങ്ഘം ദിസ്വാ കത്ഥചി ഗന്ത്വാ സന്നിപാതകിച്ചാവസാനേ ഉട്ഠായ പക്കന്തേസു ഭിക്ഖൂസു പുന തം ഠാനം ഗന്ത്വാ ഓലോകേന്തോ സുഞ്ഞമേവ പസ്സതി, ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബന്തി. തത്രിദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – യഥാ സോ പുരിസോ സന്നിപതിതം ഭിക്ഖുസങ്ഘം ദിസ്വാ ഗതോ, തതോ സബ്ബേസു ഭിക്ഖൂസു അപഗതേസു തം ഠാനം തേഹി സുഞ്ഞമേവ പസ്സതി, ന പന തേസം കുതോചി അപഗതകാരണം, ഏവമയം യോഗാവചരോ പുബ്ബേ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനജ്ഝാനചക്ഖുനാ പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണം ദിസ്വാ നത്ഥീതി മനസികാരേന തസ്മിം അപഗതേ തതിയാരുപ്പചക്ഖുനാ തസ്സ നത്ഥിഭാവമേവ പസ്സതി, ന തസ്സ അപഗതകാരണം വീമംസതി ഝാനസ്സ താദിസാഭോഗാഭാവതോതി.

൧൦൨൦-൪. ചതുത്ഥാ…പേ… ന ച സന്തന്തി യഥാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനചിത്തം സങ്ഖാരാവസേസസുഖുമഭാവപ്പത്തിയാ സവിസേസം സന്തം, ഏവമയം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തി ന ച സന്താ തദഭാവതോതി അധിപ്പായോ. ച-സദ്ദോ പനേത്ഥ അവുത്തസമുച്ചയത്ഥോ. തേന ‘‘സഞ്ഞാ രോഗോ, സഞ്ഞാ ഗണ്ഡോ, സഞ്ഞാ സല്ലം, ഏതം സന്തം, ഏതം പണീതം, യദിദം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതന’’ന്തി ഇമസ്സപി സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. ചതുത്ഥം സന്തതോതി സങ്ഖാരാവസേസസുഖുമഭാവേനേവ സവിസേസം സന്തതായ, അസന്തഭാവകരരോഗാദിസരിക്ഖകസഞ്ഞാവിരഹതോ ച സന്തതോ ദിസ്വാ. ‘‘സന്തം സന്തമിദം ചിത്ത’’ന്തി ഇമിനാ ഭാവനാകാരം ദസ്സേതി. വിഭങ്ഗേപി ഹി തംയേവ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സന്തതോ മനസി കരോതീതി അയമേവ ഭാവനാകാരോ ഗഹിതോ. അപരേ പന ‘‘പാളിയം ഇമസ്സ ഭാവനാകാരോ ന ഗഹിതോ’’തി വത്വാ തത്ഥ കാരണം വദന്തി, തത്ഥ വത്തബ്ബം വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനാദിതോ ഗഹേതബ്ബം.

൧൦൨൭. തതിയാരുപ്പസങ്ഖാതക്ഖന്ധേസു ച ചതൂസുപി ആരമ്മണഭൂതേസൂതി അധിപ്പായോ.

൧൦൨൯-൩൧. അഭാവമത്തമ്പീതി സുഞ്ഞതമത്തമ്പി ഏവം സുഖുമമ്പീതി അധിപ്പായോ. സന്താരമ്മണതായാതി സന്തം ആരമ്മണം ഏതസ്സാതി സന്താരമ്മണാ, തബ്ഭാവോ സന്താരമ്മണതാ, തായ, ന ഝാനസന്തതായ. ന ഹി തതിയാരുപ്പസമാപത്തി ചതുത്ഥാരുപ്പതോ സന്തതരാ. ചോദകോ യം സന്തതോ മനസി കരോതി, ന തത്ഥ ആദീനവദസ്സനം ഭവേയ്യ. അസതി ച ആദീനവദസ്സനേ ന സമതിക്കമോ ഏവ സിയാതി ‘‘സന്തതോ ചേ മനക്കാരോ കഥഞ്ച സമതിക്കമോ’’തി ആഹ. ഇതരോ ‘‘അനാപജ്ജിതുകാമത്താ’’തിആദിനാ പരിഹാരമാഹ. തേന ആദീനവദസ്സനമ്പി അത്ഥേവാതി ദസ്സേതി. യസ്മിഞ്ഹി ഝാനേ അഭിരതി, തത്ഥ ആവജ്ജനസമാപജ്ജനാദിപടിപത്തിയാ ഭവിതബ്ബം. സാ പനസ്സ തതിയാരുപ്പേ സബ്ബസോവ നത്ഥി, കേവലം സുഞ്ഞഭാവതോ ആരമ്മണകരണമത്തമേവ. തഥാ ഹേസ കിഞ്ചാപി തം സന്തതോ മനസി കരോതി, അഥ ഖ്വസ്സ ‘‘അഹമേതം ആവജ്ജിസ്സാമി, സമാപജ്ജിസ്സാമീ’’തി ആഭോഗോ സമന്നാഹാരോ ന ഹോതി. കസ്മാ? ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനതോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ പണീതതരതായ. യഥാ ഹി രാജാ മഹതാ രാജാനുഭാവേന നഗരവീഥിയം ചരന്തോ ദന്തകാരാദയോ കമ്മകാരേ ഛേകേ അനേകാനി ദന്തവികതിആദീനി സിപ്പാനി കരോന്തേ ദിസ്വാ ‘‘അഹോ വത രേ ഛേകാ ആചരിയാ, ഈദിസാനി സിപ്പാനി കരിസ്സന്തീ’’തി ഏവം തേസം ഛേകതായ തുസ്സതി, ന ചസ്സ ഏവം ഹോതി ‘‘അഹോ വതാഹമ്പി രജ്ജം പഹായ ഏവരൂപോ സിപ്പികോ ഭവേയ്യ’’ന്തി. തം കിസ്സ ഹേതു? രജ്ജസിരിയാ മഹാനിസംസതായ, സോ തേസം ജീവിതം തിണായപി അമഞ്ഞമാനോ തേ സമതിക്കമിത്വാ ഗച്ഛതി, ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം.

൧൦൩൨. സുഖുമം പരന്തി ഉക്കംസതോ സുഖുമം, പഠമജ്ഝാനൂപചാരതോ പട്ഠായ ഹി തച്ഛേന്തിയാ വിയ പവത്തമാനായ ഭാവനായ അനുക്കമേന സങ്ഖാരാ തത്ഥ അന്തിമകോട്ഠാസതം പാപിതാതി. യദി ഏവം കഥം ഭാവനാ അത്തനോ കിച്ചം സാധേതി, നനു ചേസാ തദവത്ഥം പാപിതാ ആരമ്മണം ന സമ്മാ ഉപനിജ്ഝായതീതി? നയിദമേവ ദട്ഠബ്ബം. ഭാവനാബലേന സുഖുമഭാവം പാപിതാപി ചേസാ അത്തനോ കിച്ചേ ദുബ്ബലത്തം ന പാപിതാ, അഥ ഖോ വിപ്ഫാരികതാഭാവം ഗമിതാ, തേന തഥാ സുഖുമാപി അത്തനോ കിച്ചേ ന ദുബ്ബലാ ഏവാതി ന തത്ഥ തസ്സാ അസാമത്ഥിയം ഹോതി.

൧൦൩൩-൪. യായ സഞ്ഞായാതി യാദിസായ സഞ്ഞായ സദ്ദപ്പവത്തിഹേതുഭൂതായ. സോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമങ്ഗീ പുഗ്ഗലോ. നേവസഞ്ഞീ ച നാസഞ്ഞീ ഹോതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാസമങ്ഗീ ഹോതി. ന കേവലം തു സഞ്ഞാവ ഏദിസീ സുഖുമാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാ ഹോതി, അഥ ഖോ പന വേദനാദയോപി സുഖുമാ, വേദനാപി നേവവേദനാനാവേദനാ, ചിത്തമ്പി നേവചിത്തംനാചിത്തം, ഫസ്സോപി നേവഫസ്സോനാഫസ്സോ. ഏസ നയോ സേസസമ്പയുത്തധമ്മേസു. സഞ്ഞാസീസേന പന ‘‘നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതന’’ന്തി വുത്തം ‘‘നാനത്തകായാ നാനത്തസഞ്ഞിനോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൩൩൨, ൩൪൧, ൩൫൭, ൩൫൯; അ. നി. ൭.൪൪; ൯.൨൪) വിയ. നനു ചേത്ഥ യദി സഞ്ഞാ അത്ഥി, കഥം നേവസഞ്ഞാതി വത്തും വട്ടതി. യദി നത്ഥി, കഥം നാസഞ്ഞാതി അനുയോഗം സന്ധായ ഇമമത്ഥം ഉപമാഹി സാധേതും ‘‘പത്തമക്ഖനതേലേനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പത്തമക്ഖണതേലേനാതി അന്തോവുത്ഥതായ യാഗുയാ സദ്ധിം അകപ്പിയട്ഠേന തേലം അത്ഥീതി, നാളിപൂരാദീനം വസേന നത്ഥീതി ച വത്തബ്ബേന പത്തേ മക്ഖിതതേലേന. മഗ്ഗസ്മിം ഉദകേന ചാതി ഉപാഹനതേമനമത്തട്ഠേന ഉദകം അത്ഥീതി, നഹാനവസേന നത്ഥീതി ച വത്തബ്ബേന മഗ്ഗസ്മിം ഉദകേന.

൧൦൩൫-൭. അയം അത്ഥോതി കിഞ്ചി വിസേസം ഉപാദായ സഭാവതോ അത്ഥീതി വത്തബ്ബസ്സേവ ധമ്മസ്സ കിഞ്ചി വിസേസം ഉപാദായ നത്ഥീതി വത്തബ്ബതാസങ്ഖാതോ അയമത്ഥോ. പടുസഞ്ഞാകിച്ചം കാതും അസമത്ഥതായ ഹി നേവസഞ്ഞതാ, സങ്ഖാരാവസേസസുഖുമഭാവേന നാസഞ്ഞതാ ച ഹോതി. തേനാഹ ‘‘പടുസഞ്ഞായ കിച്ചസ്സാ’’തിആദി. ആരമ്മണസഞ്ജാനനഞ്ചേവ വിപസ്സനായ വിസയഭാവം ഉപഗന്ത്വാ നിബ്ബിദാജനനഞ്ച പടുസഞ്ഞാകിച്ചം കഥമയം സഞ്ഞാവ സമാനാ സഞ്ഞാകിച്ചം കാതും ന സക്കോതീതി ആഹ ‘‘യഥാ ദഹനകിച്ച’’ന്തിആദി. ന്ഹാതുകാമസ്സ ഉണ്ഹസീതഭാവം അകത്വാ സുഖജനനതായ സുഖോദകം, തസ്മിം. തേജോധാതു യഥാ ദഹനകിച്ചം കാതും ന സക്കോതി, ഏവമേസാ അതിസന്താരമ്മണേ പവത്തത്താ ആരമ്മണസഞ്ജാനനം കാതും ന സക്കോതി, പരമസുഖുമത്തം ഗതാവ. തേനേവ ഹേസാ അകതാഭിനിവേസസ്സ വിപസ്സനാഞാണേന സുഖഗ്ഗയ്ഹാ ന ഹോതീതി സേസസമാപത്തീസു സഞ്ഞാ വിയ വിപസ്സനായ വിസയഭാവം ഉപഗന്ത്വാ നിബ്ബിദാജനനമ്പി കാതും ന സക്കോതി, അഞ്ഞേസു ഹി ഖന്ധേസു അകതവിപസ്സനാഭിനിവേസോ ഭിക്ഖു നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനക്ഖന്ധേ സമ്മസിത്വാ നിബ്ബിദം പത്തും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി, അപി ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ. പകതിവിപസ്സകോ പന സാരിപുത്തസദിസോ ഭിക്ഖു ഖന്ധാദിമുഖേന വിപസ്സനം അഭിനിവിസിത്വാ ദ്വാരാരമ്മണേഹി സദ്ധിം ദ്വാരപ്പവത്തധമ്മാനം വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ ഠിതോ സക്കുണേയ്യ തബ്ബിസയം ഉദയബ്ബയഞാണം ഉപ്പാദേതും, സോപി കലാപസമ്മസനവസേനേവ, നോ അനുപദധമ്മവിപസ്സനാവസേന. ന ഹി സാരിപുത്തസദിസോ ഭിക്ഖു ചതുത്ഥാരുപ്പപരിയാപന്നേസു ഫസ്സാദിധമ്മേസു വിനിബ്ഭുജിത്വാ വിസും വിസും സരൂപതോ ഗഹേത്വാ അനിച്ചാദിവസേന സമ്മസിതും സക്കോതി. കേവലം പന അവിനിബ്ഭുജ്ജ ഏകതോ ഗഹേത്വാ കലാപതോ സമൂഹതോയേവ സമ്മസിതും സമത്ഥോ ഹോതി, ഏവം സുഖുമത്തേനേസാ വിജ്ജതി.

൧൦൩൮-൪൦. രൂപന്തി കസിണരൂപസങ്ഖാതം പടിഭാഗനിമിത്തം. ആകാസന്തി കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസം. വിഞ്ഞാണന്തി ആകാസേ പവത്തവിഞ്ഞാണം. തദഭാവകന്തി തസ്സ ആകാസേ പവത്തവിഞ്ഞാണസ്സ അഭാവകം. കമതോതി പഠമാരുപ്പം സമതിക്കമിത്വാ ഹോതീതിആദിനാ അനുക്കമതോ. അത്തനാ വുത്തമത്ഥം അട്ഠകഥാവചനം ആഹരിത്വാ സാധേന്തോ ‘‘ആഹ ചാ’’തിആദിമാഹ. ഇധാതി ഇമാസു ചതൂസു അരൂപസമാപത്തീസു. പച്ഛിമാ പച്ഛിമാ സമാപത്തിയോ ഹി പുരിമാപുരിമാഹി സമാപത്തീഹി സുപണീതതരാ സുട്ഠു പണീതതരാ, സുന്ദരപണീതതരാതി വാ അത്ഥോ. പാസാദതലസാടികാതി ചതുഭൂമകപാസാദസ്സ ഹേട്ഠിമഹേട്ഠിമതോ ഉപരൂപരി സവിസേസാ പഞ്ച കാമഗുണാ, ചത്താരോ പാസാദതലാ ച ഥൂലസണ്ഹസണ്ഹതരസണ്ഹതമസുത്തേഹി വിഹിതാ ആയാമവിത്ഥാരതോ സമപ്പമാണാ സാടികാ ച.

൧൦൪൨. രൂപാരൂപഭവം അഭിഭുയ്യ നിബ്ബാനം യാതി, അഥ വാ നീവരണേ അഭിഭുയ്യ രൂപാരൂപഭവം യാതീതി അത്ഥോ.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവികാസിനിയാ നാമ

അഭിധമ്മാവതാരസംവണ്ണനായ

അരൂപാവചരസമാധിഭാവനാനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.