൧൪. ചുദ്ദസമോ പരിച്ഛേദോ

രൂപാവചരസമാധിഭാവനാനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൭൮൯. ഏവം പരമത്ഥസമ്മുതിവസേന ഉഭയഥാപി സബ്ബധമ്മേ സങ്ഖേപതോ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യസ്മാ തേസു ഉഗ്ഗഹണപരിച്ഛേദാദിവസേന കതപരിചയേന അത്ഥകാമേന കുലപുത്തേന ഏകംസതോ ഭാവനായ അഭിയോഗോ കാതബ്ബോ, തസ്മാ ഭാവനാനയം സങ്ഖേപതോ ദസ്സേതുമാരഭന്തോ ആഹ ‘‘ഭാവനാനയ’’ന്തിആദി. തത്ഥ ഭാവനാനയന്തി ലോകിയലോകുത്തരഭാവനാനയം, കുസലധമ്മാനം വഡ്ഢനക്കമന്തി അത്ഥോ. ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികം ഹിതം ആനയതി ഉപനേതീതി ഹിതാനയോ, തം ഹിതാനയം. മാനയന്തി മാനേന്തോ. ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികത്ഥേഹി അനുസാസനതോ സത്താനം സുഖം ആനേതീതി സുഖാനയോ, തം സുഖാനയം. പരമം ബ്യാകരോമി, പരമം ഭാവനാനയന്തി വാ യോജനാ.

൭൯൦. മനുസ്സാനം ധമ്മതോ ഉത്തരം ഞാണദസ്സനന്തി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ മനുസ്സാനം ധമ്മാ നാമ മനുസ്സാനം പകതിധമ്മഭൂതാ ദസ കുസലകമ്മപഥാ, തതോ ഉത്തരം ഞാണദസ്സനം നാമ മഹഗ്ഗതലോകുത്തരധമ്മാ. തേ ഹി ജാനനട്ഠേന ഞാണം, പച്ചക്ഖതോ വിയ ദസ്സനട്ഠേന ച ദസ്സനന്തി അധിപ്പേതാ. ‘‘ഉത്തരിമനുസ്സാന’’ന്തി വാ യഥാഠിതവസേനേവ സമ്ബന്ധോ. ബാലമനുസ്സാദിതോ ഉത്തരിമനുസ്സാനം ഝായീനഞ്ചേവ അരിയാനഞ്ചാതി അത്ഥോ.

൭൯൧. സങ്കസ്സരസമാചാരേതിആദീഹി സീലവിസുദ്ധിയാ പയോജനദസ്സനം. തത്ഥ സങ്കായ സരിതബ്ബോ സമാചാരോ അസ്സാതി സങ്കസ്സരസമാചാരോ. യം കിഞ്ചി ലാമകകമ്മം ദിസ്വാ ‘‘ഇദം അസുകേന കതം ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവം പവത്തേതബ്ബായ സങ്കായ അത്തനോ വാ പരേ യംകിഞ്ചി മന്തേന്തേ ദിസ്വാ ‘‘മമ ഇദഞ്ചിദഞ്ച അസാരുപ്പം ജാനിത്വാ മന്തേതീ’’തി ഏവം പവത്തസങ്കായ ഉപഗന്തബ്ബസമാചാരോതി അത്ഥോ. ദുസ്സീലേതി ഏതദേവ വിഭാവേതും ‘‘സീലവജ്ജിതേ’’തി വുത്തം. ദുസ്സീലേതി വാ ദൂസിതസീലേ ഖണ്ഡാദിഭാവം ഉപഗതസീലേ. സീലവജ്ജിതേതി സബ്ബേന സബ്ബം സീലവിരഹിതേ. നത്ഥി ഝാനന്തി ലോകിയജ്ഝാനമ്പി താവ നത്ഥി. കുതോ മഗ്ഗോതി ലോകുത്തരമഗ്ഗോ കുതോ, കേന കാരണേന ലോകുത്തരധമ്മാനം ഹേതുയേവ വിജ്ജതീതി അത്ഥോ.

൭൯൨. ചരന്തി തസ്മിം സീലേ പരിപൂരകാരിതായ പവത്തന്തീതി ചാരിത്തം. വാരിതം തായന്തി രക്ഖന്തി തേന, വാരിതതോ വാ അത്താനം തായതീതി വാരിത്തം. യം ഭഗവതാ ‘‘ഇദം കാതബ്ബ’’ന്തി പഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദപൂരണം, ഇദം ചാരിത്തം നാമ. യം ‘‘ന കാതബ്ബ’’ന്തി പടിക്ഖിത്തം, തസ്സ അകരണം വാരിത്തം നാമ. അച്ഛിദ്ദന്തിആദീസു യസ്സ സത്തസു ആപത്തിക്ഖന്ധേസു മജ്ഝേ സിക്ഖാപദം ഭിന്നം, തസ്സ സീലം ഛിദ്ദസാടകോ വിയ ഛിദ്ദം നാമ ഹോതി, തബ്ബിപരീതം അച്ഛിദ്ദം. യസ്സ ആദിമ്ഹി വാ അന്തേ വാ ഭിന്നം, തസ്സ പരിയന്തേ ഛിന്നസാടകോ വിയ ഖണ്ഡം നാമ ഹോതി, തദഞ്ഞം അക്ഖണ്ഡം. കമസ്സ ആദരകരണവസേന അക്ഖണ്ഡന്തി, കമവിലങ്ഘനവസേന ‘‘അക്ഖണ്ഡമച്ഛിദ്ദ’’ന്തി വാ പാഠോ. അകമ്മാസ-ഗ്ഗഹണേന അസബലത്തമ്പി വുത്തം, സബലകമ്മാസാനം ഭേദസ്സ അപ്പമത്തകഭാവതോ. ഏത്തകോ ഹി തേസം വിസേസോ. യസ്സ പടിപാടിയാ ദ്വേ തീണി സിക്ഖാപദാനി ഭിന്നാനി, തസ്സ പിട്ഠിയാ, കുച്ഛിയാ വാ ഉട്ഠിതേന വിസഭാഗവണ്ണേന കാളരത്താദീനം അഞ്ഞതരേന സബലവണ്ണാ ഗാവീ വിയ സബലം നാമ ഹോതി. യസ്സ അന്തരന്തരാ ഭിന്നാനി, തസ്സ അന്തരന്തരാ വിസഭാഗവണ്ണബിന്ദുചിത്രഗാവീ വിയ കമ്മാസം നാമ ഹോതി. യം പന തഥാവിധം ന ഹോതി, തം ‘‘അസബലം അകമ്മാസ’’ന്തി വുച്ചതി. അനിന്ദിതന്തി ഇമിനാ ഭുജിസ്സവിഞ്ഞുപ്പസത്ഥഅപരാമട്ഠസമാധിസംവത്തനികഭാവേ സങ്ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ ‘‘ഇമിനാഹം സീലേന വാ വതേന വാ ബ്രഹ്മചരിയേന വാ ദേവോ വാ ഭവിസ്സാമി ദേവഞ്ഞതരോ വാ’’തി ഏവം തണ്ഹായ അപരാമട്ഠം തണ്ഹാദാസബ്യതോ മോചിതത്താ ഭുജിസ്സം നാമ. അദാസഞ്ഹി ലോകേ ഭുജിസ്സോതി വദന്തി. യഥാവുത്തഗുണപാരിപൂരിയാ ബുദ്ധാദീഹി വിഞ്ഞൂഹി പസംസിതബ്ബന്തി വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥം. തണ്ഹാദിട്ഠീഹി അപരാമട്ഠം ഠിതിഭാഗിയം അപരാമട്ഠം നാമ. ഝാനാദീനം പച്ചയോ ഭവിതും സമത്ഥം വിസേസഭാഗിയം സമാധിസംവത്തനികം നാമ.

൭൯൩-൭. വിവേകസുഖന്തി കായചിത്തൂപധിവിവേകസുഖം. കായവിവേകസുഖമ്പി ഹി സമ്പന്നസീലസ്സേവ ദുസ്സീലസ്സ സുഞ്ഞാഗാരാദീസു വസതോപി ഭേരവാരമ്മണാദിആപാഥഗമനേന ദുക്ഖസ്സേവ വിസേസതോ സമ്പജ്ജനതോ. അലങ്കാരോ അനുത്തരോതി ദേവബ്രഹ്മരാജരാജമഹാമത്താദീനം മജ്ഝേ അനഞ്ഞസാധാരണസോഭാപടിലാഭഹേതുതായ നിരുത്തരോ അലങ്കാരവിസേസോ. രതനന്തി ചക്കവത്തീനം ചക്കരതനാദിതോപി സവിസേസം രതിജനനതോ അനുത്തരം രതനം. ചക്കരതനാദികഞ്ഹി വട്ടനിസ്സിതമേവ രതിം ജനേതി, ഇദം പന വിവട്ടനിസ്സിതമ്പി ജനേതീതി വിസേസതോ രതിജനകം ഹോതി. ഇച്ഛിതിച്ഛിതസ്സ സമ്പത്തിവിസേസസ്സ നിപ്ഫാദനതോ ചിന്താമണിസമന്തി ചിന്താമണി. യാനന്തി സംസാരകന്താരതരണേ യാനം. സീതലന്തി ചിത്തസീതിഭാവകരണേന സീതലം. കിലേസമലധോവനന്തി ഗങ്ഗായമുനാദീഹിപി ദുബ്ബിസോധനീയസ്സ കിലേസകാലുസിയസ്സ ധോവനം. ഗുണാനം മൂലഭൂതന്തി സബ്ബേസമ്പി ലോകിയലോകുത്തരഗുണാനം മൂലഭൂതം. ‘‘സീലേ പതിട്ഠായ (സം. നി. ൧.൨൩), കോ ചാദി കുസലാനം ധമ്മാനം, സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധ’’ന്തി (സം. നി. ൫.൩൬൯) ച ആദിവചനഞ്ഹേത്ഥ നിദസ്സനം. ദോസാനം വീതിക്കമവത്ഥുഭൂതസ്സ ബലസ്സ വിനാസനതോ ദോസാനം ബലഘാതി.

തസ്മാതി യസ്മാ ഏവംവിധാനിസംസസമ്പന്നം സീലം, തസ്മാ. ദുവിധലക്ഖണന്തി ഓക്ഖിത്തചക്ഖുഅപ്പസദ്ദാദിവസേന കായകമ്മാദീനം അവിപ്പകിണ്ണതാസാധനതോ സമാധാനലക്ഖണം, കുസലധമ്മാനം മൂലഭാവതോ പതിട്ഠാനലക്ഖണന്തി ഏവം ദുവിധലക്ഖണം, ചാരിത്തവാരിത്തവസേന വാ ദുവിധസഭാവന്തി അത്ഥോ. അത്ഥാനം കാമേതി തസ്സ ഹിതാസീസനവസേനാതി അത്ഥകാമോ. പിയം സീലമസ്സാതി പിയസീലോ.

൭൯൮-൯. കാതബ്ബോ പലിബോധസ്സുപച്ഛേദോതി സമ്ബന്ധോ. കതിവിധോ പനായം പലിബോധോ, കിം സരൂപോ ചാതി ആഹ ‘‘പലിബോധാ ദസാ’’തിആദി, ‘‘ആഹ മഹാഅട്ഠകഥായ’’ന്തി അധിപ്പായോ. തത്ഥ ആവാസോതി ഏകമ്പി ഓവരകം ആദിം കത്വാ യാവ സകലോപി സങ്ഘാരാമോ, സോ തത്ഥ പടിബദ്ധചിത്തസ്സ പലിബോധോ, ന ഇതരസ്സ. കുലന്തി ഞാതികുലം വാ ഉപട്ഠാകകുലം വാ, തം തേഹി സംസട്ഠവിഹരതോവ പലിബോധോ. ലാഭോതി ചത്താരോ പച്ചയാ, തേപി തത്ഥ സാപേക്ഖസ്സേവ പലിബോധാ. ഗണോതി സുത്തന്തികഗണോ വാ ആഭിധമ്മികഗണോ വാ. സോ ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാദാനേന സമണധമ്മസ്സ ഓകാസാലാഭിനോ പലിബോധോ. കമ്മന്തി നവകമ്മം, തം കരോന്തേന വഡ്ഢകിആദീഹി ലദ്ധാലദ്ധം ജാനിതബ്ബം, കതാകതേ ഉസ്സുക്കം ആപജ്ജിതബ്ബന്തി സബ്ബഥാപി പലിബോധോ. അദ്ധാനന്തി മഗ്ഗഗമനചിത്തസ്സ ദുബ്ബിനോദനീയതായ തം സമണധമ്മസ്സ പലിബോധോ. ഞാതീതി ഏത്ഥ കുല-ഗ്ഗഹണേന ഞാതികുലസ്സപി ഗഹിതത്താ ഏകേകാ ഞാതി ഇധ ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. യേ പന വിഹാരേ ആചരിയുപജ്ഝായാദയോ, ഘരേ മാതാദയോ, തേ ഗിലാനാ പലിബോധാ. ആബാധോതി യോ കോചി രോഗോ, സോ ബാധയമാനോ പലിബോധോ. ഗന്ഥോതി പരിയത്തിപരിഹരണം, തം സജ്ഝായാദീഹി നിച്ചബ്യാവടസ്സേവ പലിബോധോ. ഇദ്ധീതി പോഥുജ്ജനികഇദ്ധി. സാ ഹി ദുപ്പരിഹാരാ അപ്പമത്തകേനേവ ഭിജ്ജതി, അയം പന വിപസ്സനായ പലിബോധോ, ന സമാധിസ്സ സമാധിം പത്വാ പടിലഭിതബ്ബത്താ. തേതി തേ പലിബോധാ.

൮൦൦-൨. പലിബോധസ്സുപച്ഛേദം കത്വാതി ഏത്ഥ പഠമോ തത്ഥ നിരപേക്ഖചിത്തതായ, ദുതിയോ അസംസഗ്ഗേന, തതിയോ ലാഭസക്കാരുപ്പത്തിട്ഠാനം പഹായ അഞ്ഞത്ഥ ഗമനേന, ചതുത്ഥോ യഥാരദ്ധഗന്ഥസമാപനേന, അഞ്ഞസ്സ സങ്ഗാഹണേന വാ, പഞ്ചമോ യഥാരദ്ധകമ്മസ്സ നിട്ഠാപനേന, സങ്ഘാദീനം നിയ്യാതനേന വാ, ഛട്ഠോ ഗന്ത്വാ കിച്ചതീരണേന, സത്തമോ ഉപട്ഠഹിത്വാ ഞാതീനം പാകതികകരണേന, അട്ഠമോ ഭേസജ്ജകരണേന, വീരിയാധിട്ഠാനേന വാ, നവമദസമാ തത്ഥ അബ്യാവടതായ ഉപച്ഛിന്ദിതബ്ബാ. ഉപസങ്കമിതബ്ബോതി യത്ഥ സോ വസതി, തത്ഥ ഉപസങ്കമനവിധിഞ്ചേവ ഉപസങ്കമന്തേന പടിപജ്ജിതബ്ബവിധാനഞ്ച വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. ഇതോ പരഞ്ഹി ഗന്ഥവിത്ഥാരപരിഹരണത്ഥം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ആഗതവിത്ഥാരം പഹായ പദത്ഥവണ്ണനമത്തം കരിസ്സാമ. കമ്മട്ഠാനസ്സാതി ഏത്ഥ യോഗകമ്മസ്സ പവത്തിട്ഠാനതായ, ഉപരൂപരിഭാവനാകമ്മസ്സ കാരണഭാവതോ ച കമ്മട്ഠാനം. തം പന സബ്ബത്ഥകപാരിഹാരിയവസേന ദുവിധം. തത്ഥ മേത്താ, മരണസ്സതി, അസുഭസഞ്ഞാ ച സബ്ബത്ഥ അത്ഥയിതബ്ബതോ ഇച്ഛിതബ്ബതോ സബ്ബത്ഥകകമ്മട്ഠാനം നാമ. ചരിയാനുകൂലം പന യം കിഞ്ചി കമ്മട്ഠാനം നിച്ചം പരിഹരിതബ്ബത്താ പാരിഹാരിയകമ്മട്ഠാനം നാമ. ഇമം ദുവിധം കമ്മട്ഠാനം യോ ദേതി, അയം കമ്മട്ഠാനസ്സ ദായകോ, സോപി ഈദിസോ പരിയേസിതബ്ബോതി ദസ്സേതും ‘‘പിയോ ഗരൂ’’തിആദി വുത്തം. പിയോതി സീലസമ്പദാദീഹി സത്താനം പിയായിതബ്ബോ. ഗരൂതി തതോയേവ ഗരുകാതബ്ബോ പാസാണച്ഛത്തം വിയ ഗരും കത്വാ ദട്ഠബ്ബോ. ഭാവനീയോതി സമ്ഭാവനീയോ. വത്താതി കിഞ്ചി ആലസിയമ്പി ദിസ്വാ ചോദേത്വാ ഓവാദവസേന വദനസീലോ. വചനക്ഖമോതി പടിപുച്ഛക്ഖമോ, പടിപുച്ഛിതോ അസംഹീരോ ഹുത്വാ സമ്ഭാസനക്ഖമോതി വുത്തം ഹോതി. ഗമ്ഭീരഞ്ച കഥം കത്താതി തിരച്ഛാനകഥം അകഥേത്വാ ദസകഥാവത്ഥുപടിസംയുത്തം ഗമ്ഭീരമേവ കഥം കത്താ. നോ ചട്ഠാനേ നിയോജകോതി അപ്പവത്തിതബ്ബട്ഠാനഭൂതേ അഹിതേ ന നിയോജകോ. ഏവമാദിഗുണോപേതന്തി ആദി-സദ്ദേന സദ്ധാസമ്പദാദിഗുണയോഗം ദസ്സേതി. കാലേനാതി അത്തനോ, ആചരിയസ്സ ച സപ്പായകാലേന.

൮൦൩. വത്തം കത്വാതി ആചരിയസ്സ നവകമഹല്ലകഭാവാനുരൂപേന ഖന്ധകേ ആഗതം ആചരിയവത്തം കത്വാ. ഇദാനി ആചരിയേന പടിപജ്ജിതബ്ബവിധിം ദസ്സേതും ‘‘തേനാപീ’’തിആദി വുത്തം. തേനാപീതി കമ്മട്ഠാനദായകേനപി. ചരിതം ഞത്വാ ദാതബ്ബന്തി ചേതോപരിയഞാണലാഭിനാ തസ്സ ചിത്താചാരം, ഹദയലോഹിതം വാ പസ്സിത്വാ ഇതരേന ‘‘ത്വം കിംചരിതോസി, കേ വാ പന തേ ധമ്മാ ബഹുലം സമുദാചരന്തീ’’തിആദിനാ പടിപുച്ഛിത്വാ തസ്സ ചരിതം ജാനിത്വാ തദനുരൂപേന ദാതബ്ബം.

൮൦൪. ഇരിയാപഥാദിതോപി കേസഞ്ചി ചരിതം ജാനിതും സക്കാ, തം പന ന ഏകന്തികം, ‘‘ചരിതം ഞത്വാ’’തി വുത്തം, കതമം പന തം, കതിവിധാ വാതി ആഹ ‘‘ചരിതം പനിദം രാഗദോസമോഹവസേനാ’’തിആദി. ഉസ്സന്നഭാവേന സന്താനേ ചരതീതി ചരിതം, അസതി പടിപക്ഖഭാവനായം സന്താനേ പവത്തനാരഹാ രാഗാദയോ.

൮൦൫. വോമിസ്സകനയാതി സമ്പയോഗവസേന, ഏകസന്തതിപരിയാപന്നതാവസേന ച നേസം സംസഗ്ഗഭേദാ. ചതുസട്ഠി ഭവന്തീതി –

‘‘രാഗാദികേ തികേ സത്ത, സത്ത സദ്ധാദികേ തികേ;

ഏകദ്വിതികമൂലമ്ഹി, മിസ്സതോ സത്തസത്തക’’ന്തി –

ഏവം വുത്തേഹി നവഹി സത്തകേഹി യഥാരഹം വിഭജിയമാനാ തേസട്ഠി ദിട്ഠിയാ സദ്ധിം ചതുസട്ഠി ഭവന്തി. തഥാ ഹി വുത്തം ഉപനന്ദത്ഥേരേന –

‘‘രാഗോ ദോസോ ച മോഹോ ച, രാഗേന പടിഘോപി ച;

സദ്ധിം രാഗേന മോഹോ ച, മോഹോപി പടിഘേന ച.

‘‘രാഗാദിത്തയമേകന്തി, സത്ത രാഗാദികേ തികേ;

സദ്ധാ ബുദ്ധി ച തക്കോ ച, സദ്ധിം സദ്ധായ ബുദ്ധി ച.

‘‘സദ്ധായ തക്കനഞ്ചേവ, ബുദ്ധിയാ തക്കനമ്പി ച;

സദ്ധാദിത്തയമേകന്തി, സത്ത സദ്ധാദികേ തികേ.

‘‘രാഗാദികം തികഞ്ചേക-മേകദ്വിതികഭേദതോ;

സദ്ധാബുദ്ധിവിതക്കേഹി, യഥായോഗം വിമിസ്സിയ.

‘‘ഏകമൂലേ ദ്വിമൂലേ ച, പച്ചേകം സത്തകത്തയം;

തിമൂലേ സത്തകഞ്ചേകം, ഞേയ്യം തം സത്തസത്തകം.

‘‘സദ്ധിം രാഗേന സദ്ധാ ച, സദ്ധിം തേനേവ ബുദ്ധി ച;

തേനേവ തക്കനം തേന, സദ്ധാബുദ്ധി ച തേന ച.

‘‘സദ്ധാസങ്കപ്പനം തേന, ബുദ്ധിസങ്കപ്പനമ്പി ച;

വിമിസ്സേത്വാന തേനേവ, സദ്ധാബുദ്ധിവിതക്കനം.

‘‘രാഗമൂലനയേ ചേവ-മേകം സത്തകമുദ്ദിസേ;

സദ്ധിം ദോസേന സദ്ധാ ച, സദ്ധിം തേനേവ ബുദ്ധി ച.

‘‘തേനേവ തക്കനം തേന, സദ്ധാബുദ്ധി ച തേന ച;

സദ്ധാസങ്കപ്പനം തേന, ബുദ്ധിസങ്കപ്പനമ്പി ച.

‘‘വിമിസ്സേത്വാന തേനേവ, സദ്ധാബുദ്ധിവിതക്കനം;

ദോസമൂലനയേ ചേവ-മേകം സത്തകമുദ്ദിസേ.

‘‘സദ്ധിം മോഹേന സദ്ധാ ച, സദ്ധിം തേനേവ ബുദ്ധി ച;

തേനേവ തക്കനം തേന, സദ്ധാബുദ്ധി ച തേന ച.

‘‘സദ്ധാസങ്കപ്പനം തേന, ബുദ്ധിസങ്കപ്പനമ്പി ച;

വിമിസ്സേത്വാന തേനേവ, സദ്ധാബുദ്ധിവിതക്കനം.

‘‘മോഹമൂലനയേ ചേവ-മേകം സത്തകമുദ്ദിസേ;

ഏകമൂലേ നയേ ചേവം, ഞേയ്യം തം സത്തകത്തയം.

‘‘മിസ്സേത്വാ രാഗദോസേഹി, സദ്ധാ തേഹേവ ബുദ്ധി ച;

തേഹി സങ്കപ്പനം തേഹി, സദ്ധാബുദ്ധി ച തേഹി ച.

‘‘സദ്ധാസങ്കപ്പനം തേഹി, ബുദ്ധിസങ്കപ്പനമ്പി ച;

തേഹി ദ്വീഹേവ മിസ്സേത്വാ, സദ്ധാബുദ്ധിവിതക്കനം.

‘‘രാഗദോസനയേ ചേവ-മേകം സത്തകമുദ്ദിസേ;

മിസ്സേത്വാ രാഗമോഹേഹി, സദ്ധാ തേഹേവ ബുദ്ധി ച.

‘‘തേഹി സങ്കപ്പനം തേഹി, സദ്ധാബുദ്ധി ച തേഹി ച;

സദ്ധാസങ്കപ്പനം തേഹി, ബുദ്ധിസങ്കപ്പനമ്പി ച.

‘‘തേഹി ദ്വീഹേവ മിസ്സേത്വാ, സദ്ധാബുദ്ധിവിതക്കനം;

രാഗമോഹനയേ ചേവ-മേകം സത്തകമുദ്ദിസേ.

‘‘മിസ്സേത്വാ ദോസമോഹേഹി, സദ്ധാ തേഹേവ ബുദ്ധി ച;

തേഹി സങ്കപ്പനം തേഹി, സദ്ധാബുദ്ധി ച തേഹി ച.

‘‘സദ്ധാസങ്കപ്പനം തേഹി, ബുദ്ധിസങ്കപ്പനമ്പി ച;

തേഹി ദ്വീഹേവ മിസ്സേത്വാ, സദ്ധാബുദ്ധിവിതക്കനം.

‘‘ദോസമോഹനയേ ചേവ-മേകം സത്തകമുദ്ദിസേ;

ദ്വിമൂലമ്ഹി നയേ ചേവം, ഞേയ്യം തം സത്തകത്തയം.

‘‘രാഗപ്പടിഘമോഹേഹി, സദ്ധാ തേഹേവ ബുദ്ധി ച;

തേഹി സങ്കപ്പനം തേഹി, സദ്ധാബുദ്ധി ച തേഹി ച.

‘‘സദ്ധാസങ്കപ്പനം തേഹി, ബുദ്ധിസങ്കപ്പനമ്പി ച;

തേഹി തീഹേവ മിസ്സേത്വാ, സദ്ധാബുദ്ധിവിതക്കനം.

‘‘തിമൂലമ്ഹി നയേ ചേവ-മേകം സത്തകമുദ്ദിസേ;

ഏവം തേസട്ഠി ഹോതീതി, വിഞ്ഞേയ്യം നവസത്തകം;

ദിട്ഠിയാപി ച ഹോതേവ, ചതുസട്ഠീതി കേചനാ’’തി.

൮൦൬-൭. നനു ച ‘‘ചരിതം ഞത്വാ ദാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം, കിംചരിതസ്സ പന കിം കമ്മട്ഠാനം അനുകൂലന്തി ഇമം അനുയോഗം സന്ധായ തംതംചരിതാനുകൂലകമ്മട്ഠാനം ദസ്സേത്വാ പുന തസ്സ ഗണനതോ അപ്പനാവഹതോ ഝാനപ്പഭേദതോ സമതിക്കമതോ വഡ്ഢനാവഡ്ഢനതോ ആരമ്മണതോ ഭൂമിതോ ഗഹണതോ പച്ചയതോ ഭേദം ദസ്സേതും ‘‘അസുഭാ ചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ദസ അസുഭാതി ഉദ്ധുമാതകം വിനീലകം വിപുബ്ബകം വിച്ഛിദ്ദകം വിക്ഖായിതകം വിക്ഖിത്തകം ഹതവിക്ഖിത്തകം ലോഹിതകം പുളവകം അട്ഠികന്തി ഇമേ ദസ. തഥാ കായഗതാസതി ചാതി ഇമേ ഏകാദസ രാഗവിക്ഖമ്ഭനസ്സ ഉപായഭാവതോ രാഗചരിതസ്സ അനുകൂലാ. അസുഭ-ഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ തദാരമ്മണസമാധിപുബ്ബങ്ഗമം കമ്മട്ഠാനം ഗഹിതം. ഏവം സേസേസുപി യഥാരഹം ദട്ഠബ്ബം. അപ്പമാണസത്താരമ്മണത്താ അപ്പമഞ്ഞാ, മേത്താ കരുണാ മുദിതാ ഉപേക്ഖാതി ചതുന്നം ബ്രഹ്മവിഹാരാനമേതം അധിവചനം. തേ പന സവണ്ണകസിണാ നീലകസിണം പീതകസിണം ലോഹിതകസിണം ഓദാതകസിണന്തി ഇമേഹി ചതൂഹി വണ്ണകസിണേഹി സഹിതാ അട്ഠ ദോസവിക്ഖമ്ഭനുപായഭാവതോ, അപ്പടിഘാതവിസയത്താ ച ദോസചരിതസ്സ അനുകൂലാ.

൮൦൮. തം…പേ… പനേകകന്തി ഏത്ഥ ഏകകന്തി ഇദം അനുസ്സതിഅപേക്ഖം, അനുസ്സതീസു ഏകന്തി അത്ഥോ, ന മോഹചരിതവിതക്കചരിതാപേക്ഖം തേസം അഞ്ഞസ്സാപി അനുകൂലസ്സ ലബ്ഭനതോ. തം പന മോഹചരിതസ്സ, വിതക്കചരിതസ്സ ച ഗണനബലേന ചിത്തസ്സ പതിട്ഠാനതോ അനുകൂലം.

൮൦൯-൧൧. പുരിമാ…പേ… ദേഹിനോതി ‘‘ബുദ്ധാനുസ്സതി ധമ്മാനുസ്സതി സങ്ഘാനുസ്സതി സീലാനുസ്സതി ചാഗാനുസ്സതി ദേവതാനുസ്സതീ’’തി ഇദം പാളിക്കമേന പുരിമം അനുസ്സതിഛക്കം സദ്ധാചരിതസ്സ അതിസപ്പായവസേന അനുകൂലം. മരണൂപസമായുത്താ സതീതി മരണേ, ഉപസമേ ച യുത്താ സതി, മരണാനുസ്സതി, ഉപസമാനുസ്സതി ചാതി വുത്തം ഹോതി. ആഹാരനിസ്സിതാ സഞ്ഞാതി ആഹാരേ പടിക്കൂലസഞ്ഞാ. ധാതുവവത്ഥാനന്തി ചതുധാതുവവത്ഥാനം. ബുദ്ധിപ്പകതിജന്തുനോതി ബുദ്ധിചരിതസ്സ സത്തസ്സ. സേസാനി കസിണാനീതി ദോസചരിതസ്സ അനുകൂലേസു വുത്തേഹി ചതൂഹി വണ്ണകസിണേഹി അവസേസാനി പഥവീആപോതേജോവായോആലോകാകാസകസിണാനി, ഏവം പുരിമാനി ചത്താരി, ഇമാനി ഛാതി ദസ ഇമസ്സേവ ഉജുവിപച്ചനീകാ, ഇമസ്സ അസപ്പായന്തി ഗഹേതബ്ബവിസേസസ്സ അഭാവതോ രാഗാദിസബ്ബചരിതാനം അനുകൂലാതി വണ്ണിതാ.

൮൧൨. ഏകന്തവിപച്ചനീകഭാവതോതി രാഗചരിതാദീനം അസുഭാദികമ്മട്ഠാനസ്സ ഉജുവിപച്ചനീകതായ. അതിസപ്പായതോതി സദ്ധാചരിതാദീനം ബുദ്ധാനുസ്സതിആദികമ്മട്ഠാനസ്സ അതിസപ്പായതോ. ഏവം ഉജുവിപച്ചനീകവസേന, അതിസപ്പായവസേന ച ഇദം സബ്ബം വിസും വിസും തേസം അനുകൂലന്തി വുത്തം, ന പന ഇതരസ്സ അനനുകൂലഭാവതോ. ന ഹി രാഗാദീനം അവിക്ഖമ്ഭികാ, സദ്ധാദീനം വാ അനുപകാരികാ കുസലഭാവനാ നാമ അത്ഥി. തഥാ ഹി മേഘിയസുത്തേ –

‘‘ചത്താരോ ധമ്മാ ഉത്തരി ഭാവേതബ്ബാ, അസുഭാ ഭാവേതബ്ബാ രാഗസ്സ പഹാനായ, മേത്താ ഭാവേതബ്ബാ ബ്യാപാദസ്സ പഹാനായ, ആനാപാനസ്സതി ഭാവേതബ്ബാ വിതക്കുപച്ഛേദായ, അനിച്ചസഞ്ഞാ ഭാവേതബ്ബാ അസ്മിമാനസമുഗ്ഘാതായാ’’തി (അ. നി. ൯.൩; ഉദാ. ൩൧) –

ഏകസ്സേവ ചത്താരോ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാതി വുത്താ. തഥാ രാഹുലോവാദസുത്തേപി ‘‘മേത്തം, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവേഹീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൨.൧൨൦) സത്ത കമ്മട്ഠാനാനി വുത്താനി, ന ചായസ്മതോ മേഘിയസ്സ ചത്താരിപി ചരിതാനി സന്തി, നാപി രാഹുലത്ഥേരസ്സ സബ്ബചരിതാനി, തസ്മാ വചനമത്തേ അഭിനിവേസം അകത്വാ സബ്ബത്ഥ അധിപ്പായോ പരിയേസിതബ്ബോതി വുത്തം ഹോതി.

൮൧൩-൪. കിഞ്ചാപി വുത്തനയേന കമ്മട്ഠാനാനം ഗണനപരിച്ഛേദോപി സക്കാ ഞാതും, സങ്കരത്താ പന സുഖേന വിഞ്ഞാതും ന സക്കാതി തേസം സാമഞ്ഞതോ, വിസും വിസും ജാതിതോ ച ഗണനപരിച്ഛേദം ദസ്സേതും ‘‘കമ്മട്ഠാനാനി സബ്ബാനീ’’തിആദി വുത്തം. ചത്താലീസാതി നിദ്ദിസേതി പാളിതോ, അട്ഠകഥാതോ ച സമോധാനേത്വാ ‘‘സമചത്താലീസാ’’തി നിദ്ദിസേയ്യ. കഥം? കസിണാനി ദസ…പേ… സഞ്ഞാ ചാഹാരതാ ഇതി. അസുഭാനുസ്സതീ ദസാതി ദസ-സദ്ദോ പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ ‘‘ദസ അസുഭാ, ദസ അനുസ്സതീ’’തി. ദസ അസുഭാ ഹേട്ഠാ കഥിതാവ. ‘‘പുരിമാനുസ്സതിഛക്ക’’ന്തി ഏത്ഥ വുത്താ ഛ, മരണാനുസ്സതി കായഗതാസതി ആനാപാനസ്സതി ഉപസമാനുസ്സതീതി ഇമാ ദസ അനുസ്സതിയോ. ചതുധാതുവവത്ഥാനന്തി പഥവാദീനം ചതുന്നം ധാതൂനം വവത്ഥാനം. സഞ്ഞാ ചാഹാരതാതി ഗാഥാബന്ധവസേന ഗ-കാരസ്സ ലോപം കത്വാ ആഹാരഗതാ സഞ്ഞാ ‘‘ആഹാരതാ സഞ്ഞാ’’തി വുത്താ. ആഹാരോയേവ വാ ആഹാരതാ, തഗ്ഗതാ ച സഞ്ഞാ ഉപചാരതോ ‘‘ആഹാരതാ’’തി വുത്താ, ആഹാരേ പടിക്കൂലസഞ്ഞാതി അത്ഥോ.

൮൧൫-൬. കിം ഇമേസു സബ്ബേസുയേവ കമ്മട്ഠാനേസു ഝാനം നിബ്ബത്തതീതി? ആമ, നിബ്ബത്തതി സബ്ബേസ്വേവ ഉപചാരജ്ഝാനം, അപ്പനാഝാനം പന കേസുചി ന നിബ്ബത്തതി, തസ്മാ കാനിചി ഉപചാരമേവ നിബ്ബത്തേന്തി, കാനിചി അപ്പനമ്പി. കഥം പനേതം ദട്ഠബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ഏതേസൂ’’തിആദി. ഉപചാരമേവ ആവഹന്തീതി ഉപചാരാവഹാ ‘‘അപേക്ഖോ’’തിആദീസു വിയ ഹേത്ഥ അവധാരണം ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ ആനാപാനസ്സതിം, കായഗതാസതിഞ്ച ഹിത്വാ സേസാ ബുദ്ധാനുസ്സതിആദയോ അട്ഠ അനുസ്സതിയോ, സഞ്ഞാ, വവത്ഥാനഞ്ചാതി ഏതേ ദസ നാനപ്പകാരകത്താ, ഗമ്ഭീരത്താ, സഭാവധമ്മത്താ ച അസതി ഭാവനാവിസേസേ ഉപചാരാവഹാ വുത്താ.

൮൧൭-൮. ഏവം ഉപചാരപ്പനാവഹതോ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഝാനപ്പഭേദതോ ദസ്സേതും ‘‘അപ്പനായാവഹേസൂ’’തിആദി വുത്തം. ചതുക്കജ്ഝാനികാതി ചതുക്കനയവസേന ചതുബ്ബിധരൂപാവചരജ്ഝാനവന്തോ, തേസം ഏകേകസ്സേവ ആരമ്മണഭൂതാതി അത്ഥോ. പഞ്ചകനയവസേന പന ‘‘പഞ്ചകജ്ഝാനികാ’’തി വേദിതബ്ബാ. പഠമജ്ഝാനികാതി പഠമജ്ഝാനസ്സേവ ആരമ്മണഭൂതാ, പടിക്കൂലഭാവതോ പന ഇതരേസം ആരമ്മണാനി ന ഹോന്തി. പടിക്കൂലേപി ഹി വിസയേ വിതക്കബലേന പഠമജ്ഝാനം അപ്പേതി ചണ്ഡസോതനദിയം അരിത്തബലേന നാവാ വിയ. സേസാനി പന തദഭാവതോ ന തേസു അപ്പേന്തി.

൮൧൯. തികജ്ഝാനവഹാതി ചതുക്കനയേന തികജ്ഝാനവഹാ, പഞ്ചകനയേന പന ചതുക്കജ്ഝാനവഹാ, മേത്താകരുണാമുദിതാ ഹി മേത്താദീനം സോമനസ്സസഹഗതാനമേവ ആരമ്മണത്താ പഞ്ചമജ്ഝാനികാ ന ഹോന്തി. അപ്പനപ്പത്താ ഹി മേത്താദയോ സോമനസ്സേന വിനാ നപ്പവത്തന്തി. ചതുത്ഥോപി ബ്രഹ്മവിഹാരോതി സമ്ബന്ധോ. ബ്രഹ്മാനം ഉത്തമാനം വിഹാരോ, ബ്രഹ്മഭൂതോ വാ വിഹാരോതി ബ്രഹ്മവിഹാരോ, സോ ഉപേക്ഖാഭാവനാവസേന ചതുത്ഥജ്ഝാനികോ. തത്ഥാപി മേത്താദിവസേന പടിലദ്ധജ്ഝാനചതുക്കസ്സേവേതം അപ്പേതി, നേതരസ്സ. കസ്മാ? മേത്താദീനം നിസ്സന്ദത്താ. യഥാ ഹി കസിണാനം നിസ്സന്ദാ ആരുപ്പാ, യഥാ ച സമഥവിപസ്സനാനിസ്സന്ദാ നിരോധസമാപത്തി, ഏവം മേത്താദിനിസ്സന്ദാ ഉപേക്ഖാ. ആരുപ്പാ ചതുത്ഥജ്ഝാനികാതി അങ്ഗസമതാവസേന ആരുപ്പാപി ചതുത്ഥജ്ഝാനസ്സേവ പഭേദാതി കത്വാ വുത്തം.

൮൨൦. ഏവം ഝാനഭേദതോ ദസ്സേത്വാ പുന സമതിക്കമതോ ദസ്സേതും ‘‘വസേനാരമ്മണങ്ഗാന’’ന്തിആദി വുത്തം. ആരമ്മണസമതിക്കമോ അങ്ഗസമതിക്കമോതി അതിക്കമിതബ്ബാനം ആരമ്മണാനം, അങ്ഗാനഞ്ച വസേന സമതിക്കമോ ദുവിധോ. കിം സബ്ബേസ്വേവ ദുവിധോ ലബ്ഭതി, നോതി ആഹ ‘‘ഗോചരാ…പേ… തിക്കമോ’’തി. ചതൂസു ഹി ആരുപ്പേസു ആരമ്മണസമതിക്കമോവ ഹോതി ആകാസകസിണവജ്ജിതേസു നവസു ആരമ്മണേസു അഞ്ഞതരം സമതിക്കമിത്വാ ആകാസാനഞ്ചായതനസ്സ, ആകാസാനഞ്ചായതനാദീനി ച സമതിക്കമിത്വാ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനാദീനം പത്തബ്ബത്താ, അങ്ഗാതിക്കമോ പന അരൂപേ നത്ഥി ചതുന്നഞ്ചാപി അങ്ഗാനം വസേന സമാനത്താ. രൂപേ ഝാനങ്ഗതിക്കമോതി രൂപാവചരികകമ്മട്ഠാനേസു വിതക്കാദീനം ഝാനങ്ഗാനം അതിക്കമോ, ഇദഞ്ച ലബ്ഭമാനകവസേന വുത്തം. പഠമജ്ഝാനികേസു ദുവിധോപി സമതിക്കമോ നത്ഥി, നീവരണസമതിക്കമോ ഇധ അട്ഠന്നമ്പി സമാപത്തീനം സാധാരണത്താ ന ഗഹിതോ.

൮൨൧. ഏവം സമതിക്കമവസേന ദസ്സേത്വാ പുന വഡ്ഢനാവഡ്ഢനവസേന ദസ്സേതും ‘‘ദസേവ കസിണാനീ’’തിആദിമാഹ. ഇമേസു ചത്താലീസായ കമ്മട്ഠാനേസു ദസ കസിണാനേവ വഡ്ഢേതബ്ബാനി. ന ച…പേ… അസുഭാദയോതി സേസാ അസുഭാദയോ പന നേവ വഡ്ഢേതബ്ബാ. കസ്മാ? പരിച്ഛിന്നാകാരേനേവ ഉപട്ഠാനതോ, ആനിസംസാഭാവതോ ച. തഥാ ഹി ദസ അസുഭാനി, കായഗതാസതി ച അത്തനോ ഠിതോകാസേന പരിച്ഛിന്നത്താ പരിച്ഛിന്നാകാരേനേവ ഉപട്ഠഹന്തി. വഡ്ഢിതേസുപി കുണപരാസി ഏവ ഉപട്ഠാതീതി ന കോചി ആനിസംസോ അത്ഥി. അവഡ്ഢിതേസുപി ഹി തേസു കാമരാഗവിക്ഖമ്ഭനാ ഹോതിയേവ. യദി ഏവം, അസുഭജ്ഝാനാനം അപ്പമാണാരമ്മണതാവചനം വിരുജ്ഝതീതി? ന വിരുജ്ഝതി. ഏകച്ചോ ഹി ഉദ്ധുമാതകേ വാ അട്ഠികേ വാ മഹന്തേ നിമിത്തം ഗണ്ഹാതി, ഏകച്ചോ അപ്പകേതി ഇമിനാ പരിയായേന ഏകച്ചസ്സ പരിത്താരമ്മണജ്ഝാനം ഹോതി, ഏകച്ചസ്സ അപ്പമാണാരമ്മണം. യോ വാ ഏതം ആനിസംസാഭാവം അപസ്സന്തോ വഡ്ഢേയ്യ, തസ്സ വസേന അപ്പമാണാരമ്മണതാ വുത്താ. ആനാപാനനിമിത്തമ്പി നാസികഗ്ഗമുഖനിമിത്താദിപരിച്ഛിന്നം ഉപട്ഠാതി, വഡ്ഢയതോപി ച വാതരാസിയേവ വഡ്ഢതി. പിചുപിണ്ഡാദിവസേന ഉപട്ഠഹന്തമ്പി ഹി നിമിത്തം വാതസങ്ഘാടമത്തമേവ, തഥാ ബ്രഹ്മവിഹാരനിമിത്തമ്പി വഡ്ഢേന്തസ്സ സത്തരാസിയേവ വഡ്ഢേയ്യ, ന ച തേന കോചി അത്ഥോ ഹോതി, തസ്മാ തദുഭയമ്പി ന വഡ്ഢേതബ്ബം. യം പന വുത്തം ‘‘മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതീ’’തിആദി (വിഭ. ൬൬൩), തമ്പി പരിഗ്ഗഹവസേന വുത്തം, ന നിമിത്തവഡ്ഢനവസേന. കിഞ്ചി ബ്രഹ്മവിഹാരേ പടിഭാഗനിമിത്തമേവ നത്ഥി, കിമയം വഡ്ഢേയ്യ, അപ്പമാണാരമ്മണതാ പനേത്ഥ പരിഗ്ഗഹിതമത്തവസേന വേദിതബ്ബാ. ആരുപ്പാരമ്മണേസു ആകാസം കസിണുഗ്ഘാടമത്തത്താ കസിണാപഗമവസേനേവ മനസി കാതബ്ബം, തതോ പരം വഡ്ഢയതോ ന കിഞ്ചി ഹോതി, വിഞ്ഞാണം സഭാവധമ്മത്താ ന സക്കാ വഡ്ഢേതും, പരികമ്മമേവ ഹി വഡ്ഢേതും സക്കാ, വിഞ്ഞാണാപഗമോ തസ്സ അഭാവമത്തത്താ, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനാരമ്മണമ്പി സഭാവധമ്മത്തായേവ ന സക്കാ വഡ്ഢേതും, തസ്മാ താനിപി ന വഡ്ഢേതബ്ബാനി. അപ്പമാണാരമ്മണതാ ആരുപ്പാനം വിപുലകസിണുഗ്ഘാടിമാകാസേ പവത്തിയാ വേദിതബ്ബാ. ബുദ്ധാനുസ്സതിആദയോ ച അനിമിത്തത്താ ന വഡ്ഢേതബ്ബാ. പടിഭാഗനിമിത്തഞ്ഹി അയം വഡ്ഢേയ്യ, തഞ്ച നേസം നത്ഥി, തസ്മാ ഇമേ അസുഭാദയോ തിംസ കമ്മട്ഠാനാനി പരിച്ഛിന്നോകാസത്താ, പയോജനാഭാവതോ, അവഡ്ഢനതോ ച ന വഡ്ഢേതബ്ബാനി.

൮൨൨-൩. ഏവം വഡ്ഢനാവഡ്ഢനതോ ദസ്സേത്വാ പുന ആരമ്മണതോ ദസ്സേതും ‘‘ദസേവ കസിണാനീ’’തിആദി ആരദ്ധം. പടിഭാഗനിമിത്താനി ഹോന്തി ആരമ്മണാനീതി ഇമാനി ദ്വാവീസ പടിഭാഗനിമിത്തഭൂതാനി ആരമ്മണാനി ഹോന്തി. സേസാതി അവസേസാ അട്ഠാരസ നേവ പടിഭാഗനിമിത്താരമ്മണാ സിയും.

൮൨൪-൫. ഇദാനി ഭൂമിതോ ദസ്സേതും ‘‘അസുഭാനീ’’തിആദി വുത്തം. ദേവേസു നപ്പവത്തന്തി തത്ഥ അസുഭാനം, പടിക്കൂലസ്സ ച ആഹാരസ്സ അഭാവതോ. തചപഞ്ചകമ്പി ഹി തത്ഥ പവത്തമാനം ദിബ്ബാനുഭാവേന പടിക്കൂലാകാരേന നോപട്ഠാതി. അസ്സാസപസ്സാസാനം ബ്രഹ്മലോകേ അഭാവതോ ‘‘ആനാപാനസ്സതി ചാ’’തിആദി വുത്തം. ഝാനാനുഭാവനിബ്ബത്താനഞ്ഹി അത്ഥസ്സ അഭാവതോ നത്ഥി ബ്രഹ്മലോകേ അസ്സാസപസ്സാസാ.

൮൨൭. ഇദാനി ഗഹണതോ ദസ്സേതും ‘‘ചതുത്ഥ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ചതുത്ഥം…പേ… ദിട്ഠേനേവ ഗഹേതബ്ബാതി വായോകസിണം വജ്ജേത്വാ സേസാ നവ കസിണാ, ദസ അസുഭാനീതി ഇമാനി ഏകൂനവീസതി ദിട്ഠേനേവ വത്ഥുനാ കരണഭൂതേന ഗഹേതബ്ബാനി ഉഗ്ഗഹേതബ്ബാനി. തഥാ ച വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘ദിട്ഠേന ഗഹേതബ്ബാനി, പുബ്ബഭാഗേ ചക്ഖുനാ ഓലോകേത്വാ നിമിത്തം നേസം ഗഹേതബ്ബന്തി അത്ഥോ’’തി (വിസുദ്ധി. ൧.൪൭).

൮൨൮-൩൧. സതിയമ്പി ച കായമ്ഹീതി കായഗതാസതിയമ്പി. ദിട്ഠേന തചപഞ്ചകന്തി തചപഞ്ചകമത്തമേവ ദിട്ഠേന ഗഹേതബ്ബം. സേസമേത്ഥ സുതേനേവാതി ഏത്ഥ കായഗതാസതിയം സേസം വക്കപഞ്ചകാദി സുതേനേവ ഗഹേതബ്ബം. ഇതി കായഗതാസതി ദിട്ഠസുതേന ഗഹേതബ്ബാ. ഉത്തരോട്ഠനാസികഗ്ഗേസു ഫുട്ഠസ്സ അസ്സാസപസ്സാസസ്സ ഗഹേതബ്ബതോ വുത്തം ‘‘ആനാപാനസ്സതി ഏത്ഥ, ഫുട്ഠേന പരിദീപിതാ’’തി. ഉച്ഛുസസ്സാദീനം പത്തേസു ചലമാനവണ്ണഗ്ഗഹണമുഖേന, സരീരസമ്ഫസ്സവസേന ച വാതസ്സ ഗഹേതബ്ബത്താ വുത്തം ‘‘വായോകസിണമേവേത്ഥ, ദിട്ഠഫുട്ഠേന ഗയ്ഹതീ’’തി. ആദിതോവ ഗഹേതബ്ബാ ന ഹോന്തീതിആദികമ്മികേന ഭാവനാരമ്ഭവസേന ന പട്ഠപേതബ്ബാനി, ഹേട്ഠിമേ തയോ ബ്രഹ്മവിഹാരേ, കസിണേസു രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനഞ്ച അനധിഗന്ത്വാ സമ്പാദേതും അസക്കുണേയ്യത്താ.

൮൩൨-൫. ഏവം ഗഹണവസേന ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പച്ചയതോ ദസ്സേതും ‘‘കമ്മട്ഠാനേസു ഹേതേസൂ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഏതേസു കമ്മട്ഠാനേസൂതി ഏത്ഥ യഥാരഹം ആരമ്മണാനം, ഝാനാനഞ്ച ഗഹണം വേദിതബ്ബം. ആകാസകസിണസ്സ ഉഗ്ഘാടേതും അസക്കുണേയ്യത്താ വുത്തം ‘‘ആകാസകസിണം വിനാ’’തി. മേത്താദിഏകേകസ്മിം ബ്രഹ്മവിഹാരേ തീണി തീണി ഝാനാനി പടിലഭിത്വാ ഠിതസ്സേവ ഉപേക്ഖാബ്രഹ്മവിഹാരവസേന പഞ്ചമജ്ഝാനം ഉപ്പജ്ജതീതി വുത്തം ‘‘തയോ ബ്രഹ്മവിഹാരാ’’തിആദി. ദ്വിന്നം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനജവനാനം സമനന്തരാ നിരോധം ഫുസതീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘ചതുത്ഥമാരുപ്പ’’ന്തിആദി. വിപസ്സനാഭവസമ്പത്തിസുഖാനം പച്ചയാതി വിപസ്സനായ, ഭവസമ്പത്തിയാ, ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരസ്സ ച പച്ചയാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ.

൮൩൬-൯. ഏവം പസങ്ഗേന ആഗതം കമ്മട്ഠാനവിഭാഗം ദസ്സേത്വാ പുന ആചരിയേന പടിപജ്ജിതബ്ബവിധിം ദസ്സേതും ‘‘കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ’’തിആദി വുത്തം. സന്തികേ വസന്തസ്സാതി ആചരിയേന സദ്ധിം ഏകഗേഹേ, ഏകവിഹാരേ വാ വസന്തസ്സ. കഥേതബ്ബന്തി പവത്തിം സുത്വാ സുത്വാ കഥേതബ്ബം. ആഗതസ്സാഗതക്ഖണേതി സ-കാരോ പദസന്ധിമത്തകരോ, ആഗതാഗതക്ഖണേതി അത്ഥോ. അഥ വാ ആഗതസ്സ ആഗതക്ഖണേ കഥേതബ്ബം. ഈദിസേസു ഹി ഠാനേസു ആമേഡിതസാമത്ഥിയതോവ ലബ്ഭതി. ന ഹി ഏകവാരമേവ ആഗതസ്സ തസ്മിം ഖണേ കഥേതബ്ബം, തതോ പരം ന കഥേതബ്ബന്തി യുജ്ജതി.

നാതിസങ്ഖേപവിത്ഥാരന്തി അതിസംഖിത്തം, അതിവിത്ഥാരഞ്ച അകത്വാ തസ്സ സുഖേന ഉഗ്ഗണ്ഹനപ്പമാണം കഥേതബ്ബം. സചേ പന സോ പകതിയാവ ഉഗ്ഗഹിതകമ്മട്ഠാനോ ഹോതി, സജ്ഝായവസേന വാ മനസികാരവസേന വാ കതപരിചയോ, തസ്സ ഏകം, ദ്വേ വാ നിസജ്ജാ അത്തനോ സമ്മുഖാവ സജ്ഝായം കാരേത്വാ ദാതബ്ബം. ഏവം ആചരിയേന പടിപജ്ജിതബ്ബവിധിം ദസ്സേത്വാ പുന ഗഹിതകമ്മട്ഠാനേന തേന യോഗിനാ ഉത്തരി കാതബ്ബവിധാനം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തേനപീ’’തിആദി. സമ്മട്ഠാനന്തി യത്ഥ പഹടോ സമതി, തം സമ്മട്ഠാനം, ഇദം സമ്മട്ഠാനം വിയാതി സമ്മട്ഠാനം. യഥാ ഹി സമ്മട്ഠാനേ ഗഹിതേ പുഗ്ഗലം അത്തനോ വേരീ അഭിഭവിതും ന സക്കോതി, ഏവം കമ്മട്ഠാനേ ഗഹിതേ മനോഭുസങ്ഖാതോ കാമരാഗോ തംസമങ്ഗിപുഗ്ഗലം അഭിഭവിത്വാ അത്തനോ വസേ കാതും ന സക്കോതി. തേന വുത്തം ‘‘സമ്മട്ഠാനം വിയാതി സമ്മട്ഠാന’’ന്തി. മനോ അഭിഭവതീതി മനോഭൂ, തസ്സ മനോഭുനോ. അട്ഠാരസഹി…പേ… വിവജ്ജിതേതി –

‘‘മഹാവാസം നവാവാസം, ജരാവാസഞ്ച പന്ഥനിം;

സോണ്ഡിം പണ്ണഞ്ച പുപ്ഫഞ്ച, ഫലം പത്ഥിതമേവ ച.

‘‘നഗരം ദാരുനാ ഖേത്തം, വിസഭാഗേന പട്ടനം;

പച്ചന്തസീമാസപ്പായം, യത്ഥ മിത്തോ ന ലബ്ഭതി.

‘‘അട്ഠാരസേതാനി ഠാനാനി, ഇതി വിഞ്ഞായ പണ്ഡിതോ;

ആരകാ പരിവജ്ജേയ്യ, മഗ്ഗം സപ്പടിഭയം യഥാ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൫൨) –

ഏവം വുത്തേഹി അട്ഠാരസഹി വിഹാരദോസേഹി സബ്ബകാലവിയുത്തേ. അനുരൂപേതി ഇമേസു അട്ഠാരസസു ദോസേസു അഞ്ഞതരേനപി സമന്നാഗതോ അനനുരൂപോ നാമ, തദഭാവേന അത്തനോ യോഗകമ്മസ്സ അനുകൂലേ. മഹാവിഹാരാദയോ ഹി യോഗകമ്മസ്സ അനുകൂലാ ന ഹോന്തി, തസ്മാ മഹാവിഹാരേ താവ വത്തകരണാദിനാ പലിബോധോ ഹോതി. യത്ഥ പന സബ്ബം കതമേവ, അവസേസാപി സങ്ഘട്ടനാ നത്ഥി, ഏവരൂപോ മഹാവിഹാരോപി അനുരൂപോവ. നവവിഹാരേ ബഹും നവകമ്മം കാതബ്ബം ഹോതി, തസ്മാ സോ അസതി അഞ്ഞസ്മിം അനുകൂലേ കാരണേ അനനുരൂപോ ഹോതി. തഥാ ജിണ്ണവിഹാരോപി ബഹുപടിജഗ്ഗിതബ്ബതായ കമ്മട്ഠാനന്തരായികോ. പന്ഥനിസ്സിതകോ ആഗന്തുകേഹി രത്തിന്ദിവം സമോകിണ്ണതായ. യത്ഥ സോണ്ഡീ നാമ പാസാണപോക്ഖരണീ ഹോതി, സോ സോണ്ഡിവിഹാരോ. തത്ഥ ബഹൂ പാനീയത്ഥായ സമോസരന്തി, തഥാ പണ്ണപുപ്ഫഫലവതി വിഹാരേ തംതദത്ഥായ. പത്ഥനീയേ ലോകസമ്മതേ വിഹാരേ വിഹരന്തം ‘‘അരഹാ’’തി സമ്ഭാവേന്താ ബഹൂ ആഗച്ഛന്തി. നഗരസന്നിസ്സിതേപി വിഹാരേ വിസഭാഗാരമ്മണാപാഥഗമനാദീനി ഹോന്തി. ദാരുസന്നിസ്സിതേ കട്ഠഹാരികാദീഹി അഫാസു ഹോതി. ഖേത്തസന്നിസ്സിതേ വിഹാരമജ്ഝേയേവ ഖലമണ്ഡലകരണാദിനാ അഫാസു ഹോതി. വിസഭാഗപുഗ്ഗലാധിവുത്ഥേപി കലഹനിവാരണാദീസു തേ ഉപവദന്തി. പട്ടനസന്നിസ്സിതേ അഭിണ്ഹം നാവാസത്ഥേഹി ആഗതമനുസ്സേഹി അഫാസു ഹോതി. പച്ചന്തനിസ്സിതേ മനുസ്സാ ബുദ്ധാദീസു അപ്പസന്നാ ഹോന്തി. രജ്ജസീമസന്നിസ്സിതേ ദ്വിന്നം രാജൂനം കലഹേ സതി ദ്വിന്നം വിജിതേസു പിണ്ഡായ വിചരന്തം ഭിക്ഖും ‘‘അയം ചരപുരിസോ’’തി ഗഹേത്വാ ബന്ധനാദികം പാപേയ്യും, അസപ്പായേ അമനുസ്സാദിഉപദ്ദവാ ഹോന്തി. കല്യാണമിത്താനധിവുത്ഥേ ഉപ്പന്നകങ്ഖായ വിനോദകേ അസതി മഹാദോസോയേവാതി ഏതേപി വിഹാരാ അനനുരൂപാ, തസ്മാ താദിസേ വിഹാരേ പരിവജ്ജേത്വാ വുത്തദോസവിരഹിതേ അനുരൂപേ വിഹാരേ വിഹാതബ്ബം.

തസ്സ പന വിഹാരസ്സ അനുരൂപഭാവോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി ദസ്സേതും ‘‘ഗാമതോ’’തിആദി വുത്തം. ഗാമതോതി ഗോചരഗാമതോ. നാതിദൂരേതി ഗോചരഗാമസ്സ അഡ്ഢഗാവുതതോ ഓരഭാഗതായ ന അതിദൂരേ. നച്ചാസന്നേതി പച്ഛിമേന പമാണേന ഗോചരഗാമതോ പഞ്ചധനുസതികതായ ന അതിസന്നേ. ഇമിനാ ഗമനാഗമനസമ്പന്നതം ദസ്സേതി. ഗോചരഗാമസ്സ പന ഉത്തരദിസായ വാ ദക്ഖിണദിസായ വാ നാതിദൂരം നച്ചാസന്നം സേനാസനം വിസേസേന ഗമനാഗമനസമ്പന്നം ഹോതി, നാതിദൂരനച്ചാസന്നതാ ചേത്ഥ നിദസ്സനമത്തം. പഞ്ചങ്ഗസംയുതേതി പന വുത്തത്താ നാതിദൂരനച്ചാസന്നതായ സഹ ദിവാ അപ്പകിണ്ണതാദീനി ചത്താരി സമോധാനേത്വാ പഞ്ചങ്ഗസംയുത്തതാ വേദിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സേനാസനം പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സേനാസനം നാതിദൂരം ഹോതി നച്ചാസന്നം ഗമനാഗമനസമ്പന്നം ദിവാ അപ്പകിണ്ണം രത്തിം അപ്പസദ്ദം അപ്പനിഗ്ഘോസം അപ്പഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സം, തസ്മിം ഖോ പന സേനാസനേ വിഹരന്തസ്സ അപ്പകസിരേനേവ ഉപ്പജ്ജന്തി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാ, തസ്മിം ഖോ പന സേനാസനേ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തി ബഹുസ്സുതാ ആഗതാഗമാ ധമ്മധരാ വിനയധരാ മാതികാധരാ, തേ കാലേന കാലം ഉപസങ്കമിത്വാ പരിപുച്ഛതി പഞ്ഹം ‘ഇദം, ഭന്തേ, കഥം; ഇമസ്സ കോ അത്ഥോതി. തസ്സ തേ ആയസ്മന്തോ അവിവടഞ്ചേവ വിവരന്തി, അനുത്താനീകതഞ്ച ഉത്താനിം കരോന്തി, അനേകവിഹിതേസു ച കങ്ഖാട്ഠാനിയേസു ധമ്മേസു കങ്ഖം പടിവിനോദേന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സേനാസനം പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൧൦.൧൧).

ഏത്ഥ ച നാതിദൂരനച്ചാസന്നഭാവേന ഗമനാഗമനസമ്പന്നതാ പഠമം അങ്ഗം, ദിവാ മഹാജനസംകിണ്ണതാഭാവേന, രത്തിയം ജനാലാപസദ്ദാഭാവേന, സബ്ബദാപി ജനസന്നിപാതനിഗ്ഘോസാഭാവേന അപ്പകിണ്ണഅപ്പസദ്ദഅപ്പനിഗ്ഘോസഭാവോ ദുതിയം, ഡംസമകസാദിപരിസ്സയാഭാവോ തതിയം, അപ്പകസിരേന ചീവരപിണ്ഡപാതാദിപച്ചയലാഭോ ചതുത്ഥം, ബഹുസ്സുതതാദിഗുണസമന്നാഗതാനം ഥേരാനം വസനഭാവോ പഞ്ചമന്തി ഇമേഹി പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി സംയുത്തേ സമന്നാഗതേ വിഹാരസ്മിം വിഹാതബ്ബം.

൮൪൦-൧. പഠമം വുത്തആവാസാദിമഹാപലിബോധേ ഉപാദായ ഖുദ്ദകപലിബോധോ, ഇദാനി തം പലിബോധം സരൂപതോ ദസ്സേത്വാ തസ്സ ഉപച്ഛിന്ദനാകാരം ആവി കാതും ‘‘ദീഘാ കേസാ’’തിആദി വുത്തം. സോ പത്തോ സുട്ഠു പചിതബ്ബോതി യോജനാ.

൮൪൨-൫. പവിവിത്തേതി ജനവിവിത്തേ ഓകാസേ. വജ്ജേത്വാ…പേ… ലോഹിതന്തി ഇമേ ചത്താരോ കസിണദോസാ, തസ്മാ ഏവരൂപാ മത്തികാ വജ്ജേത്വാ. സണ്ഹായാതി അപനീതതിണമൂലസക്ഖരവാലുകായ സുമദ്ദിതായ സുഖുമായ. അരുണവണ്ണായാതി അരുണനിഭായ, അരുണവണ്ണപ്പഭായാതി അത്ഥോ. ബഹിദ്ധാ വാപി താദിസേതി ബഹിദ്ധാപി വിഹാരപച്ചന്തേ പടിച്ഛന്നട്ഠാനേ. സംഹാരിമന്തി സംഹരിതബ്ബം ഗഹേത്വാ ചരണയോഗ്യം. തത്രട്ഠകന്തി യത്ഥ കതം, തത്ഥേവ തിട്ഠനകം.

൮൪൭-൫൦. പമാണതോതി വക്ഖമാനപ്പമാണതോ. വട്ടം ആകോടേത്വാതി പരിമണ്ഡലം കത്വാ ആകോടേത്വാ. തന്തി തം ചമ്മം വാ കടസാരം വാ ദുസ്സപട്ടം വാ. കണ്ണികന്തി കണ്ണികാസദിസം, പരിമണ്ഡലതോ പദുമകണ്ണികാകാരന്തി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘സമ’’ന്തി. ‘‘കണ്ണികാസമ’’ന്തി വാ പാഠോ. വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലന്തി ചതുരങ്ഗുലാധികവിദത്ഥിപ്പമാണം. ഏതദേവ ഹി പമാണം സന്ധായ അട്ഠകഥായം ‘‘സുപ്പമത്തേ വാ സരാവമത്തേ വാ’’തി (വിസുദ്ധി. ൧.൫൫) വുത്തം. വിവട്ടന്തി നിബ്ബാനം. കസിണപരികമ്മം കരോന്തോപി ഹി ഏത്തകേയേവ അട്ഠത്വാ നിബ്ബാനത്ഥായേവ വായമതി. ഭേരീതലസമം കത്വാതി പാണികായ ഘംസേത്വാ നിന്നതുന്നതട്ഠാനാഭാവേന ഭേരീതലം വിയ സമം കത്വാ. സമ്മജ്ജിത്വാന തം ഠാനന്തി യസ്മിം ഠാനേ നിസീദിത്വാ തം കസിണം ഓലോകേതി, തം ഠാനം സചേ ഉക്ലാപം ഹോതി, സമ്മജ്ജിത്വാ. ന്ഹത്വാതി സരീരദരഥവിനോദനത്ഥം ന്ഹത്വാ.

൮൫൧-൨. തമ്ഹാ കസിണമണ്ഡലാ ഹത്ഥപാസപ്പമാണസ്മിം പദേസേതി തമ്ഹാ കസിണമണ്ഡലസ്സ, ഠപിതട്ഠാനമ്ഹാ അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥന്തരേ പദേസേ, കസിണമണ്ഡലസ്സ, പീഠസ്സ ച മജ്ഝം ഹത്ഥപാസപ്പമാണം കത്വാ പഞ്ഞത്തേതി വുത്തം ഹോതി. വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലേ ഉച്ചേതി വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലം ഹുത്വാ ഉച്ചേ, വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലപാദകേതി വുത്തം ഹോതി. ദൂരേ നിസിന്നസ്സ ഹി കസിണം ന ഉപട്ഠാതി, ആസന്നതരേ നിസിന്നസ്സ ഹത്ഥപാണികാപദാദയോ കസിണദോസാ പഞ്ഞായന്തി. ഉച്ചതരേ നിസിന്നേന ച ഗീവം പണാമേത്വാ ഓലോകേതബ്ബം ഹോതി, നീചതരേ ജണ്ണുകാനി രുജ്ജന്തി, തസ്മാ ഹത്ഥപാസപ്പമാണേ പദേസേ വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലപാദകേ പീഠേ നിസീദിതബ്ബം. യസ്മാ ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു സയനം കോസജ്ജപക്ഖിയം, ഠാനചങ്കമനാനി ഉദ്ധച്ചപക്ഖിയാനി, നിസജ്ജാ പന അലീനുദ്ധച്ചപക്ഖിയാ, സന്തോ ഇരിയാപഥോ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘നിസീദിത്വാ’’തി, സമന്തതോ ഊരുബദ്ധാസനം പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാതി അത്ഥോ. യേനാകാരേന നിസീദന്തസ്സ നിസജ്ജാ സുഖാ ഹോതി, തം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ഉജും കായം പണിധായാ’’തി. ഉപരിമം സരീരം ഉജുകം ഠപേത്വാ അട്ഠാരസപിട്ഠികണ്ടകേ കോടിയാ കോടിം പടിപാദേത്വാതി അത്ഥോ. ഏവഞ്ഹി നിസിന്നസ്സ ചമ്മമംസനഹാരൂനി ന ഓണമന്തി, അഥസ്സ യാ തേസം ഓണമനപച്ചയാ ഖണേ ഖണേ വേദനാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, താ ന ഉപ്പജ്ജന്തി. താസു അനുപ്പന്നാസു ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി, കമ്മട്ഠാനം ന പരിപതതി. തതോ ച പുബ്ബേനാപരം വിസേസപ്പത്തിയാ വുദ്ധിം ഫാതിം ഉപഗച്ഛതി. ഇദാനി ആരമ്മണപരിഗ്ഗഹുപായം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കത്വാ പരിമുഖം സതി’’ന്തി, കമ്മട്ഠാനാഭിമുഖം സതിം ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. അഭി-സദ്ദേന ഹി സമാനത്ഥോ ഇധ പരി-സദ്ദോ, അഥ വാ സമീപത്ഥേന പരി-സദ്ദേന മുഖസ്സ സമീപേ സതിം കത്വാതി അത്ഥോ. യഥാഹ – ‘‘അയം സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി സുപട്ഠിതാ നാസികഗ്ഗേ വാ മുഖനിമിത്തേ വാ. തേന വുച്ചതി പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ’’തി (വിഭ. ൫൩൭). അഥ വാ ‘‘പരീതി പരിഗ്ഗഹട്ഠോ, മുഖന്തി നിയ്യാനട്ഠോ, സതീതി ഉപട്ഠാനട്ഠോ. തേന വുച്ചതി ‘പരിമുഖം സതി’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൧൬൪) വചനതോ ‘‘പരിണായികാ’’തിആദീസു വിയ പരി-സദ്ദോ പരിഗ്ഗഹട്ഠോ, ‘‘സുഞ്ഞതവിമോക്ഖമുഖ’’ന്തിആദീസു വിയ മുഖ-സദ്ദോ നിയ്യാനട്ഠോതി കത്വാ പരിഗ്ഗഹിതനിയ്യാനസതിം കത്വാ സബ്ബഥാ ഗഹിതാസമ്മോസം പരിച്ചത്തസമ്മോസം സതിനേപക്കം ഉപട്ഠപേത്വാതി വുത്തം ഹോതി.

൮൫൩-൫. കാമേസ്വാദീനവം ദിസ്വാതി ‘‘കാമാ നാമേതേ അട്ഠികങ്ഖലികൂപമാ നിരസ്സാദട്ഠേനാ’’തിആദിനാ വത്ഥുകാമകിലേസകാമേസു ആദീനവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ. നേക്ഖമ്മം ദട്ഠു ഖേമതോതി നേക്ഖമ്മം ഖേമതോ ദിസ്വാ കാമനിസ്സരണം സബ്ബദുക്ഖസമതിക്കമസ്സ ഉപായഭൂതം നേക്ഖമ്മന്തി ഏവം നേക്ഖമ്മസങ്ഖാതം സഉപചാരജ്ഝാനം, നിബ്ബാനം, വിപസ്സനം, സബ്ബേപി വാ കുസലധമ്മേ ഖേമതോ നിബ്ഭയതോ ദിസ്വാ, തത്ഥ ജാതാഭിലാസോ ഹുത്വാതി വുത്തം ഹോതി. പരമം…പേ… രതനത്തയേതി ബുദ്ധാദിരതനത്തയേ രതനത്തയഗുണാനുസ്സരണേന ബലവപീതിപാമോജ്ജം ജനയിത്വാ. ഭാഗീ…പേ… മുത്തമന്തി ‘‘അഹം ഇമായ സബ്ബബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധഅരിയസാവകേഹി പടിപന്നായ നേക്ഖമ്മപടിപത്തിയാ ചിത്തവിവേകാദിപ്പവിവേകജസ്സ സുഖസ്സ അദ്ധാ ഏകന്തേന ഭാഗീ അസ്സം, ലാഭീ ഭവേയ്യ’’ന്തി ഏവം പടിപത്തിയം ആനിസംസദസ്സനേന തബ്ബിസയം ഉത്തമം മഹന്തം ഉസ്സാഹം കത്വാ. ആകാരേന സമേനേവാതി അതിഉമ്മീലിതഅതിമന്ദാലോചനാനി വജ്ജേത്വാ നാതിഉമ്മീലിതനാതിമന്ദാലോചനസങ്ഖാതേന സമേന ആലോചനാകാരേന. അതിഉമ്മീലയതോ ഹി അതിസുഖുമം, അവിഭൂതഞ്ച രൂപഗതം ഉപനിജ്ഝായതോ വിയ ചക്ഖു കിലമതി, അത്തനോ സഭാവവിഭാവനതോ ച മണ്ഡലം അതിവിഭൂതം ഹോതി, തഥാ വണ്ണതോ, ലക്ഖണതോ വാ ഉപതിട്ഠേയ്യ, തേനസ്സ നിമിത്തം നുപ്പജ്ജതി. അതിമന്ദം ഉമ്മീലയതോ ച ഗജനിമീലകേന പേക്ഖന്തസ്സ വിയ രൂപഗതം മണ്ഡലം അവിഭൂതം ഹോതി. ദസ്സനേ മന്ദബ്യാപാരതായ കോസജ്ജപാതതോ ചിത്തഞ്ച ലീനം ഹോതി, ഏവമ്പി നിമിത്തം നുപ്പജ്ജതി, തസ്മാ യഥാ നാമ ആദാസതലേ മുഖനിമിത്തം ഗണ്ഹന്തോ ന തത്ഥ അതിഗാള്ഹം ഉമ്മീലതി, ന അതിമന്ദം, അഥ ഖോ സമേന ആകാരേന ഗണ്ഹാതി, ഏവമേവ നാതിഉമ്മീലനാദിനാ സമേന ആകാരേന ഗണ്ഹന്തേന ഭാവേതബ്ബന്തി. നിമിത്തം ഗണ്ഹതാതി പഥവീകസിണേ ചക്ഖുനാ ഗഹിതം നിമിത്തം മനസാ ഗണ്ഹന്തേന.

൮൫൬-൭. ഇദാനി നിമിത്തഗ്ഗഹണോപായം ദസ്സേതും ‘‘ന വണ്ണോ പേക്ഖിതബ്ബോ’’തിആദി വുത്തം. ന വണ്ണോ പേക്ഖിതബ്ബോ സോതി യോ തത്ഥ പഥവീകസിണേ അരുണവണ്ണോ, സോ ന ചിന്തേതബ്ബോ വണ്ണവസേന മനസികരോതോ വണ്ണകസിണഭാവൂപഗമനതോ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന പന ഗഹിതഗ്ഗഹണം ന സക്കാ വാരേതും, തേനേവേത്ഥ ‘‘ന ഓലോകേതബ്ബോ’’തി അവത്വാ ‘‘മനസാനുപേക്ഖിതാ ഹോതീ’’തിആദീസു വിയ മനസാ ചിന്തനവസേന പേക്ഖനഗ്ഗഹണം കതം. ദട്ഠബ്ബം ന ച ലക്ഖണന്തി യം തത്ഥ പഥവീധാതുയാ ഥദ്ധലക്ഖണം ന മനസികാതബ്ബം തസ്സ മനസികാരേ ധാതുകമ്മട്ഠാനസ്സ ഗഹിതത്താ. വണ്ണം പന അമുഞ്ചിത്വാതി ദിസ്വാ ഗഹേതബ്ബത്താ പന വണ്ണം അമുഞ്ചിത്വാ. ഉസ്സദസ്സ വസേന ഹി ചിത്തം പണ്ണത്തിധമ്മസ്മിന്തി പഥവീധാതുയാ സത്തിതോ അധികഭാവേന സസമ്ഭാരപഥവിയാ ‘‘പഥവീ’’തി വോഹാരോ, തസ്മിം സസമ്ഭാരപഥവിം ഉപാദായ പഞ്ഞത്തേ പണ്ണത്തിധമ്മേ ആദാസതലഗതമുഖനിമിത്തേ വിയ ചിത്തം ഠപേത്വാ. ഏകഗ്ഗമാനസോതി പുന നാനാരമ്മണേ ചിത്തം അവിസാരേത്വാ ഏകഗ്ഗമാനസോ ഹുത്വാ. പഥവീ പഥവിച്ചേവം വത്വാതി ഏത്ഥ പഠമസമന്നാഹാരേ കസ്സചി വചീഭേദോപി സിയാതി വുത്തന്തി ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരോ ആഹ.

൮൫൮. യദി വോഹാരമത്തേ ചിത്തം ഠപേതബ്ബം, നാമന്തരവസേന പഥവീ മനസികാതബ്ബാ ഭവേയ്യാതി ഹോതു, കോ ദോസോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പഥവീ മേദനീ’’തിആദി. അഥ വാ കിം പഥവീനാമേയേവ വുത്തേ ഭാവനാ ഹോതി, ഉദാഹു അഞ്ഞസ്മിമ്പീതി ആഹ ‘‘പഥവീ മേദനീ’’തിആദി. ഏകം വത്തുമ്പി വട്ടതീതി ഏതേസു യം ഇച്ഛതി, തം അത്തനോ പഗുണതായ വാ പചുരതായ വാ ആഗച്ഛന്തം ഏകം വത്തും വട്ടതി. കിഞ്ചാപി ഏവം വട്ടതി, അപിച ‘‘പഥവീ’’തി ഏതദേവ നാമം പാകടം, തസ്മാ പാകടവസേനേവ ‘‘പഥവീ പഥവീ’’തി ഭാവേതബ്ബന്തി ആചരിയാ.

൮൫൯-൬൦. ഉമ്മീലിത്വാ…പേ… താവ സോതി യാവ വക്ഖമാനാകാരേന ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം നുപ്പജ്ജതി, താവ കിഞ്ചി കാലം ചക്ഖും ഉമ്മീലിത്വാ നിമിത്തഗ്ഗഹണവസേന പഥവീമണ്ഡലം ഓലോകേത്വാ പുന കിഞ്ചി കാലം ചക്ഖൂനി നിമീലിത്വാതി ഏവം വാരസതമ്പി വാരസഹസ്സമ്പി തതോ ഭിയ്യോപി ഉമ്മീലിത്വാ സോ യോഗീ ആവജ്ജേയ്യ, യേനാകാരേന ഓലോകേത്വാ ഗഹിതം, തേനാകാരേന തം സമന്നാഹരേയ്യാതി അത്ഥോ.

൮൬൧-൩. ആപാഥം തു യാതി ചേതി യദി മനോദ്വാരികജവനാനം ഗോചരഭാവം ഉപഗച്ഛതി, തം ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം തദാ ഉപ്പന്നന്തി പവുച്ചതീതി യോജനാ. യദി ഉഗ്ഗഹനിമിത്തേപി പഥവീമണ്ഡലം ഓലോകേത്വാ ഭാവേതി, പടിഭാഗനിമിത്തുപ്പത്തി ന സിയാ. സമീപട്ഠേന ച ന സക്കാ അനോലോകേതുന്തി വുത്തം ‘‘നിസീദിതബ്ബം നോ ചേവ’’ന്തിആദി. യഥാസുഖം നിസിന്നേന, യഥാസുഖം വാ ഭാവേതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ.

൮൬൪-൫. പപഞ്ച…പേ… ധോവനേതി പസ്സാവാദിനാ കേനചി കരണീയേന നിസിന്നട്ഠാനതോ അഞ്ഞത്ഥ ഗന്ത്വാ പുന ആഗമ്മ നിസീദന്തേന പാദാ ധോവിതബ്ബാ ഹോന്തി. അധോതപാദേന ഹി സേനാസനം അക്കമതോ ആപത്തി ഹോതി, ഖണേ ഖണേ പാദധോവനേ ച പപഞ്ചോ ഹോതി, തസ്മാ തസ്സ പരിഹാരത്ഥം ദ്വേ ഉപാഹനായേവ ഇച്ഛിതബ്ബാ. താവ ബഹുതലികാ സദ്ദമ്പി ജനേയ്യും, സദ്ദോ ച ഝാനകണ്ടകോ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഏകതലികാ’’തി. തഥാ ‘‘പരിസ്സയവിനോദനത്ഥം കത്തരദണ്ഡോ ച ഇച്ഛിതബ്ബോ’’തി (വിസുദ്ധി. ൧.൫൭) അട്ഠകഥായം വുത്തം. അസപ്പായേന കേനചീതി വക്ഖമാനേന ആവാസാദിഅസപ്പായേസു കേനചിദേവ അസപ്പായേന. തം ഠാനന്തി കസിണമണ്ഡലസ്സ ഠിതട്ഠാനം. ആദായ തം പുനാതി യഥാജാതം ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം പുന ഗഹേത്വാ, പുന ഉപ്പാദേത്വാതി വുത്തം ഹോതി.

൮൬൬-൭. പീഠേ സുഖനിസിന്നേനാതി പുന വസനട്ഠാനം ആഗന്ത്വാ വുത്തനിയാമേന പീഠേ സുഖനിസിന്നേന. ഭാവേതബ്ബന്തി തം നിമിത്തം മനസികാരവസേന വഡ്ഢേതബ്ബം. സമന്നാഹരിതബ്ബന്തി സമ്മാ ആവജ്ജിതബ്ബം, സമ്മാ വാ അനു ആഹരിതബ്ബം. തക്കാഹതന്തി ‘‘തക്കനതോ തക്കോ’’തി ഏവം ലദ്ധനാമേന ഭാവനാചിത്തസമ്പയുത്തേന സമ്മാസങ്കപ്പേന ആഹനനപരിയാഹനനകിച്ചേന അപരാപരം പവത്തനേന കമ്മട്ഠാനം ആഹതം, പരിയാഹതഞ്ച കാതബ്ബം, ബലപ്പത്തവിതക്കോ മനസികാരോ ബഹുലം പവത്തേതബ്ബോതി അത്ഥോ.

൮൬൮-൭൦. തം ഇച്ഛതീതി തം നിമിത്തം മനസികാതും ഇച്ഛതി. ഏവം കരോന്തസ്സാതി ഏവം കമ്മട്ഠാനം തക്കാഹതം കരോന്തസ്സ. യഥാ ഭാവനാ പുബ്ബേനാപരം വിസേസം ആവഹതി, ഏവം അനുയുഞ്ജന്തസ്സ, ഏവം കരോതോ പന യദാ സദ്ധാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി സുവിസദാനി തിക്ഖാനി പവത്തന്തി, തദാ അസ്സദ്ധിയാദീനം ദൂരീഭാവേന സാതിസയം ഥാമപ്പത്തേഹി സത്തഹി ബലേഹി ലദ്ധുപത്ഥമ്ഭാനി വിതക്കാദീനി കാമാവചരാനേവ ഝാനങ്ഗാനി ബഹൂനി ഹുത്വാ പാതുഭവന്തി. തതോ ച തേസം ഉജുവിപച്ചനീകഭൂതാ കാമച്ഛന്ദാദയോ സദ്ധിം തദേകട്ഠേഹി പാപധമ്മേഹി ദൂരീഭവന്തി. തേന വുത്തം ‘‘വിക്ഖമ്ഭന്തി…പേ… പഞ്ച നീവരണാനിപീ’’തി. സമാധിയതി…പേ… യോഗിനോതി തസ്സ യോഗിനോ പടിഭാഗനിമിത്തം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നഉപചാരസമാധിനാ ഉപചാരജ്ഝാനേന ചിത്തമ്പി സമാധിയതി, പടിഭാഗനിമിത്തമ്പി ഉപ്പജ്ജതി ഉപചാരജ്ഝാനസ്സ തേന വിനാ അഭാവതോ.

൮൭൧-൪. ഇമസ്സാതി പടിഭാഗനിമിത്തസ്സ. പുരിമസ്സാതി ഉഗ്ഗഹനിമിത്തസ്സ. ഥവികാതി ആദാസഥവികതോ. ബലാകാവിയ തോയദേതി മേഘസമീപേ ബലാകാ വിയ. സാ ഹി മേഘസ്സ നീലത്താ സയം അതിപരിസുദ്ധാ ഉപട്ഠാതി, തദാ തം ഉപട്ഠാതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏവം ആദാസമണ്ഡലൂപമാദീഹി ഉഗ്ഗഹനിമിത്തതോ പടിഭാഗനിമിത്തസ്സ സുവിസുദ്ധതം, സണ്ഹസുഖുമതഞ്ച ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘തതോധികതര’’ന്തി. ഉഗ്ഗഹനിമിത്തേ അങ്ഗുലിപദപാണികാപദാദയോ കസിണദോസാ പഞ്ഞായന്തി, ഇദം പന വുത്തനയേന തതോപി സതഗുണം സഹസ്സഗുണം സുവിസുദ്ധം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതീതി അത്ഥോ. തനുസണ്ഠാനവന്തന്തിആദി അപരമത്ഥസഭാവത്താ വുത്തം. യദി ഹി തം ഏദിസം ഭവേയ്യ, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം സിയാ, ഓളാരികം സമ്മസനൂപഗം തിലക്ഖണാഹടം, ന പനേതം താദിസന്തി. യദി പനേതം ന സണ്ഠാനാദിവന്തം, കഥം ഝാനസ്സ ആരമ്മണഭാവോതി ആഹ ‘‘ഉപട്ഠാ…പേ… മയ’’ന്തി. തത്ഥ പഞ്ഞജന്തി ഭാവനാമയം പഞ്ഞാജനിതം, ഭാവനാപഞ്ഞായ സഞ്ജാനനമത്തന്തി വുത്തം ഹോതി. ന ഹി അസഭാവധമ്മസ്സ കുതോചിസമുട്ഠാനം അത്ഥി. തേനാഹ ‘‘ഭാവനാമയം ഉപട്ഠാനാകാരമത്ത’’ന്തി, കേവലം സമാധിലാഭിനോ ഭാവനാവിസേസജനിതം തമ്മയം ഉപട്ഠാനാകാരമത്തമേവ ഭാവനാവിസേസാനുഭാവേന ഉപട്ഠാതീതി അത്ഥോ.

൮൭൫-൮. വിക്ഖമ്ഭിതാനേവ സന്നിസിന്നാനേവ ന പുന തദത്ഥം ഉസ്സാഹോ കാതബ്ബോതി അധിപ്പായോ. പടിഭാഗനിമിത്തേ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനേയേവ തംവിസയം ഉപചാരജ്ഝാനം നീവരണേ വിക്ഖമ്ഭേന്തമേവ ഉപ്പജ്ജതി. കിലേസാ സന്നിസിന്നാവാതി അവസേസാ തദേകട്ഠകിലേസാ ച സമ്മദേവ നിസിന്നാ, ഉപസന്താതി അത്ഥോ. ‘‘ഉപചാരസമാധിനാ’’തി വുത്തേ ഇതരോപി സമാധി അത്ഥീതി അത്ഥതോ ആപന്നന്തി തമ്പി ദസ്സേതും ‘‘ആകാരേഹി പന ദ്വീഹീ’’തിആദി വുത്തം. ദ്വീഹി ആകാരേഹീതി ഝാനധമ്മാനം പടിപക്ഖദൂരീഭാവോ, ഥിരഭാവപ്പത്തി ചാതി ഇമേഹി ദ്വീഹി കാരണേഹി. ഇദാനി താനി കാരണാനി സമാധിഅവത്ഥാമുഖേന ദസ്സേതും ‘‘ഉപചാരക്ഖണേ’’തിആദി വുത്തം. ഉപചാരക്ഖണേതി ഉപചാരഭൂമിയം ഉപചാരാവത്ഥായം. തസ്സ പടിലാഭേതി യദത്ഥായ അയം പടിപന്നോ, തസ്സ അപ്പനാസമാധിസ്സ പടിലാഭേ അധിഗമാവത്ഥായം. കഥം ഉപചാരഭൂമിയം സമാധിയതി, കഥഞ്ച അപ്പനാഭൂമിയന്തി ആഹ ‘‘നീവാരണപ്പഹാനേനാ’’തിആദി. ഉപചാരക്ഖണേ യദിപി ഝാനങ്ഗാനി പടുതരാനി മഹഗ്ഗതഭാവപ്പത്താനി ന ഹോന്തി, തേസം പടിപക്ഖധമ്മാനം വിക്ഖമ്ഭനേന ചിത്തം സമാധിയതി, പടിലാഭഭൂമിയമ്പി അപ്പനാപത്താനം ഝാനങ്ഗാനം പാതുഭാവേന സമാധിയതീതി അത്ഥോ.

൮൭൯-൮൦. അങ്ഗാനി…പേ… ന ചാതി ഉപചാരക്ഖണേ അങ്ഗാനി ന ച ഥാമജാതാനി നേവ ഭാവനാബലപ്പത്താനി ഹോന്തീതി അത്ഥോ. അപ്പനായാതി അപ്പനക്ഖണേ. തസ്മാതി യസ്മാ അങ്ഗാനി ഥാമജാതാനി ജായരേ, തസ്മാ. അപ്പനാചിത്തം ദിവസമ്പി പവത്തതീതി യഥാ നാമ ബലവാ പുരിസോ ആസനാ വുട്ഠായ ദിവസമ്പി തിട്ഠേയ്യ, ഏവമേവം അപ്പനാസമാധിമ്ഹി ഉപ്പന്നേ ഝാനചിത്തം സകിം ഭവങ്ഗവാരം ഛിന്ദിത്വാ ഉപ്പന്നം കേവലം രത്തിമ്പി ദിവസമ്പി കുസലജവനപടിപാടിവസേനേവ പവത്തതീതി അത്ഥോ. ‘‘അപ്പനാപത്തം ദിവസമ്പി പവത്തതീ’’തി വദതാ ഉപചാരക്ഖണേ ന തഥാതി ദസ്സിതം ഹോതി. തത്ഥ ഹി അങ്ഗാനം അഥാമജാതത്താ യഥാ നാമ ദഹരോ കുമാരോ ഉക്ഖിപിത്വാ ഠപിയമാനോ പുനപ്പുനം ഭൂമിയം പതതി, ഏവമേവം ചിത്തം കാലേന നിമിത്തം ആരമ്മണം കരോതി, കാലേന ഭവങ്ഗം ഓതരതി.

൮൮൧-൪. തേനേവ പല്ലങ്കേനാതി യസ്മിം നിസിന്നോ പടിഭാഗനിമിത്തം അധിഗച്ഛി, തേനേവ പല്ലങ്കേന കരണഭൂതേന, ഹേതുഭൂതേന വാ തം നിമിത്തം വഡ്ഢേത്വാ. ഉപചാരഭൂമിയഞ്ഹി നിമിത്തവഡ്ഢനം യുത്തം. ചക്കവത്തിയഗബ്ഭോവാതി ചക്കവത്തി ഭവിതും പുഞ്ഞവാ ഗബ്ഭോ വിയ. പരിഹാനി ന വിജ്ജതീതി ലദ്ധൂപചാരജ്ഝാനസ്സ പരിഹാനി ന വിജ്ജതി. നിമിത്തേ ഹി അപരിഹീനേ തദാരമ്മണം ഝാനം അപരിഹീനമേവ ഹോതി, നിമിത്തേ പന ആരക്ഖാഭാവേന വിനട്ഠേ ലദ്ധജ്ഝാനമ്പി വിനസ്സതി തദായത്തവുത്തിത്താ. തേനാഹ ‘‘ആരക്ഖണേ’’തിആദി.

൮൮൫. ആവാസോതി യസ്മിം ആവാസേ വസന്തസ്സ അനുപ്പന്നം നിമിത്തം നുപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നം വാ വിനസ്സതി, അനുപട്ഠിതാ ച സതി ന ഉപട്ഠാതി, അസമാഹിതഞ്ച ചിത്തം ന സമാധിയതി, അയം അസപ്പായോ ആവാസോ, തസ്മാ യസ്മിം വിഹാരേ ബഹൂ ആവാസാ ഹോന്തി, തത്ഥ ഏകേകസ്മിം തീണി തീണി ദിവസാനി വസിത്വാ യത്ഥ ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ന ഹോതി, തം പഹായ തബ്ബിപരീതേ വസിതബ്ബം. ഗോചരോതി ഗോചരഗാമോ, സോ സേനാസനതോ അതിദൂരേ അച്ചാസന്നേ പുബ്ബദിസായ വാ പച്ഛിമദിസായ വാ അസുലഭഭിക്ഖോ അസപ്പായോ. ഭസ്സന്തി ദ്വത്തിംസതിരച്ഛാനകഥാപരിയാപന്നാ അസപ്പായകഥാ. സാ ഹിസ്സ നിമിത്തന്തരധാനായ സംവത്തതി. പുഗ്ഗലോതി തിരച്ഛാനകഥികോ, സീലാദിഗുണവിരഹിതോ പുഗ്ഗലോ, യം നിസ്സായ അസമാഹിതം വാ ചിത്തം ന സമാധിയതി, സമാഹിതം വാ ഥിരം ന ഹോതി, ഏവരൂപോ. സോ ഹി തം കദ്ദമോദകമിവ അച്ഛം ഉദകം മലീനമേവ കരോതി. ഭോജനം പന കസ്സചി അമ്ബിലം, കസ്സചി മധുരം അസപ്പായം ഹോതി. ഉതുപി കസ്സചി സീതോ, കസ്സചി ഉണ്ഹോ. തസ്മാ യം ഭോജനം വാ ഉതും വാ സേവന്തസ്സ ഫാസു ന ഹോതി, തം ഭോജനം സോ ച ഉതു അസപ്പായോ. ഇരിയാപഥോതി ഠാനചങ്കമനാദീസു യോ ഇമസ്സ അസമാഹിതചിത്തസ്സ സമാധാനായ, സമാഹിതചിത്തസ്സ ച ഥിരഭാവായ ന ഹോതി, അയം അസപ്പായോ ഇരിയാപഥോ, തസ്മാ തമ്പി ആവാസം വിയ തീണി ദിവസാനി ഉപപരിക്ഖിത്വാ വജ്ജേതബ്ബം.

൮൮൬. സപ്പായേ സത്ത സേവേയ്യാതി വുത്തവിപരീതവസേന സപ്പായേ ആവാസാദികേ സത്ത സേവേയ്യ. തത്ഥ ഭസ്സസപ്പായം നാമ ദസകഥാവത്ഥുസന്നിസ്സിതം, തമ്പി മത്തായ ഭാസിതബ്ബം. ഏവഞ്ഹി പടിപജ്ജതോതി ഏവം വുത്തപ്പകാരേന സത്ത അസപ്പായേ വജ്ജേത്വാ സത്ത സപ്പായേ സേവനവസേന പടിപജ്ജന്തസ്സ നിമിത്താസേവനബഹുലസ്സ.

൮൮൮-൯. യേന വിനാ അപ്പനായ കുസലോ ന ഹോതി, സോ ദസവിധോ വിധി, അപ്പനാകോസല്ലം, തന്നിബ്ബത്തം വാ ഞാണം ഗന്ഥവിത്ഥാരഭയേന ഇധ ന ദസ്സിതം, അത്ഥികേന പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗതോ (വിസുദ്ധി. ൧.൬൦) ഗഹേതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. പടിലദ്ധേ നിമിത്തസ്മിം, ഏവഞ്ഹി സമ്പാദയതോ അപ്പനാകോസല്ലം അപ്പനാ സമ്പവത്തതീതി സമ്ബന്ധോ.

൮൯൦-൨. സാതി അപ്പനാ. ഏവഞ്ഹീതി ഹി-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ, യസ്മാ ഠാനമേതം ന വിജ്ജതി, തസ്മാ ചിത്തപ്പവത്തിആകാരം ഭാവനാചിത്തസ്സ ലീനുദ്ധതാദിവസേന പവത്തിആകാരം സല്ലക്ഖയം ഉപധാരേന്തോ സമതം വീരിയസ്സേവ വീരിയസ്സ സമാധിനാ സമതംയേവ യോജയേഥ, കഥം പന യോജയേഥാതി ആഹ ‘‘ഈസകമ്പീ’’തിആദി. തത്ഥ ലയന്തി ലീനഭാവം, സങ്കോചന്തി അത്ഥോ. യന്തന്തി ഗച്ഛന്തം, പഗ്ഗണ്ഹേഥേവ സമഭാവായാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘അച്ചാരദ്ധം നിസേധേത്വാ സമമേവ പവത്തയേ’’തി. തം മാനസന്തി സമ്ബന്ധോ.

൮൯൪-൯. ഏവന്തി വുത്തപ്പകാരേന വീരിയസമതായോജനവസേന, പടിപന്നഭാവനാമാനസം പടിഭാഗനിമിത്തേയേവ ഠപനവസേന നിമിത്താഭിമുഖം പടിപാദയതോ തസ്സ യോഗിനോ. സമിജ്ഝിസ്സതീതി ഉപ്പജ്ജിസ്സതി. പഥവീകസിണന്തി പഥവീതി ഭാവനാവസേന ഉപട്ഠിതം തദേവ പടിഭാഗനിമിത്തം. ജവനാനീതി കാമരൂപാവചരജവനാനി. തേനാഹ ‘‘ഏകം തു രൂപാവചരികം ഭവേ’’തി. അഞ്ഞേഹീതി പാകതികേഹി കാമാവചരചിത്തേഹി. ബലവതരാതി ഭാവനാബലേന പടുതരഭാവപ്പത്തിയാ അച്ചന്തബലവന്തോ. പരികമ്മോപചാരതോതി പരികമ്മത്താ, ഉപചാരത്താ ച. തത്ഥ പരികമ്മത്താതി പടിസങ്ഖരണത്താ. ഉപചാരത്താതി യഥാ ഗാമാദീനം ആസന്നദേസോ ‘‘ഗാമൂപചാരോ, നഗരൂപചാരോ’’തി വുച്ചതി, ഏവം അപ്പനായ ആസന്നത്താ സമീപചാരിത്താ. ഉപചാരാനി അപ്പനം ഉപേച്ച ചരന്തീതി കത്വാ. അപ്പനായാനുലോമത്താതി നാനാവജ്ജനവീഥിയം പരികമ്മതോപി ലഹുകം അപ്പനാനിപ്ഫാദകവസേന, ഗുണവസേന വാ അപ്പനായ അനുകൂലത്താ. ഏത്ഥാതി ഏതേസു പരികമ്മോപചാരാനുലോമസഞ്ഞിതേസു. സബ്ബന്തിമം തതിയം, ചതുത്ഥം വാ ഗോത്രഭൂതി പവുച്ചതി പരിത്തഗോത്തസ്സ അഭിഭവനതോ, മഹഗ്ഗതഗോത്തസ്സ ഭാവനതോ ച.

൯൦൦-൩. അവിസേസേന സബ്ബേസം സബ്ബാ സമഞ്ഞാതി പഠമേ നയേ ഗഹിതാഗഹണം ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഗഹിതാഗഹണേനാ’’തിആദി. ഏകേകസ്സ ഗഹിതനാമം ഇതരേസം അഗ്ഗഹണതോ, ഏകേകനാമവസേന ഗഹിതസ്സ ഇതരനാമവസേന അഗ്ഗഹണതോ വാ നാനാവജ്ജനപരികമ്മമേവ പരികമ്മന്തി അധിപ്പായേന ‘‘പഠമം ഉപചാരം വാ’’തിആദി വുത്തം. ചതുത്ഥം പഞ്ചമം വാതി വാ-സദ്ദോ അനിയമോ, സോ പന ഖിപ്പാഭിഞ്ഞദന്ധാഭിഞ്ഞവസേന വേദിതബ്ബോ. ഖിപ്പാഭിഞ്ഞസ്സ ഹി ചതുത്ഥം അപ്പേതി, ദന്ധാഭിഞ്ഞസ്സ പഞ്ചമം. തതോ പരന്തി പഞ്ചമതോ പരം. തേനാഹ ‘‘ഛട്ഠേ വാ’’തിആദി. കസ്മാ ന ജായതീതി ആഹ ‘‘ആസന്നത്താ ഭവങ്ഗസ്സാ’’തി. ചിത്തനിയാമവസേന ഹി ഉപ്പജ്ജിതബ്ബേസു സത്തസു ജവനേസു ഛട്ഠസത്തമജവനവാരഗളനട്ഠാനഭൂതത്താ ഭവങ്ഗസ്സ ആസന്നം ജവനം പതതി. താവദേതി താവദേവ. ഛട്ഠം, സത്തമം വാ ജവനം പതന്തം വിയ ഹോതി പരിക്ഖീണജവനത്താതി അധിപ്പായോ.

൯൦൪-൬. അഥ കിമേതം വുച്ചതി ‘‘ഛട്ഠേ സത്തമേ വാപി അപ്പനാ ന ജായതീ’’തി? ആഭിധമ്മികഗോദത്തത്ഥേരോ ഹി ‘‘പുരിമാ പുരിമാ കുസലാ ധമ്മാ പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧൨) ഇമം സുത്തം വത്വാ യഥാ അലദ്ധാസേവനം പഠമജവനം ഗോത്രഭും ന ഉപ്പാദേതി, ലദ്ധാസേവനം പന ബലവഭാവതോ ദുതിയം, തതിയം വാ ഗോത്രഭും ഉപ്പാദേതി, ഏവം ലദ്ധാസേവനതായ ബലവഭാവതോ ഛട്ഠം, സത്തമമ്പി വാ അപ്പേതീതി ഛട്ഠം, സത്തമമ്പി വാ അപ്പനാ ഹോതീതി വദതീ’’തി ഇമം ചോദനം മനസി നിധായ ഥേരസ്സ തം മതം പടിക്ഖിപിത്വാ യഥാവുത്തമതമേവ പതിട്ഠാപേതും ‘‘പുരിമേഹീ’’തിആദി വുത്തം.

പരിയന്തേ ഠാതും നേവ സക്കോതീതി പപാതേ ഏവ പതതീതി അധിപ്പായോ. അപ്പേതും ന സക്കോതീതി പതിട്ഠാതും അപ്പനാവസേന ഉപ്പജ്ജിതും ന സക്കോതി. ന ചേത്ഥ ‘‘പുരിമാ പുരിമാ’’തിആദിസുത്തപദം സാധകം ആസേവനപച്ചയലാഭസ്സ ബലവഭാവേ അനേകന്തികത്താ. തഥാ ഹി അലദ്ധാസേവനാപി പഠമചേതനാ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാ ഹോതി, ലദ്ധാസേവനാ ദുതിയചേതനാ യാവ ഛട്ഠചേതനാ അപരാപരിയവേദനീയാ, തസ്മാ ലദ്ധാസേവനേപി ഛട്ഠസത്തമേ അപ്പനാ ന ഹോതി ആസന്നഭവങ്ഗതായ ദുബ്ബലത്താതി അധിപ്പായോ. യദി ഏവം കഥം സത്തമജവനചേതനാ ഉപപജ്ജവേദനീയാ ആനന്തരിയാ ഹോതി? നായം വിസേസോ, ആസേവനപച്ചയലാഭേന ബലവപ്പത്തിയാ, കിഞ്ചരഹി കിരിയാവത്ഥാവിസേസതോ. കിരിയാവത്ഥാ ഹി ആരമ്ഭമജ്ഝപരിയോസാനവസേന തിവിധാ. തത്ഥ പരിയോസാനാവത്ഥായ സന്നിട്ഠാപകചേതനാഭാവേന ഉപപജ്ജവേദനീയാദിതാ ഹോതി, ന ബലവഭാവേനാതി ആചരിയാ.

൯൦൭. ഏക…പേ… പനാതി അയം അപ്പനാ ഏകചിത്തക്ഖണായേവ ഏകവാരമേവ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝതി, ന സമാപത്തിവീഥിയം വിയ യഥിച്ഛകം പവത്തതി. സത്തസു ഹി ഠാനേസു കാലപരിച്ഛേദോ നാമ നത്ഥി, പഠമപ്പനായം, ലോകിയാഭിഞ്ഞാസു, ചതൂസു മഗ്ഗേസു, മഗ്ഗാനന്തരേ ഫലേ, രൂപാരൂപഭവേസു ഭവങ്ഗട്ഠാനേ നിരോധസ്സ പച്ചയേ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേ നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സ ഫലസമാപത്തിയന്തി. ഏതേസു ഹി കത്ഥചി അതിഇത്തരാ, കത്ഥചി അപ്പമാണാ ചിത്തക്ഖണാ ഹോന്തി, കത്ഥചി സമ്പുണ്ണജവനവീഥി അദ്ധാ ലബ്ഭതി. തഥാ ഹി മഗ്ഗാനന്തരം ഫലം തിണ്ണം ഉപരി ന ഹോതി, നിരോധസ്സ പച്ചയോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ദ്വിന്നം ഉപരി ന ഹോതി, രൂപാരൂപഭവേസു ഭവങ്ഗസ്സ പരിമാണം നത്ഥി, സേസേസു പന ചതൂസു ഠാനേസു ഏകമേവ ചിത്തന്തി തസ്മാ ഏകചിത്തക്ഖണികായേവ അപ്പനാ ഹോതീതി വേദിതബ്ബാ.

൯൦൮. പച്ചവേക്ഖണഹേതുകന്തി പച്ചവേക്ഖണഹേതും കത്വാ. നനു ച പച്ചവേക്ഖണം ആവജ്ജനാദീഹി, ന പന തേന ആവജ്ജനാദി, തസ്മാ കഥം പച്ചവേക്ഖണഹേതുകം ഹോതീതി യുജ്ജതി? നായം ദോസോ ഭവനകിരിയായ പച്ചവേക്ഖണഹേതുകത്താ. ന ഹി അസതി പച്ചവേക്ഖണേ സാ ഹോതി നിരോധസ്സ പച്ചയഭൂതഝാനന്തരമിവ, സതി പന പച്ചവേക്ഖണേ സാ ഹോതി, തസ്മാ അന്വയബ്യതിരേകവസേന ലബ്ഭതി. തസ്സാ പച്ചവേക്ഖണഹേതുകതാതി ന ന യുജ്ജതി ‘‘പച്ചവേക്ഖണഹേതുക’’ന്തി വചനം. പച്ചവേക്ഖണഹേതുകം ആവജ്ജനന്തി വാ സമ്ബന്ധോ. ആവജ്ജനഞ്ഹി പച്ചവേക്ഖണഞാണാനം അനന്തരപച്ചയഭാവേന കാരണം ഹോതി.

൯൧൧-൩. നാനാവിസയലുദ്ധസ്സ, ഇതോ ചിതോ ച ഭമന്തസ്സ ചേതസോതി സമ്ബന്ധോ. സമാധാനേവാതി സമാധാനാ ഏവ, സമാധാനകരണതോതി അത്ഥോ. പാമോജ്ജഭാവതോതി പാമോജ്ജേന സമാനയോഗക്ഖമതായ തസ്സാ തബ്ഭാവവുത്തിത്താ. അഥ വാ ബ്യാപാദേന ഘട്ടിയമാനസ്സ ചിത്തസ്സ പമുദിതഭാവകരണതോ പീതിയേവ ‘‘പാമോജ്ജ’’ന്തി വുച്ചതി, തസ്സ ഭാവോ, തസ്മാ പാമോജ്ജസഭാവത്താതി അത്ഥോ. സീതലത്തസഭാവതോതി ബ്യാപാദഗ്ഗിനാ സന്താപിയമാനസ്സ ചിത്തസ്സ നിബ്ബാപനവസേന സീതലത്തസഭാവത്താ.

൯൧൪-൬. സവിപ്ഫാരികഭാവേനാതി യോനിസോ സങ്കപ്പവസേന കാമവിതക്കാദിം മദ്ദിത്വാ പവത്തനതോ സവിപ്ഫാരികസഭാവേന. നേക്ഖമ്മാദിപവത്തിതോതി ഏത്ഥ നേക്ഖമ്മ-ഗ്ഗഹണേന ബ്രഹ്മവിഹാരവജ്ജം പഠമജ്ഝാനം ഗഹിതം. ആദി-സദ്ദേന തീസു ബ്രഹ്മവിഹാരേസു പഠമജ്ഝാനം ഗഹിതന്തി വദന്തി. അവൂപസന്തഭാവസ്സാതി ഉദ്ധച്ചസ്സ സരൂപകഥനേന തംസഹവത്തിനോ അനുതാപസഭാവസ്സ കുക്കുച്ചസ്സാപി സരൂപം കഥിതമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. തഥാ സയഞ്ചേവാതിസന്തതോതി ഉദ്ധച്ചപടിപക്ഖസഭാവവചനേന കുക്കുച്ചപടിപക്ഖോ പീതിഭാവോപി. തേനാഹ ‘‘സുഖം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചദ്വയസ്സാ’’തി. മതിയാ അനുരൂപത്താതി പഞ്ഞായ അനുരൂപത്താ. തഥാ ച വുത്തം ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന ‘‘വിചാരോ വിചികിച്ഛായ പടിപക്ഖോ ആരമ്മണേ അനുമജ്ജനവസേന പഞ്ഞാപതിരൂപകസഭാവത്താ’’തി. പോത്ഥകേസു പന ‘‘പീതിയാ അനുരൂപത്താ’’തി പാഠോ ദിസ്സതി, തസ്സ ച വിചാരോ അനുമജ്ജനസഭാവവന്തതായ പീതി വിയ ആരമ്മണേ അനിവത്തന്തോ ഓഗാഹേത്വാ പവത്തതീതി പീതിയാ അനുരൂപത്താ സന്ദേഹസഭാവത്താ ആരമ്മണം അനജ്ഝോഗാഹേത്വാ പവത്തമാനായ വിചികിച്ഛായ പടിപക്ഖോതി അത്ഥം വദന്തി.

൯൧൭. തിവിധകല്യാണന്തി ആദിമജ്ഝപരിയോസാനകല്യാണതാസങ്ഖാതാഹി പടിപദാവിസുദ്ധിആദീഹി തിവിധകല്യാണതാഹി യുത്തം. യഥാഹ ‘‘പഠമസ്സ ഝാനസ്സ പടിപദാവിസുദ്ധി ആദി, ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ മജ്ഝേ, സമ്പഹംസനാ പരിയോസാന’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൧൫൮). തത്ഥ പുബ്ബഭാഗപടിപദാവസേന ഝാനസ്സ പരിപന്ഥതോ വിസുജ്ഝനം പടിപദാവിസുദ്ധി നാമ, സാ പന യസ്മാ ഝാനസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ലബ്ഭതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘പടിപദാവിസുദ്ധി ആദീ’’തി. വിസോധേതബ്ബതാദീനം അഭാവതോ ഝാനപരിയാപന്നായ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ കിച്ചനിപ്ഫത്തിയാ അനുബ്രൂഹനാ ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ നാമ. സാ പനായം വിസേസതോ ഝാനസ്സ ഠിതിക്ഖണേ ലബ്ഭതി. തേന വുത്തം ‘‘ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ മജ്ഝേ’’തി. തത്ഥ ധമ്മാനം അനതിവത്തനാദിസാധകസ്സ ഞാണസ്സ കിച്ചനിപ്ഫത്തിവസേന പരിയോദപനാ സമ്പഹംസനാ നാമ. സാ ഝാനസ്സ ഓസാനക്ഖണേ പാകടാ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘സമ്പഹംസനാ പരിയോസാന’’ന്തി.

അഭയഗിരിവാസിനോ ‘‘പടിപദാവിസുദ്ധി നാമ സസമ്ഭാരികോ ഉപചാരോ, ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ നാമ അപ്പനാ, സമ്പഹംസനാ നാമ പച്ചവേക്ഖണാ’’തി (വിസുദ്ധി. ൧.൭൫) ഏവം പടിപദാവിസുദ്ധിആദികേ വണ്ണേന്തി, തം അയുത്തം. ഏവഞ്ഹി സതി അഝാനധമ്മേഹി ഝാനധമ്മസ്സ ഗുണസംകിത്തനം നാമ കതം ഹോതി. ന ഹി ഭൂമന്തരം ഭൂമന്തരപരിയാപന്നം ഹോതി, അന്തോഅപ്പനായമേവ ആഗമനവസേന പടിപദാവിസുദ്ധി, തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ കിച്ചനിപ്ഫത്തിആദീഹി ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാദയോ ച വേദിതബ്ബാ. ഏവഞ്ച കത്വാ വുത്തം ഭഗവതാ ‘‘ഏകത്തഗതം ചിത്തം പടിപദാവിസുദ്ധിപക്ഖന്തരഞ്ചേവ ഹോതി ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹിതഞ്ച ഞാണേന സമ്പഹംസിത’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൧൫൮). ഏത്ഥ ഹി ഏകത്തഗതം ചിത്തന്തി ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസഭാവേന, ഏകഗ്ഗതായ ച സിഖപ്പത്തിയാ തദനുഗുണഏകത്തഗതം സസമ്പയുത്തമപ്പനാചിത്തം, തസ്സേവ പടിപദാവിസുദ്ധിപക്ഖന്ദനാദി പക്ഖന്തരം വുച്ചതി.

ദസലക്ഖണസംയുതന്തി ‘‘ആദിമ്ഹി തീണി ലക്ഖണാനി, മജ്ഝേ തീണി, പരിയോസാനേ ചത്താരീ’’തി ഏവം ദസപരിമാണേഹി അപ്പനായ ലക്ഖിതബ്ബഭാവേന ലക്ഖണസങ്ഖാതേഹി പരിപന്ഥതോ വിസുദ്ധിഝാനാദീഹി സംയുത്തം. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘പഠമസ്സ ഝാനസ്സ പടിപദാവിസുദ്ധി ആദി. ആദിസ്സ കതി ലക്ഖണാനി? ആദിസ്സ തീണി ലക്ഖണാനി. യോ തസ്സ പരിപന്ഥോ, തതോ ചിത്തം വിസുജ്ഝതി, വിസുദ്ധത്താ ചിത്തം മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപജ്ജതി, പടിപന്നത്താ തത്ഥ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി, യഞ്ച പരിപന്ഥതോ ചിത്തം വിസുജ്ഝതി, യഞ്ച വിസുദ്ധത്താ ചിത്തം മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപജ്ജതി, യഞ്ച പടിപന്നത്താ തത്ഥ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി, പഠമസ്സ ഝാനസ്സ പടിപദാവിസുദ്ധി ആദി, ആദിസ്സ ഇമാനി തീണി ലക്ഖണാനി. തേന വുച്ചതി പഠമം ഝാനം ആദികല്യാണഞ്ചേവ ഹോതി ലക്ഖണസമ്പന്നഞ്ച.

‘‘പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ മജ്ഝേ, മജ്ഝസ്സ കതി ലക്ഖണാനി? മജ്ഝസ്സ തീണി ലക്ഖണാനി. വിസുദ്ധം ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖതി, സമഥപടിപന്നം അജ്ഝുപേക്ഖതി, ഏകത്തുപട്ഠാനം അജ്ഝുപേക്ഖതി, യഞ്ച വിസുദ്ധം ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖതി, യഞ്ച സമഥപടിപന്നം അജ്ഝുപേക്ഖതി, യഞ്ച ഏകത്തുപട്ഠാനം അജ്ഝുപേക്ഖതി, പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ മജ്ഝേ, മജ്ഝസ്സ ഇമാനി തീണി ലക്ഖണാനി. തേന വുച്ചതി പഠമം ഝാനം മജ്ഝേകല്യാണഞ്ചേവ ഹോതി ലക്ഖണസമ്പന്നഞ്ച.

‘‘പഠമസ്സ ഝാനസ്സ സമ്പഹംസനാ പരിയോസാനം. പരിയോസാനസ്സ കതി ലക്ഖണാനി? പരിയോസാനസ്സ ചത്താരി ലക്ഖണാനി. തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന സമ്പഹംസനാ, ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസട്ഠേന സമ്പഹംസനാ, തദുപഗവീരിയവാഹനട്ഠേന സമ്പഹംസനാ, ആസേവനട്ഠേന സമ്പഹംസനാ, പഠമസ്സ ഝാനസ്സ സമ്പഹംസനാ പരിയോസാനം, പരിയോസാനസ്സ ഇമാനി ചത്താരി ലക്ഖണാനി. തേന വുച്ചതി പഠമം ഝാനം പരിയോസാനകല്യാണഞ്ചേവ ഹോതി ലക്ഖണസമ്പന്നഞ്ചാ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൫൮).

ഏത്ഥ ച ഗോത്രഭുചിത്തസ്സ നാനാവജ്ജനവീഥിയം ഉപ്പജ്ജനാരഹപരിപന്ഥതോ വിസുജ്ഝനതോ തദാഗമനവസേന ഝാനചിത്തസ്സ വിസുജ്ഝനാകാരം സന്ധായ ‘‘യോ തസ്സ പരിപന്ഥോ, തതോ ചിത്തം വിസുജ്ഝതീ’’തി വുത്തം. ഗോത്രഭുചിത്തസ്സേവ തഥാ വിസുദ്ധത്താ ആവരണവിരഹിതം ഹുത്വാ ഏകത്തനയേന മജ്ഝിമസമഥനിമിത്തസങ്ഖാതം സമപ്പവത്തം അപ്പനാസമാധിപടിപജ്ജനം സന്ധായ ‘‘വിസുദ്ധത്താ ചിത്തം മജ്ഝിമസമഥനിമിത്തം പടിപജ്ജതീ’’തി വുത്തം. തഥാ ഹി ഖീരസ്സേവ ദധിഭാവാഭാവേപി തദേവ ഖീരം ദധിസമ്പന്നന്തിആദീസു വിയ ഗോത്രഭുചിത്തസ്സ അപ്പനാഭാവാഭാവേപി ഏകസന്തതിപരിണാമൂപഗമനവസേന തം മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം ലീനുദ്ധച്ചസങ്ഖാതഅന്തദ്വയാനുപഗമനേന മജ്ഝിമം പച്ചനീകവൂപസമനതോ യഥാ സമഥസങ്ഖാതം യോഗിനോ സുഖവിസേസാനം കാരണഭാവതോ നിമിത്തഭൂതം അപ്പനാസമാധിം പടിപജ്ജതി നാമ, തഥാ പടിപന്നത്താ പന സമാഹിതഭാവൂപഗമനേന ഏകത്തനയവസേനേവ തത്ഥ പക്ഖന്ദനം സന്ധായ ‘‘പടിപന്നത്താ തത്ഥ ചിത്തം പക്ഖന്ദതീ’’തി വുത്തം. ഏകത്തനയഞ്ഹി വിനാ ഗോത്രഭുസ്സ അപ്പനാപക്ഖന്ദനം നത്ഥി. ഏവം താവ പുരിമചിത്തേ വിജ്ജമാനാകാരസ്സ ഇധ നിബ്ബത്തിയാ ഝാനം ഉപ്പാദക്ഖണേ തിവിധലക്ഖണസമ്പന്നം നാമ. യഥാ ഹി ലോകിയവിപസ്സനായ കിച്ചനിപ്ഫത്തിയാ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ ‘‘വിപസ്സനാ’’തി വുച്ചതി, ഏവം വിസുദ്ധസ്സ പന തസ്സ പുന വിസോധനേ ബ്യാപാരാകരണതോ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാകിച്ചവസേന പുഗ്ഗലസ്സ അജ്ഝുപേക്ഖനതോ വുത്തം ‘‘വിസുദ്ധം ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖതീ’’തി. അപ്പനാസമാധിഭാവൂപഗമനേന സമഥവിപ്പടിപന്നസ്സ പുന സമാധാനേ ബ്യാപാരാകരണതോ വുത്തം ‘‘സമഥപടിപന്നം ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖതീ’’തി.

ഏവം സമഥപടിപന്നഭാവതോയേവ പുബ്ബേ ‘‘കഥം നു ഖോ കിലേസസംസഗ്ഗം പജഹേയ്യ’’ന്തി പടിപന്നസ്സ ഇദാനി സമഥപടിപത്തിയാ തസ്സ പഹീനത്താ പാപമിത്തസംസഗ്ഗം പഹായ ഏകസ്സ വിഹരതോ സപ്പുരിസസ്സ വിയ ഏകത്തേന ഉപട്ഠിതസ്സ ഝാനചിത്തസ്സ പുന ഏകത്തുപട്ഠാനേ ബ്യാപാരാകരണം സന്ധായ ‘‘ഏകത്തുപട്ഠാനം അജ്ഝുപേക്ഖതീ’’തി വുത്തം. ഏവം തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ കിച്ചവസേന ഝാനം മജ്ഝേ തിവിധലക്ഖണസമ്പന്നം നാമ ഹോതി. പുബ്ബഭാഗപ്പവത്തപാരിഹാരിയഞാണേന ചിത്തസ്സ സംകിലേസവോദാനകരധമ്മേസു ആദീനവാനിസംസം ദിസ്വാ യഥാ തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അഞ്ഞമഞ്ഞാനതിവത്തനം ഹോതി, തഥാ ഭാവനായ സമ്പഹംസിതത്താ വിസോധിതത്താ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ വസേന അനുബ്രൂഹിതേ ചിത്തേ സമാധിപഞ്ഞാസങ്ഖാതയുഗനദ്ധധമ്മാനം അഞ്ഞമഞ്ഞാനതിവത്തിയാ പവത്തനം സന്ധായ വുത്തം ‘‘തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന സമ്പഹംസനാ’’തി. സദ്ധാപഞ്ചമകാനം ഇന്ദ്രിയാനം നാനാകിലേസേഹി വിമുത്തത്താ വിമുത്തിവസേന ഏകരസതം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസട്ഠേന സമ്പഹംസനാ’’തി. തേസം അനതിവത്തനസമ്പഹംസനാനം അനുരൂപവസേന അലീനം അനുദ്ധതം ഹുത്വാ വീരിയസ്സ പവത്തിം സന്ധായ ‘‘തദുപഗവീരിയവാഹനട്ഠേന സമ്പഹംസനാ’’തി വുത്തം. യാ പനസ്സ തസ്മിം ഖണേ പവത്താ ആസേവനാ, ഉപ്പാദതോ പട്ഠായ ഠിതിപരിയോസാനാനം ആസേവനപച്ചയഭാവവസേന പവത്താകാരോ, തം സന്ധായ ‘‘ആസേവനട്ഠേന സമ്പഹംസനാ’’തി വുത്തം. ഏവം ധമ്മാനം അനതിവത്തനാദിഭാവസാധനേന പരിയോദാപകസ്സ ഞാണസ്സ കിച്ചവസേന ഝാനപരിയോസാനേ ചതൂഹി ലക്ഖണേഹി സമ്പന്നം നാമാതി വേദിതബ്ബം.

൯൧൯-൨൦. വിസോധേത്വാന പാപകേതി പാരിപന്ഥികേ ധമ്മേ വിസേസേന സോധേത്വാ സയം പഹാനമത്തേ അട്ഠത്വാ അതിസയപ്പഹാനവസേന പുന സോധേത്വാതി വുത്തം ഹോതി. ചിത്തഭാവനവേപുല്ലന്തി സമാധിഭാവനായ വിപുലഭാവം. യഥാ ഹി ഭാവനാവസേന നിമിത്തസ്സ ഉപ്പത്തി, ഏവമസ്സ ഭാവനാവസേന വഡ്ഢനമ്പി, തസ്മാ ഏകങ്ഗുലാദിവസേന നിമിത്തം വഡ്ഢയന്തസ്സ പുനപ്പുനം ബഹുലീകാരേന ഝാനഭാവനാപി വുഡ്ഢിം വിരുള്ഹിം, അഭിഞ്ഞാവസേന ച വേപുല്ലം ആപജ്ജതി. തേന വുത്തം ‘‘ചിത്തഭാവനവേപുല്ലം…പേ… വഡ്ഢേതബ്ബ’’ന്തി.

൯൨൧-൩. വഡ്ഢനാഭൂമിയോ ദ്വേവാതി വഡ്ഢനട്ഠാനാനി ദ്വേയേവ. ദ്വീസു ഠാനേസു അവസ്സം ഏകത്തം വഡ്ഢേതബ്ബന്തി ആചരിയാ. തത്രാതി സാമിഅത്ഥേ ഭുമ്മവചനം, തസ്സാതി അത്ഥോ. തത്രാതി വാ ദ്വീസു ഭൂമീസു. കസിതബ്ബം…പേ… യഥിച്ഛകന്തി യഥാ നാമ കസ്സകോ കസിതബ്ബട്ഠാനം നങ്ഗലേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ പരിച്ഛേദബ്ഭന്തരം കസിതും തം ഠാനം പരിച്ഛിന്ദതി, ഏവമേവം ഏകങ്ഗുലദ്വങ്ഗുലതിവങ്ഗുലചതുരങ്ഗുലമത്തം മനസാ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ യഥാപരിച്ഛേദം വഡ്ഢേതബ്ബം. തതോ വിദത്ഥിരതനപ്പമുഖപരിവേണവിഹാരസീമാനം, ഗാമനിഗമജനപദരജ്ജസമുദ്ദസീമാനഞ്ച പരിച്ഛേദവസേന വഡ്ഢയന്തേന ചക്കവാളപരിച്ഛേദം കത്വാ വാ തതോ വാപി ഉത്തരി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വഡ്ഢേതബ്ബം. തേന വുത്തം ‘‘യഥിച്ഛകം വഡ്ഢേതബ്ബ’’ന്തി. അപരിച്ഛിന്ദിത്വാ പന ന വഡ്ഢേതബ്ബം. ന ഹി അപരിച്ഛേദേ ഭാവനാ പവത്തതി. തഥാ ച വുത്തം ‘‘സന്തകേ നോ അനന്തകേ’’തി. ഏവം വഡ്ഢിതഞ്ച തം നിമിത്തം വഡ്ഢിതവഡ്ഢിതട്ഠാനേ പഥവിയാ ഉക്കൂലവികൂലനദീവിദുഗ്ഗപബ്ബതവിസമേസു സങ്കുസതസമബ്ഭാഹതം ഉസഭചമ്മം വിയ ഹോതി.

൯൨൪-൬. തസ്മിം പന നിമിത്തേ പത്തപഠമജ്ഝാനേന ആദികമ്മികേന ഇദാനേവ ദുതിയജ്ഝാനാദിഅധിഗമായ ഉസ്സാഹം അകത്വാ തസ്മിംയേവ പഠമജ്ഝാനേ പഞ്ചഹാകാരേഹി സുചിണ്ണവസിനാ ഭവിതബ്ബന്തി ദസ്സേതും ‘‘പത്തേപീ’’തിആദി വുത്തം. സുചിണ്ണോ വസോ വസിഭാവോ ഏതേനാതി സുചിണ്ണവസിനാ, സുട്ഠു ആസേവിതവസിനാതി അത്ഥോ. കതമാ താ വസിയോ, യാസം വസേനായം പഞ്ചഹാകാരേഹി സുചിണ്ണവസീതി ആഹ ‘‘ആവജ്ജന’’ന്തിആദി. തത്ഥ ആവജ്ജനന്തി ന ആവജ്ജനമത്തമേവ അധിപ്പേതം ആവജ്ജനവസിതായ അധിപ്പേതത്താ. ആവജ്ജനായ പന ഉപ്പന്നായ ജവനേഹിപി ഭവിതബ്ബം. താനി ച ഖോ ആവജ്ജനകപ്പരതായ ചിത്താഭിനീഹാരസ്സ യഥാവജ്ജിതവസേന ഹോന്തി. അധിഗമേന സമം, സസമ്പയുത്തസ്സ ഝാനസ്സ സമ്മാ ആപജ്ജനം പടിപജ്ജനം സമാപത്തി. അഭിഭുയ്യ ഠപനം, അധിട്ഠാനം വിയാതി വാ അധിട്ഠാനം. വസിതാതി ഏതേസു ആവജ്ജനാദീസു യഥാരുചി പവത്തിയോ, യത്ഥിച്ഛകം, യദിച്ഛകം, യാവതിച്ഛകം പവത്തിതും സമത്ഥഭാവോ.

തത്ഥ പഠമജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ പഠമം വിതക്കം ആവജ്ജയതോ ഭവങ്ഗം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ ഉപ്പന്നാവജ്ജനാനന്തരം വിതക്കാരമ്മണാനേവ ചത്താരി, പഞ്ച വാ ജവനാനി ജവന്തി, തതോ ദ്വേ ഭവങ്ഗാനി, തതോ പുന വിചാരാരമ്മണം ആവജ്ജനം വുത്തനയേനേവ ജവനാനീതി ഏവം പഞ്ചസു ഝാനങ്ഗേസു പടിപാടിയാ നിരന്തരം ചിത്തം പേസേതും സമത്ഥഭാവോ, തത്ഥ അദന്ധായിതത്തം ആവജ്ജനവസിതാ നാമ. സമാപജ്ജിതുകാമതാനന്തരം ദ്വീസു ഭവങ്ഗേസു ഉപ്പന്നേസു ഭവങ്ഗം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ ഉപ്പന്നാവജ്ജനാനന്തരം സമാപജ്ജിതും സമത്ഥതാ സമാപജ്ജനവസിതാ നാമ. അയഞ്ച മത്ഥകപ്പത്താ ആവജ്ജനസമാപജ്ജനാ സത്ഥു യമകപാടിഹാരിയകാലധമ്മദേസനാദീസു ലബ്ഭതി. ധമ്മസേനാപതിസ്സ യക്ഖേന സീസേ പഹാരദാനസമയേ, മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ നന്ദോപനന്ദദമനസമയേ വാ ലബ്ഭതി, അഞ്ഞത്ഥ പന തതോ ദന്ധായേവ, സേതു വിയ സീഘസോതായ നദിയാ ഓഘം ഭവങ്ഗവേഗം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ യഥാപരിച്ഛിന്നകാലം ഝാനം ഠപേതും സമത്ഥതാ, ഭവങ്ഗപാതതോ രക്ഖണയോഗ്യതാ അധിട്ഠാനവസിതാ നാമ. യഥാപരിച്ഛിന്നകാലം അതിക്കമിതും അദത്വാ ഝാനതോ വുട്ഠാനസമത്ഥതാ വുട്ഠാനവസിതാ നാമ.

അഥ വാ യഥാപരിച്ഛിന്നകാലതോ ഉപരി ഗന്തും അദത്വാ ഠപനസമത്ഥതാ അധിട്ഠാനവസിതാ നാമ. പരിച്ഛിന്നകാലതോ അന്തോ അവുട്ഠഹിത്വാ യഥാകാലവസേനേവ വുട്ഠാനസമത്ഥതാ വുട്ഠാനവസിതാ നാമ. അഥ വാ വുത്തനയേനേവ പരിച്ഛിന്നകാലതോ അനൂനം കത്വാ സമാപത്തിം ഠപേതും സമത്ഥതാവ അധിട്ഠാനവസിതാ നാമ. കാലപരിച്ഛേദം അതിക്കമിത്വാ വുട്ഠിതസ്സപി നിദ്ദാലുകസ്സ പടിബുജ്ഝിത്വാ പുനപ്പുനം നിദ്ദോക്കമനം വിയ വുട്ഠിതസമാപത്തിമേവ പുനപ്പുനം അസമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠാനസമത്ഥതാ, തത്ഥ ആലയാകരണയോഗ്യതാ ച വുട്ഠാനവസിതാ നാമ.

പച്ചവേക്ഖണവസിതാ പന ആവജ്ജനവസിതായ ഏവ സങ്ഗഹിതാ. പച്ചവേക്ഖണജവനാനേവ ഹി തേസം തേസം ഝാനങ്ഗാനം ആവജ്ജനാനന്തരം പവത്താനി, തസ്മാ യദഗ്ഗേന ആവജ്ജനവസിയാ സിദ്ധി, തദഗ്ഗേന പച്ചവേക്ഖണവസിതാ സിദ്ധാതി വേദിതബ്ബം. കേചി പന ഝാനങ്ഗാനം അപാകടഭാവേപി തേസു നിരന്തരം ആവജ്ജനായ പവത്തനസമത്ഥതാ ആവജ്ജനവസിതാ നാമ, തേസം യഥാസഭാവപച്ചവേക്ഖണവസേന ജവനപ്പവത്തനസമത്ഥതാ പച്ചവേക്ഖണവസിതാ നാമ. അഥ വാ സതിപി സത്തന്നം ജവനാനം പവത്തിയം നിരന്തരം ആവജ്ജനസമത്ഥതാ ആവജ്ജനവസിതാ നാമ, വസിതാബലേന സത്തമജവനം അപ്പത്വാ ചതുപഞ്ചജവനേഹേവ പച്ചവേക്ഖണസമത്ഥതാ പച്ചവേക്ഖണവസിതാ നാമ. അഥ വാ ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേഹി പച്ചവേക്ഖിതും അസമത്ഥഭാവേപി ‘‘പച്ചവേക്ഖിസ്സാമീ’’തി ഉപ്പന്നആവജ്ജനാനന്തരമേവ ഭവങ്ഗേസു കാലം അവീതിനാമേത്വാ സീഘമേവ ആവജ്ജിതും സമത്ഥതാ ആവജ്ജനവസിതാ നാമ, വസിതാബലേന, പച്ചവേക്ഖണബലേന ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേഹിപി പച്ചവേക്ഖിതും സമത്ഥതാ പച്ചവേക്ഖണവസിതാ നാമാതി വദന്തി. യസ്മാ പനേതാ യഥാവുത്തനിയാമേന പുനപ്പുനം ആവജ്ജനാദിനാ സാധേതബ്ബാ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ആവജ്ജിത്വാ’’തിആദി.

൯൨൭. ഇമേസു പന ആദികമ്മികേന സമാപജ്ജനബഹുലേനേവ ഭവിതബ്ബം, ന പച്ചവേക്ഖണബഹുലേന. പച്ചവേക്ഖണബഹുലസ്സ ഹി ഝാനങ്ഗാനി ഥൂലാനി ദുബ്ബലാനി ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി, അഥസ്സ താനി ഏവ ഉപട്ഠിതത്താ ഉപരി ഉസ്സുക്കനായ പച്ചയതം നാപജ്ജന്തി, സോ അപ്പഗുണേ ഝാനേ ഉസ്സുക്കമാനോ പഠമജ്ഝാനാവ പരിഹായതി, ന ച സക്കോതി ദുതിയം അധിഗന്തും. തേന വുത്തം ‘‘പഠമേ അവസിപ്പത്തേ’’തിആദി. ഉഭതോ ഭട്ഠോതി പുന പഠമജ്ഝാനം സമാപജ്ജിതും ന സക്കോതീതി അധിപ്പായോ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘ഇധേകച്ചോ ഭിക്ഖു ബാലോ അബ്യത്തോ അഖേത്തഞ്ഞൂ അകുസലോ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, സോ തം നിമിത്തം നാസേവതി, ന ഭാവേതി, ന ബഹുലിം കരോതി, ന സ്വാധിട്ഠിതം അധിട്ഠാതി. തസ്സ ഏവം ഹോതി ‘യംനൂനാഹം വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ’ന്തി, സോ ന സക്കോതി വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിതും. തസ്സ ഏവം ഹോതി ‘യംനൂനാഹം വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ’ന്തി, സോ ന സക്കോതി വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിതും, അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഉഭതോ ഭട്ഠോ ഉഭതോ പരിഹീനോ’’തി (അ. നി. ൯.൩൫).

൯൨൮-൩൧. കാമസ്സഹഗതാ…പേ… ചരന്തീതി ആരമ്മണവസേന കാമസഹഗതാ ഹുത്വാ സഞ്ഞാ ചേവ മനസികാരാ ച സമുദാചരന്തി. സഞ്ഞാസീസേന ചേത്ഥ തംസഹഗതോ ചിത്തുപ്പാദോ ഗഹിതോ, മനക്കാര-ഗ്ഗഹണേന ആവജ്ജനന്തി ദട്ഠബ്ബം. കാമാനുപക്ഖന്ദാനം സഞ്ഞാമനസികാരാനം വസേന ഹാനം പരിഹാനിം ഭജതീതി ഹാനഭാഗിയം. കേചി പന ‘‘സംകിലേസന്തി ഹാനഭാഗിയോ ധമ്മോ’തി (വിഭ. ൮൨൮) വചനതോ ഹാനഭാഗിയാ കാമസഞ്ഞാദികാതി തേഹി പരിഹാപിയമാനം ഝാനമ്പി കാരണൂപചാരേന ഹാനഭാഗിയം നാമാ’’തി വദന്തി. തദനുധമ്മതാ സതീതി തസ്സേവ ഝാനസ്സ അനുധമ്മതാ ആരമ്മണവസേന തദനുഗതാ സതിപതിരൂപകാ നികന്തി. അതക്കസഹിതാതി അവിതക്കം ദുതിയജ്ഝാനം പത്തുകാമസ്സ തം സന്തതോ, മനസി കരോതോ ആരമ്മണവസേന തംസഹഗതാ. വിസേസഭാഗിയന്തി വിസേസഭൂതസ്സ ദുതിയജ്ഝാനസ്സ പദട്ഠാനതായ തം ഭജതീതി വിസേസഭാഗിയം. നിബ്ബിദാസംയുതാതി വിപസ്സനാരമ്മണാ.

൯൩൨-൫. പഗുണതോതി വസിതപ്പത്തതോ. ആസന്നാകുസലാരികാതി നീവരണപ്പഹാനസ്സ തംപഠമതായ ആസന്നനീവരണപച്ചത്ഥികാ. ഥൂലം നാമ വിപുലമ്പി ഫേഗ്ഗു വിയ സുഖഭഞ്ജനീയന്തി ആഹ ‘‘ഥൂലത്താ…പേ… ദുബ്ബലാ’’തി. തതോതി ദുതിയജ്ഝാനതോ. ദുബ്ബലാനി അങ്ഗാനി ഇമിസ്സാതി അങ്ഗദുബ്ബലാ. സന്തതോ ചിന്തയിത്വാതി പഠമജ്ഝാനേ വിയ ഓളാരികങ്ഗാനം അഭാവതോ, സന്തധമ്മസമങ്ഗിതായ ച സന്തന്തി ഏവം സന്തവസേന മനസി കത്വാ. കിഞ്ചാപി ഹി യേ ധമ്മാ ദുതിയജ്ഝാനേ പീതിസുഖാദയോ, തേ പഠമജ്ഝാനേപി സന്തി, തേഹി പന തേ സന്തതരാ, പണീതതരാ ച ഹോന്തി. നികന്തിന്തി നികാമനം അപേക്ഖന്തി അത്ഥോ. പരിയാദായാതി ഖേപേത്വാ, വിക്ഖമ്ഭേത്വാതി അത്ഥോ.

൯൪൩-൪. സമ്പസാദനന്തി സമ്പസാദനസങ്ഖാതായ സദ്ധായ യോഗതോ ഝാനമ്പി സമ്പസാദനം നീലവണ്ണയോഗതോ നീലവത്ഥം വിയ. നനു ചായം സദ്ധാ പഠമജ്ഝാനേപി അത്ഥി, കസ്മാ ഇദമേവ ‘‘സമ്പസാദന’’ന്തി വുത്തന്തി? വുച്ചതേ – പഠമജ്ഝാനം വിതക്കവിചാരക്ഖോഭേന വീചിതരങ്ഗസമാകുലമിവ ജലം ന സുപ്പസന്നം ഹോതി, തസ്മാ സതിപി സദ്ധായ തം സമ്പസാദനന്തി ന വുത്തം. ഇമസ്മിം പന വിതക്കവിചാരക്ഖോഭാഭാവേന ലദ്ധോകാസാ ബലവതീ സദ്ധാ, തസ്മാ ബലവസദ്ധായ സമന്നാഗതത്താ ഇദമേവ ‘‘സമ്പസാദന’’ന്തി വുത്തം. അജ്ഝത്തന്തി നിയകജ്ഝത്തം, അത്തനി ജാതം, അത്തനോ സന്താനേ നിബ്ബത്തന്തി അത്ഥോ. തീണി അങ്ഗാനി ഇമസ്സാതി തിവങ്ഗികം. സേസന്തി പീതിആദീനം അഞ്ഞേഹി ബലവഭാവോ, തിണ്ണം ചതുന്നം വാ ജവനാനം പരികമ്മോപചാരാനുലോമഗോത്രഭുഭാവോ, ഛട്ഠേ സത്തമേ വാ അപ്പനായാനുപ്പത്തി ഏകചിത്തക്ഖണതാ, തതോ ഭവങ്ഗപാതോ, പുന ഭവങ്ഗം വിച്ഛിന്ദിത്വാ പച്ചവേക്ഖണത്ഥായ ആവജ്ജനം, തതോ ഝാനപച്ചവേക്ഖണന്തി ഇദം സബ്ബം വുത്താവസേസം ഹേട്ഠാ പഠമജ്ഝാനേ വുത്തനയേനേവ സമുപലക്ഖിതബ്ബം.

൯൪൮-൯. പിയതോതി കാമയതോ. ഉപ്പിലാപനന്തി കാമഞ്ചായം പരിഗ്ഗഹേസു അപരിച്ചത്തപേമസ്സ അനാദീനവദസ്സിനോ തണ്ഹാസഹഗതായ പീതിയാ പവത്തിആകാരോ, ഇധ ച ദുതിയജ്ഝാനപീതി അധിപ്പേതാ, തഥാപി സബ്ബസോ പീതിയം അവിരത്തസ്സാപി അനുബന്ധേയ്യാതി ഉപ്പിലാപനം ഇധ ആദീനവവസേന വുത്തം. അഥ വാ ദുതിയജ്ഝാനസ്സേവ തതിയജ്ഝാനം വിയ അഹുത്വാ ഉപ്പിലാപനാകാരേന പവത്തി ഉപ്പിലാപനം വിയാതി ഉപ്പിലാപനന്തി വുത്തം. തതിയം സന്തതോ ദിസ്വാതി സമ്ബന്ധോ.

൯൫൭-൮. സതിയാ സമ്പജഞ്ഞേന സമ്പന്നന്തി സരണലക്ഖണായ സതിയാ, അസമ്മോഹലക്ഖണേന സമ്പജഞ്ഞേന ച സമ്പന്നം. കാമം പുരിമജ്ഝാനേസുപി സതിസമ്പജഞ്ഞം അത്ഥി, ന ഹി മുട്ഠസ്സതിസ്സ, അസമ്പജാനതോ ച ഉപചാരമത്തമ്പി സമ്പജ്ജതി, പഗേവ അപ്പനാ, യേഭുയ്യേന പന അവിപ്പയോഗീഭാവേന പവത്തമാനേസു പീതിസുഖേസു പീതിസങ്ഖാതസ്സ ഓളാരികങ്ഗസ്സ പഹാനേ സുഖുമതായ ഇധ സാതിസയോ സതിസമ്പജഞ്ഞബ്യാപാരോതി ഇധേവ സതിസമ്പജഞ്ഞസമ്പന്നതാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. ഏകങ്ഗഹീനന്തി പീതിയാ പഹീനഭാവേന ഏകങ്ഗവിപ്പഹീനം. സാ പനേസാ ദുതിയജ്ഝാനസ്സ വിതക്കവിചാരാ വിയ അപ്പനാക്ഖണേയേവ പഹീയതി. തേനസ്സ സാ ‘‘പഹാനങ്ഗ’’ന്തി വുച്ചതി.

൯൭൨. സോമനസ്സസ്സ പഹീനത്താ ആഹ ‘‘ഏകങ്ഗവിപ്പഹീന’’ന്തി. തഞ്ച പന സോമനസ്സം ഏകവീഥിയം പുരിമജവനേസുയേവ പഹീയതി.

൯൭൪. പുരിമജ്ഝാനേസു പരികമ്മാദിവസേന പവത്താനം കാമാവചരജവനാനം ഏകസദിസത്താ ഇധ ലബ്ഭമാനം കഞ്ചി വിസേസം ദസ്സേതും ‘‘യസ്മാ’’തിആദി വുത്തം. ആസേവനം ന ഹോതീതി ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോ ന ഹോതി. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – യസ്മാ പദന്തരസങ്ഗഹിതസ്സ അത്തനോ സഭാവഗ്ഗാഹാപനസങ്ഖാതആസേവനപച്ചയത്താഭാവതോ സുഖവേദനാ ഉപേക്ഖാവേദനായ ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോ ന ഹോതി, ചതുത്ഥജ്ഝാനേവ ഉപേക്ഖാവേദനായ ഭവിതബ്ബം സാതിസയം സുഖവിരാഗഭാവനത്താ, തസ്മാ ഇധ അപ്പനാവീഥിയം ഉപേക്ഖാസമ്പയുത്തജവനേഹേവ ഭവിതബ്ബന്തി.

൯൭൬. ഏവം ചതുക്കനയവസേന ഝാനപ്പഭേദം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പഞ്ചകനയമ്പി ദസ്സേതും ‘‘യം ചതുക്കനയേ’’തിആദി വുത്തം. ദ്വിധാ പന കത്വാനാതി വിതക്കവിചാരാനം വിസും വിസും പഹാനങ്ഗവസേന ഗണനതോ ദ്വിധാ കത്വാ. ദുതിയം തതിയം കതന്തി അവിതക്കവിചാരമത്തം അവിതക്കഅവിചാരന്തി ഏവം ദുതിയജ്ഝാനഞ്ചേവ തതിയജ്ഝാനഞ്ച കതം അഭിധമ്മേതി അധിപ്പായോ. സുത്തന്തേസു ഹി പഞ്ചകനയോ സരൂപതോ ന ഗഹിതോ, കസ്മാ പന അഭിധമ്മേ ഗഹിതോതി? പുഗ്ഗലജ്ഝാസയതോ, സന്നിസിന്നദേവപരിസായ ഹി യേസം പഠമജ്ഝാനേ വിതക്കോ ഏവ ഓളാരികതോ ഉപട്ഠാതി, ഇതരേ സന്തതോ, തേസം ചതുരങ്ഗികം അവിതക്കവിചാരമത്തം ദുതിയജ്ഝാനം കത്വാ പഞ്ചകനയേന ദേസേസി. യേസം വിതക്കവിചാരാ ഓളാരികതോ ഉപട്ഠിതാ, തതോ തേസം അവിതക്കഅവിചാരം തിവങ്ഗികം കത്വാ ചതുക്കനയേന ദേസേസി. യേസം വിതക്കോവ ഓളാരികതോ ഉപട്ഠാതി, തേഹി തം അതിക്കമിത്വാ ചതുരങ്ഗികം ദുതിയജ്ഝാനം ഉപ്പാദേതും സക്കാ. യേസം വിതക്കവിചാരാ, തേഹി ദ്വേപി ഏകതോ അതിക്കമിത്വാ തിവങ്ഗികം ദുതിയജ്ഝാനം ഉപ്പാദേതും സക്കാ.

൯൭൯. അത്ഥബ്യഞ്ജനവസേന സുട്ഠു മധുരം, തതോയേവ വരതരം വചനം യസ്സ സോയം സുമധുരവരതരവചനോ. കം നു ജനം നേവ രഞ്ജയതി, ന ഹി ഏകമ്പി ന രഞ്ജയതി. അതിനിസിത …പേ… നീയോയന്തി അതിതിഖിണബുദ്ധിപ്പസാദേഹി ജനേഹി വേദനീയോ അയം ഗന്ഥോ, പരിച്ഛേദോതി വാ അധിപ്പായോ.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവികാസിനിയാ നാമ

അഭിധമ്മാവതാരസംവണ്ണനായ

രൂപാവചരസമാധിഭാവനാനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.