൧൩. തേരസമോ പരിച്ഛേദോ

കാരകപടിവേധവണ്ണനാ

നിദ്ദിട്ഠാതി ഉദ്ദേസനിദ്ദേസാദിവസേന ദസ്സിതാ. കുസലാദയോതി കുസലാകുസലാ. ഏതേസം പന ന നിദ്ദിട്ഠോതി സമ്ബന്ധോ. പുബ്ബേ ‘‘കാരകോ’’തി വചനം വിയ ‘‘വേദകോ’’തി അവുത്തേപി ‘‘അത്താ കാരകോ വേദകോ’’തി അത്തനോ ലദ്ധിതായ ‘‘തസ്സ ഹി കാരകസ്സ വേദകസ്സാ’’തി വുത്തം. കുസലാകുസലാനമഭാവോപി സിയാ, ഇതരഥാ അഹേതുകദോസാപത്തിതോതി അധിപ്പായോ. തേസം കുസലാകുസലാനം ആയത്താ വുത്തി ഏതേസന്തി തദായത്തവുത്തിനോ. തേസന്തി കുസലാകുസലാദീനം. തസ്മാതി കാരകാഭാവേ കുസലാകുസലാനം, തബ്ബിപാകാനഞ്ച അഭാവതോ. നിരത്ഥികാതി ദേസേത്വാപി ബോധേതബ്ബാഭാവതോ നിരത്ഥികാ. ‘‘നായം നിരത്ഥികാ’’തി വത്വാപി ‘‘സാത്ഥികാ’’തി വചനം പന പരസ്സ ദള്ഹഗ്ഗാഹത്ഥം. ലോകേപി ഹി ഏവം വോഹാരം വോഹരന്തി, ഏവമേവ ഭവതി, നാഞ്ഞഥാതിആദി. തത്ഥാതി കാരകാഭാവേപി അത്താ അത്ഥീതി ഗഹണേ. അനുരോധോതി അനുകൂലപക്ഖപാതോതി അത്ഥോ. ഇധാതി കാരകാഭാവേപി കുസലാദയോ അത്ഥീതി ഗഹണേ. വിരോധോതി പടിഘോ.

ഏവം കാരകാഭാവേപി കുസലാദീനം സബ്ഭാവം യുത്തിതോ സാധേത്വാ ഇദാനി ലോകസിദ്ധേന നിദസ്സനേന സാധേതും ‘‘അഥാപീ’’തിആദി വുത്തം. അഥാപീതി കാരകാഭാവേപി. പഥവി-ഗ്ഗഹണേന പഥവോജം ദസ്സേതി. തഥാ ആപ-ഗ്ഗഹണേന ആപോജം. തേജോതി സീതുണ്ഹവസേന ദുവിധാ തേജോധാതു. ഉതൂതി ഹേമന്താദിഉതു. ആദി-ഗ്ഗഹണേന ബീജാദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ജനകപച്ചയോ ഹേതു, അനുപാലനകപച്ചയോ പച്ചയോ നാമാതി ആഹ ‘‘ഹേതുപച്ചയസാമഗ്ഗിയാ’’തി. ‘‘ഫലനിബ്ബത്തകോ ഹേതു, പച്ചയോ അനുപാലനകോ’’തി ഹി വുത്തം.

ഏവം കാരകാഭാവേപി കുസലാകുസലപ്പവത്തിം സാധേത്വാ ഇദാനി പരപരികപ്പിതം അത്താനമേവ താവ പടിക്ഖിപിതും ‘‘അഥാപി ചേത്ഥാ’’തിആദി ആരദ്ധം. കാമം പഞ്ഞാപരിബാഹിരദിട്ഠിയാ ഏവ അത്താ പരികപ്പീയതി, പരോ പന ‘‘പഞ്ഞായ പരികപ്പേമീ’’തി മഞ്ഞതീതി തസ്സ ലദ്ധിവസേന ‘‘പഞ്ഞായ പരികപ്പിതോ’’തി വുത്തം. തം ഉപപരിക്ഖിസ്സാമ താവാതി തിട്ഠതു താവ ചേസാ കാരകാഭാവേപി കുസലാദീനം ഭാവാഭാവവിചാരണാ പഠമം തമേവ അത്താനം ഉപപരിക്ഖിസ്സാമാതി അത്ഥോ. ദോസമേത്ഥ വത്തുകാമോ പുച്ഛതീതി അധിപ്പായേന പടിഞ്ഞം അദത്വാവ പുച്ഛന്തോ ആഹ ‘‘കിഞ്ചേത്ഥാ’’തി. സചേതനോ വാ ഉദാഹു അചേതനോ വാതി ഏത്ഥ കോ ദോസോതി അത്ഥോ. ഇതരോ ഉഭയഥാപി ദോസോയേവ. യഞ്ഹി അചേതനം അത്താനം, ന തം കാരകം, വേദകഞ്ച, യഥാ തം പാകാരതരുആദയോ. ‘‘അചേതനോവായം അത്താ’’തി അനുമാനേന കാരകവേദകത്താഭാവസിദ്ധിതോതി ദസ്സേതും ‘‘യദി അചേതനോ’’തിആദി വുത്തം. അനഞ്ഞോതി അവിനിബ്ഭോഗവസേന അനഞ്ഞോ. ഇതരഥാ ‘‘സചേതനോ’’തി വചനമേവ ന ഉപപജ്ജേയ്യ. സഹഭാവീ നാമ അഞ്ഞോ ന ഹോതീതി. അത്തനോപി നാസോ സിയാതി അവിനിബ്ഭോഗവുത്തിരൂപേസു ഏകസ്സ നാസേ ഇതരസ്സാപി വിനാസോ വിയ. ചേതനായപി നാസോ ന ഭവതി അവിനിബ്ഭോഗരൂപേസു ഏകസ്സ അവിനാസേ ഇതരസ്സാപി അവിനാസോ വിയാതി അധിപ്പായോ.

‘‘ചേതനായ അനഞ്ഞത്താ’’തി കാരണം വത്വാ തമേവ സമത്ഥേതും ‘‘ചേതനത്താന’’ന്തിആദി വുത്തം. ‘‘അത്തനോ അനാസേ സതി ചേതനായപി വിനാസോ ന ഭവതീ’’തി സുത്വാപി പരസ്സ നിരുത്തരഭാവോ, ചേതനായ നാസേ വിസേസകാരണാഭാവതോതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘അഥ ചേതനായയേവാ’’തിആദി. അത്താവ നസ്സതു, തിട്ഠതു ചേതനാ. കോ ഹി വിസേസകാരണാഭാവേ അത്തനി അനുരോധോ, ചേതനായ വിരോധോതി അധിപ്പായോ. പടിഞ്ഞാ ഹീനാതി പുബ്ബേ ദിന്നപടിഞ്ഞാ പരിഹീനാ. അഥ ന ഭവതി, ‘‘പടിഞ്ഞാ ഹീനാ’’തി യദി അത്തനോ വിനാസേ ചേതനായ അവിനാസോ ന ഭവതി. ചേതനത്താനം അനഞ്ഞഭാവേന ചേതനായ നാസേ അത്തനോപി വിനാസപ്പസങ്ഗതോ അത്താ ന നസ്സതീതി തവ പടിഞ്ഞാ ഹീനാ. വുത്തപ്പകാരതോ വിപരീതം വാതി യഥാവുത്തപ്പകാരതോ വിപരീതം. ചേതനായ വിനാസേപി അത്താ ന നസ്സതി, അത്തനോ പന അവിനാസേപി ചേതനാ നസ്സതീതി ഏവം വാ തവ അധിപ്പായോ സിയാതി അത്ഥോ. അത്താ നസ്സതു, ചേതനാ തിട്ഠതു അഞ്ഞഭാവേ ഉഭിന്നം സമാനയോഗക്ഖമതായ ഭവിതബ്ബതോതി അധിപ്പായോ. പടിഞ്ഞാഹീനോ ഭവസീതി ചേതനായേവ നസ്സതി, അത്താ ന നസ്സതി പടിഞ്ഞായ ഹീനോ ഭവസി.

ഇധാതി അഞ്ഞത്ഥ പക്ഖേ. ലക്ഖണകതന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞവിസദിസേഹി ഭിന്നലക്ഖണേഹി കതം. ദേസന്തരകതന്തി ഭിന്നദേസകതം. ജാതോ വേദീയതി ഞായതീതി ജാതവേദോ, അഗ്ഗിസ്സേതം അധിവചനം. ഡയ്ഹമാനേതി ഉദ്ധനേ പക്ഖിപിത്വാ പച്ചമാനേ. ഏകോ പവത്തിപദേസോ ഇമേസന്തി ഏകദേസാ, തേസം ഭാവോതി ഏകദേസത്തം.

അവിനിബ്ഭോഗതോതി ലക്ഖണതോ ഭേദേപി ഠാനവസേന അവിനിബ്ഭുജ്ജനതോ അവിസംസട്ഠത്താ ‘‘ഏകദേസത്തേ’’തിഇമസ്സേവ വേവചനവസേന ‘‘അവിനിബ്ഭോഗഭാവേപീ’’തി വുത്തം. തം അയുത്തന്തി തം ‘‘ഉഭിന്നം ഏകദേസതാ നത്ഥീ’’തി ഇമിനാ സഹ ന യുജ്ജതി. പടിഞ്ഞാ ഹീനാതി യദി പുബ്ബപടിഞ്ഞാ പമാണം, അയം പടിഞ്ഞാ ഹീനാ. യദി വാ പന അയം പമാണം, ഇതരാ ഹീനാതി അത്ഥോ. അഥ വാ ചേതനായ അത്തനോ പദേസവസേന നാനത്തേ അത്തനോ അചേതനത്തഭാവപ്പത്തിതോ ‘‘സചേതനോ അത്താ’’തി ഹേട്ഠാ തയാ ദിന്നപടിഞ്ഞാ പരിഹീനാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

അചേതനോ അത്താതി അത്താ അചേതനോതി കത്വാ. പുബ്ബേ വുത്തദോസതോതി ‘‘യദി അചേതനോ സിയാ’’തിആദിനാ ആദിതോ വുത്തദോസതോ. തസ്മാതി യസ്മാ ഏവം ഉപപരിക്ഖിയമാനേ വിമദ്ദനസഹോ ഹോതി, തസ്മാ.

൭൭൯. യദി ഏവന്തി യദി പരമത്ഥതോ കുസലാകുസലാനം കാരകോ, തബ്ബിപാകാനഞ്ച വേദകോ നത്ഥി, ഏവം സന്തേ അഥ കസ്മാ ഭഗവതാ വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ.

സന്ധാവതീതി സംസരതി. അത്തനാ കതകുസലാകുസലകമ്മപച്ചയത്താ വിപാകഭൂതം സുഖദുക്ഖമ്പി അത്തനാ കതമേവ നാമ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘സുഖദുക്ഖം സയംകത’’ന്തി.

൭൮൦. സംസാരമാപന്നോതി –

‘‘ഖന്ധാനഞ്ച പടിപാടി, ധാതുആയതനാന ച;

അബ്ബോച്ഛിന്നം വത്തമാനാ, ‘സംസാരോ’തി പവുച്ചതീ’’തി. (ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ; വിസുദ്ധി. ൨.൬൧൯) –

ഏവം വുത്തഖന്ധപടിപാടിആദിവസപ്പവത്തം സംസാരം പുനപ്പുനം പവത്തിവസേന പടിപന്നോ. ദുക്ഖമസ്സ മഹബ്ഭയന്തി അസ്സ സംസാരാപന്നസ്സ സത്തസ്സ ജാതിആദിദുക്ഖം മഹബ്ഭയം മഹാഭയസംവത്തനകന്തി അത്ഥോ. ഓപപാതികോതി ഉപ്പജ്ജമാനോ.

൭൮൧. ഭാരാ ഹവേ പഞ്ചക്ഖന്ധാതി രൂപാദയോ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഭാരഭൂതാ, സീസേ നിക്ഖിത്തഭാരസദിസാതി വുത്തം ഹോതി. ഭാരഹാരോ ച പുഗ്ഗലോ തസ്സ പഞ്ചക്ഖന്ധഭാരസ്സ ഹാരകോ. ഭാരാദാനന്തി പടിസന്ധിവസേന പഞ്ചക്ഖന്ധഭാരഗ്ഗഹണം. ഭാരനിക്ഖേപനന്തി പുന അഗ്ഗഹേതബ്ബതാപാദനേന അനുപാദാപരിനിബ്ബാനവസേന ഭാരസ്സ നിക്ഖിപനം.

൭൮൨. യന്തി കുസലാകുസലകമ്മം. സകന്തി ആയത്തം.

൭൮൩. ഏകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. ഏകേന കപ്പേനാതി ഏകസ്മിം കപ്പേ.

൭൮൪. അസ്സദ്ധോതിആദി ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥം.

‘‘തഞ്ച ഖോ സമ്മുതിവസേന, ന പരമത്ഥതോ’’തി വത്വാ തദേവ പതിട്ഠാപേതും ‘‘നനു ഭഗവതാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘കിം നു സത്തോ’’തി ഗാഥാ വജിരായ ഥേരിയാ വുത്താപി ഭഗവതോ അധിപ്പായവസേനേവ വുത്തത്താ ഭഗവതാ വുത്താ നാമ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘ഭഗവതാ ഇദമ്പി വുത്ത’’ന്തി.

൭൮൫. കിം നു സത്തോതി പച്ചേസീതി രൂപവേദനാദീസു കിം നാമ സത്തോ പുഗ്ഗലോതി ഗണ്ഹാസി.

൭൮൬. അങ്ഗസമ്ഭാരാതി ചക്കാദിഅവയവസമ്ഭാരേസു, ചക്കാദിഅവയവാനം സമോധാനേവാതി അത്ഥോ. സദ്ദോതി വോഹാരോ.

തസ്മാതി യസ്മാ ഏവം പരമത്ഥതോ സത്തസ്സ അഭാവോ ഭഗവതാ വുത്തോ, തസ്മാ. ന വചനമത്തമേവ ആലമ്ബിതബ്ബം അധിപ്പായം പഹായാതി അത്ഥോ. ദള്ഹമൂള്ഹോവ ഹുത്വാ ഗണ്ഹാതീതി ദള്ഹമൂള്ഹഗ്ഗാഹീ, കാരണേ ദസ്സിതേപി അപരിച്ചജനവസേന ഗഹണം ദള്ഹഗ്ഗഹണം. കാരണസ്സേവ ദട്ഠുമസമത്ഥതാവസേന ഗഹണം മൂള്ഹഗ്ഗഹണം. താദിസേന ന ഭവിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ന ച…പേ… ഭവിതബ്ബ’’ന്തി. സുത്തപദാനന്തി നേയ്യത്ഥനീതത്ഥവസേന ഉഭയഥാ ഠിതാനം സുത്തന്താനം.

ദ്വേ സച്ചാനി വുത്താനി തഥാ തഥാ വിനേതബ്ബാനം പുഗ്ഗലാനം വസേനാതി അധിപ്പായോ. യേസഞ്ഹി സമ്മുതിദേസനായ വിസേസാധിഗമോ ഹോതി, തേസം സമ്മുതിസച്ചവസേന ദേസേതി. യേസഞ്ച പരമത്ഥദേസനായ, തേസം പരമത്ഥവസേന ദേസേതി. ദേസഭാസാകുസലോ വിയ ആചരിയോ തംതംദേസവാസിമാണവാനം തായ തായ ഭാസായ. സമ്മുതിസച്ചം പരമത്ഥസച്ചഞ്ചാതി ഏത്ഥ ‘‘പുഗ്ഗലോ സത്തോ ഇത്ഥീ പുരിസോ ഖത്തിയോ ബ്രാഹ്മണോ ദേവോ’’തിഏവമാദി പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനമ്പി ലോകേ കതസങ്കേതവസേന തഥത്താ സമ്മുതിസച്ചം. ഖന്ധധാതുആയതനാനി സതിപട്ഠാനാതിഏവമാദി പരമത്ഥവസേനേവ തഥത്ഥാ പരമത്ഥസച്ചം. തേനാഹു അട്ഠകഥാചരിയാ –

‘‘സങ്കേതവചനം സച്ചം, ലോകസമ്മുതികാരണം;

പരമത്ഥവചനം സച്ചം, ധമ്മാനം ഭൂതകാരണം. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൪൩൯-൪൪൩);

‘‘തസ്മാ വോഹാരകുസലസ്സ, ലോകനാഥസ്സ സത്ഥുനോ;

സമ്മുതിം വോഹരന്തസ്സ, മുസാവാദോ ന ജായതീ’’തി.

൭൮൭-൮. യോ സോ ഇമം ഗന്ഥം അച്ചന്തം സതതമ്പി ചിന്തേതി, തസ്സ തതോ സിദ്ധാ പരമാ പഞ്ഞാ വേപുല്ലഭാവം ഗച്ഛതി. അധിം ചിത്തസന്താപം നീഹരതി അപനേതീതി അധിനീഹരം. വിമതിയാ വിചികിച്ഛായ, മോഹസ്സ വാ വിനാസം കരോതി ഉപനിസ്സയഭാവതോതി വിമതിവിനാസകരം. അത്ഥബ്യഞ്ജനസമ്പദായ മനവഡ്ഢനതോ പിയകരം. വികസതീതി ദിബ്ബതി. ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ, അഭിധമ്മേ വാ.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവികാസിനിയാ നാമ

അഭിധമ്മാവതാരസംവണ്ണനായ

കാരകപടിവേധവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.