൧൨. ദ്വാദസമോ പരിച്ഛേദോ

പഞ്ഞത്തിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

ഏത്ഥാതി യഥാഉദ്ദിട്ഠധമ്മാനം നിദ്ദേസപരിയോസാനേ. ഏത്തകമേവാതി ചിത്തചേതസികരൂപനിബ്ബാനമത്തമേവ. പഞ്ഞാപേതബ്ബതോതി പരമത്ഥധമ്മാ വിയ സകസകസഭാവവസേന അപഞ്ഞായമാനാ ഹുത്വാ ലോകസങ്കേതവസേന പഞ്ഞാപിയമാനത്താ. പഞ്ഞാപനതോതി പരമത്ഥവസേന വിജ്ജമാനാവിജ്ജമാനധമ്മാനം പകാസനവസേന പഞ്ഞാപനതോ. തത്ഥ ‘‘പഞ്ഞാപേതബ്ബതോ’’തി ഇമിനാ പഞ്ഞാപീയതി പകാരേന ഞാപീയതീതി പഞ്ഞത്തീതി ഏവം കമ്മസാധനവസേന അത്ഥപഞ്ഞത്തിഭൂതാ ഉപാദാപഞ്ഞത്തി വുത്താ. ‘‘പഞ്ഞാപനതോ’’തി ഇമിനാ പഞ്ഞാപേതി പകാരേന ഞാപേതീതി പഞ്ഞത്തീതി ഏവം കത്തുസാധനവസേന തസ്സാ അഭിധായകഭൂതാ നാമപഞ്ഞത്തീതി വേദിതബ്ബം. പണ്ണത്തിദുകനിദ്ദേസേ ‘‘സങ്ഖാ…പേ… വോഹാരോ’’തി (ധ. സ. ൧൩൧൩-൧൩൧൪) ചതൂഹി പദേഹി ഉപാദാപഞ്ഞത്തി വുത്താ. ‘‘നാമം…പേ… അഭിലാപോ’’തി (ധ. സ. ൧൩൧൩-൧൩൧൪) ഛഹി പദേഹി നാമപഞ്ഞത്തി കഥിതാതി ആചരിയാനം ഇച്ഛിതത്താ വുത്തം ‘‘തേനേവാഹാ’’തിആദി. തേസം തേസം ധമ്മാനന്തി ഹേട്ഠാ അഭിധമ്മമാതികായ വുത്താനം കുസലാകുസലാദിധമ്മാനം. സങ്ഖാതി ‘‘അഹം മമാ’’തിആദിനാ സങ്ഖായമാനതാ. സമഞ്ഞാതി സങ്കേതവസേന ഞായമാനതാ. പഞ്ഞത്തീതി അസങ്കരവസേന അനേകധാ വിഭജിത്വാ പഞ്ഞാപിയമാനതാ. വോഹാരോതി പാകടം കത്വാ വുച്ചമാനതാ, കഥനവസേന ഉപയുജ്ജമാനതാ വാ. അത്ഥാഭിമുഖം നമതീതി നാമം. തം പന അന്വത്ഥരുള്ഹീവസേന ദുവിധം, സാമഞ്ഞഗുണകിത്തിമഓപപാതികനാമവസേന ചതുബ്ബിധം. നാമകമ്മന്തി നാമകരണം. നാമധേയ്യന്തി നാമഠപനം, നാമധേയ്യന്തി വാ സേട്ഠാനം നാമം. അക്ഖരദ്വാരേന അത്ഥം നീഹരിത്വാ ഉത്തി കഥനം നിരുത്തി. ബ്യഞ്ജനന്തി പാകടകരണം. അഭിലാപോതി അഭിലാപനം.

അഹന്തി രൂപാദിവിനിമുത്തം അഹംകാരബുദ്ധിവിസയഭൂതം അത്തനോ ഖന്ധസമൂഹസന്താനമുപാദായ പഞ്ഞത്തം തദഞ്ഞാനഞ്ഞഭാവേന അനിബ്ബചനീയം ഉപാദാപഞ്ഞത്തിം വദതി. തേനാഹ ‘‘അഹന്തി ഹീ’’തിആദി. ‘‘അഹന്തി…പേ… കത്വാ’’തി ഉപാദാപഞ്ഞത്തിയാ ഉപ്പത്തിം ദസ്സേത്വാ യഥാതിആദിനാ തം പകാസേതി.

യസ്മാ ‘‘സമഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി വോഹാരോ’’തി ‘‘ഏവം സങ്ഖാ’’തി ഇമസ്സേവ വേവചനം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഇദാനി പഞ്ഞാപനതോ പഞ്ഞത്തി’’ന്തിആദി.

തദനുരൂപാ ജാതാതി തജ്ജാ, അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി വിയ കേവലം ലോകസങ്കേതവസേനേവ അഹുത്വാ ധമ്മസഭാവസ്സ അനുരൂപവസേന പവത്താ പഞ്ഞത്തീതി അത്ഥോ. നാമപഞ്ഞത്തിപി വചനത്ഥസങ്ഖാതകാരണം ഉപാദായ പടിച്ച പവത്തനതോ ഉപാദാപഞ്ഞത്തിവോഹാരം ലഭതീതി തസ്സാപി ഉപാദാപഞ്ഞത്തിപരിയായോ വുത്തോ. ഗണ്ഠിപദകാരേനാപി ഹി ഇമിനാവ അധിപ്പായേന ഉപാദാപഞ്ഞത്തീതി ഉപാദാനവതീ പഞ്ഞത്തി കാരണവതിം കാരണഭൂതമത്ഥമുപാദായ ഗഹേത്വാ തന്നിസ്സയേന പഞ്ഞാപീയതി, സബ്ബോപി പഞ്ഞത്തിഭേദോ അനേന ലക്ഖണേന ഉപാദാപഞ്ഞത്തിമേവ ഭജതി. അനുപാദായ ഹി പഞ്ഞത്തി നത്ഥീതി വുത്തം. ഉപനിധാപഞ്ഞത്തീതി പടിപക്ഖഭൂതം ഏകപഞ്ഞത്തിം ഉപനിധായ അപേക്ഖിത്വാ പവത്താ പഞ്ഞത്തി. ചക്ഖുസോത-ഗ്ഗഹണേന അജ്ഝത്തികായതനാനി ദസ്സേതി, രൂപസദ്ദ-ഗ്ഗഹണേന ബാഹിരായതനാനി. പഥവീതേജോവായു-ഗ്ഗഹണേന ഫോട്ഠബ്ബായതനം പഭേദതോ ദസ്സേതി. ഏതേനേവ ധമ്മായതനേപി ലബ്ഭമാനഭേദോ ദസ്സിതോതി ദട്ഠബ്ബം.

യസ്മാ പഥവാദികാ പഞ്ഞത്തി സസമ്ഭാരപഥവിയം ഏകസ്സ നാമം ഗഹേത്വാ സമൂഹമേവോപാദായ പഞ്ഞാപീയതി, ഘടാദികാ ച പഞ്ഞത്തി ധമ്മസമൂഹേസു സബ്ബേസമേവ നാമം ഗഹേത്വാ സമൂഹമേവോപാദായ പഞ്ഞാപീയതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഏകസ്സ വാ’’തിആദി. തത്ഥ ഏകസ്സ നാമം ഗഹേത്വാ സമൂഹമുപാദായ പഞ്ഞാപിയമാനായ പഥവാദിവസേന പാകടഭാവതോ തം ഠപേത്വാ ഇതരം ദസ്സേതും ‘‘കഥ’’ന്തിആദി വുത്തം. അയം സമൂഹപഞ്ഞത്തി നാമ സമൂഹസ്സ പഞ്ഞാപനതോ. ദിസാകാസാദീസു ദിസാ-ഗ്ഗഹണേന ചന്ദസൂരിയാവത്തനമുപാദായ പഞ്ഞാപിയമാനം പുരത്ഥിമാദിദിസാപഞ്ഞത്തിം ദസ്സേതി. ആകാസ-ഗ്ഗഹണേന അസമ്ഫുട്ഠധമ്മേ ഉപാദായ പഞ്ഞാപിയമാനം കൂപഗുഹാദിആകാസപഞ്ഞത്തിം ദസ്സേതി. കാല-ഗ്ഗഹണേന ചന്ദാവത്തനാദികമുപാദായ പഞ്ഞാപിയമാനം പുബ്ബണ്ഹാദികാലപഞ്ഞത്തിം ദസ്സേതി. നിമിത്ത-ഗ്ഗഹണേന ബഹിദ്ധാ പഥവീമണ്ഡലാദികം, അജ്ഝത്തികഞ്ച ഭാവനാവിസേസം ഉപാദായ പഞ്ഞാപിയമാനം കസിണനിമിത്താദികം ദസ്സേതി. അഭാവ-ഗ്ഗഹണേന ഭാവനാബലേന അപ്പവത്തനസഭാവം ആകാസാനഞ്ചായതനഝാനം ഉപാദായ പവത്തം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനഝാനാരമ്മണം അഭാവപഞ്ഞത്തിം ദസ്സേതി. നിരോധ-ഗ്ഗഹണേന ഭാവനാബലേന നിരുദ്ധം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം നിസ്സായ പഞ്ഞത്തം നിരോധപഞ്ഞത്തിം ദസ്സേതി. ആദി-ഗ്ഗഹണേന ഖയാദിസഭാവം തം തം ധമ്മമുപാദായ പഞ്ഞാപിയമാനം അനിച്ചലക്ഖണാദികം സങ്ഗണ്ഹാതി. സാപി ഹി ദിസാകാസാദികാ വിയ ധമ്മസമൂഹമുപാദായ അപഞ്ഞത്തഭാവതോ അസമൂഹപഞ്ഞത്തിയേവാതി.

സാതി അയം ദ്വിധാ ഉപാദാപഞ്ഞത്തി. തജ്ജാപഞ്ഞത്തി വചനത്ഥം അമുഞ്ചിത്വാ പവത്തിതോ ഉപാദാപഞ്ഞത്തിയംയേവ സങ്ഗയ്ഹതീതി വുത്തം ‘‘വിജ്ജമാനം പരമത്ഥം ജോതയതീ’’തി. ഏവഞ്ച കത്വാ ഉപരി ‘‘ഛ പഞ്ഞത്തിയോപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീ’’തി വുത്തം. വിജ്ജമാനന്തി സഭാവേന ഉപലബ്ഭമാനം. അവിജ്ജമാനന്തി ഠപേത്വാ ലോകസങ്കേതം സഭാവവസേന അനുപലബ്ഭമാനം. നാമമത്തന്തി നാമമത്തവന്തം. സോതദ്വാരജവനാനന്തരന്തി പച്ചുപ്പന്നസദ്ദാരമ്മണായ സോതദ്വാരജവനവീഥിയാ, തദനുസാരപ്പവത്തായ അതീതസദ്ദാരമ്മണായ മനോദ്വാരജവനവീഥിയാ ച അനന്തരപ്പവത്തേന. മനോദ്വാരജവനവീഥിപി ഹി സോതദ്വാരജവനാനന്തരപ്പവത്താ തഗ്ഗഹണേനേവ ഇധ ഗഹിതാ. ഗഹിതപുബ്ബസങ്കേതേനാതി ‘‘അയം ഇമസ്സ അത്ഥോ, ഇദമിമസ്സ വാചക’’ന്തി ഏവം വചനവചനത്ഥസമ്ബന്ധഗ്ഗഹണവസേന ഗഹിതപുബ്ബഭാവസങ്കേതേന. യായാതി യായ നാമപഞ്ഞത്തിയാ കരണഭൂതായ. മനോദ്വാരജവനവിഞ്ഞാണേന കത്തുഭൂതേന. മനോദ്വാരജവനവിഞ്ഞാണേന വാ കരണഭൂതേന, യായ നാമപഞ്ഞത്തിയാ കത്തുഭൂതായാതി അത്ഥോ. പഞ്ഞാപീയതീതി സമ്മുതിപരമത്ഥവസേന പന ദുവിധം അത്ഥജാതം പഞ്ഞാപീയതി വിഞ്ഞാപീയതീതി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘അത്ഥാ യസ്സാനുസാരേന, വിഞ്ഞായന്തി തതോ പരം;

സായം പഞ്ഞത്തി വിഞ്ഞേയ്യാ, ലോകസങ്കേതനിമ്മിതാ’’തി.

കതരജവനവീഥിയം പനായം വിഞ്ഞായതീതി? ‘‘ഘടോ’’തിആദിസദ്ദം സുണന്തസ്സ ഏകമേകം സദ്ദം ആരബ്ഭ പച്ചുപ്പന്നാതീതാരമ്മണവസേന ദ്വേ ദ്വേ ജവനവാരാ ഹോന്തി, തതോ സദ്ദസമുദായമാരബ്ഭ ഏകോ, തതോ നാമപഞ്ഞത്തിമാരബ്ഭ ഏകോതി ഏവം സദ്ദസമുദായാരമ്മണായ ജവനവീഥിയാ അനന്തരം നാമപഞ്ഞത്തി പാകടാ ഹോതി, തതോ പരം അത്ഥാവബോധോതി ആചരിയാ.

യം സന്ധായ ഛക്കനയോ വുത്തോതി സമ്ബന്ധോ. തഥാ അവിജ്ജമാനാനന്തി പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനാനം. കേനചി ആകാരേനാതി പരമത്ഥതോ, ലോകസങ്കേതതോ വാ കേനചി പകാരേന. അനുപലബ്ഭമാനാനം പഞ്ചമസച്ചാദീനന്തി ആകാസാദിപഞ്ചമസച്ചാദീനം. ആദി-ഗ്ഗഹണേന അട്ഠമബോജ്ഝങ്ഗാദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. പകതിപുരിസാദീനന്തി സത്വരജതമാനം സമാനാവത്ഥാ പകതിഅങ്ഗുട്ഠാദിപരിമാണോ കാരകോ വേദകോ അത്താ പുരിസോതിആദിനാ പരികപ്പിതാനം പകതിപുരിസാദീനം. ആദി-ഗ്ഗഹണേന ആകാസകുസുമാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. വിജ്ജമാനേന അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി പരമത്ഥതോ വിജ്ജമാനാഹി വിജ്ജാദീഹി അവിജ്ജമാനസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പഞ്ഞത്തത്താ. സേസേസുപി ഇമിനാവ നയാനുസാരേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥേവാതി ഉപാദാപഞ്ഞത്തിയമേവ.

‘‘കുസഗ്ഗേനുദകമാദായ, സമുദ്ദേ ഉദകം മിനേ;

ഏവം മാനുസകാ കാമാ, ദിബ്ബകാമാന സന്തികേ’’തി. (ജാ. ൨.൨൧.൩൮൯) –

വചനതോ മനുസ്സലോകേ ചക്കവത്തിസമ്പത്തിദിബ്ബസമ്പത്തിം ഉപനിധായ നിഹീനായേവാതി വുത്തം ‘‘കപണം…പേ… നിധായാ’’തി. മാനുസകന്തി മനുസ്സലോകേ ഭവം. പരമത്ഥോ ച വിജ്ജതീതി പാഠസേസോ.

൭൭൮. തതിയാ കോടി ന വിജ്ജതി അനുപലബ്ഭമാനത്താ. വുത്തഞ്ഹേതം മഹാഅട്ഠകഥായം –

‘‘ദുവേ സച്ചാനി അക്ഖാസി, സമ്ബുദ്ധോ വദതം വരോ;

സമ്മുതിം പരമത്ഥഞ്ച, തതിയം നോപലബ്ഭതീ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൪൩൯-൪൪൩);

പരവാദേസു ന കമ്പതീതി പകതിപുരിസന്തരാദിവാദീനം പരേസം തിത്ഥിയാനം വാദേസു സമ്പത്തേസു, നിമിത്തഭൂതേസു വാ ന കമ്പതി ന പവേധതി ന ചലതീതി അത്ഥോ.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവികാസിനിയാ നാമ

അഭിധമ്മാവതാരസംവണ്ണനായ

പഞ്ഞത്തിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.