൧൧. ഏകാദസമോ പരിച്ഛേദോ

നിബ്ബാനനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൭൬൮-൯. ആദിതോ രൂപാനന്തരമുദ്ദിട്ഠം യം നിബ്ബാനന്തി സമ്ബന്ധോ. തസ്സ വിഭാവനം യഥാബലം പവക്ഖാമീതി സമ്ബന്ധോ.

ഭവാഭവന്തി ഭവതോ ഭവം, ഖുദ്ദകം, മഹന്തം വാ ഭവം. വിനനതോതി സംസിബ്ബനതോ. തണ്ഹാ ഹി സംസാരനായികഭാവേന ഭവതോ ഭവം, സുഗതിദുഗ്ഗതിവസേന ഖുദ്ദകമഹന്തം ഭവം വാ അപരാപരഭാവായ സംസിബ്ബതി, തുന്നകരണം വിയ കരോതി. നിക്ഖന്തത്താതി വിസംയോഗവസേന നിസ്സടത്താ. മരണപടിപക്ഖതായ, അമതസദിസതായ വാ അമതം. സബ്ബദുക്ഖനിസ്സടത്താ പരമം സുഖം. സബ്ബേപി സങ്ഖാരാ സമന്തി ഉപസമന്തി അനുപ്പത്തിധമ്മതം ആപജ്ജന്തി ഏതേനാതി സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ. ഖന്ധൂപധിആദയോ സബ്ബേപി ഉപധീ ഉപദ്ദവാ പടിനിസ്സജ്ജീയന്തി ഏതേനാതി സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ. യസ്മാ തം ആഗമ്മ കാമതണ്ഹാദിഭേദാ തണ്ഹാ സബ്ബസോ ഖയം ഗച്ഛതി, വിരജ്ജതി, നിരുജ്ഝതി ച, തസ്മാ തണ്ഹാക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോതി ച വുച്ചതി. അപിച രുജ്ഝന്തി ഏത്ഥ സത്താ കിലേസനിഗളബന്ധാതി രോധോ, സംസാരസ്സേതം അധിവചനം, തതോ നിക്ഖന്തോതി നിരോധോ.

൭൭൦. അധിഗമാതി തദനുരൂപായ പടിപത്തിയാ അരിയമഗ്ഗേന പടിവിജ്ഝനേന.

രാഗക്ഖയാദിഭാവേന സബ്ബദുക്ഖസന്തിയാ പച്ചയതായ, കിലേസസന്താപാഭാവേന ച സന്തിലക്ഖണം. അച്ചുതിരസന്തി സഭാവാപരിച്ചജനതോ അചവനസമ്പത്തികം. അസ്സാസകരണരസന്തി അസ്സാസകരണകിച്ചം. തഞ്ഹി പാനഭോജനാദിസുഞ്ഞേ സഭയകന്താരേ പരിബ്ഭമനേന പരിസ്സന്തസ്സ അദ്ധികപുരിസസ്സ അസ്സാസജനകഭാവേന ഉപട്ഠിതം വനന്തോദകം വിയ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനമ്പി വചനപഥാതിക്കന്തമഹാദുക്ഖഭേരവേ സംസാരകന്താരേ പരിബ്ഭമനേന പരിസ്സന്തസ്സ യഥാനുരൂപം പടിപത്തിമഗ്ഗം പടിപന്നസ്സ യോഗാവചരസ്സ അനാദിമതി സംസാരേ സുപിനന്തേനപി അദിട്ഠപുബ്ബതായ ദസ്സനസമകാലമേവ പരമസ്സാസം ജനേതി. ഖന്ധനിമിത്തവിചിത്തതായ അവിഗ്ഗഹം ഹുത്വാ ഗയ്ഹതീതി അനിമിത്തപച്ചുപട്ഠാനം. സബ്ബസങ്ഖതനിസ്സരണുപായഭാവതോ നിസ്സരണം പച്ചുപട്ഠാപേതീതി നിസ്സരണപച്ചുപട്ഠാനം.

ഏവം നിബ്ബാനസ്സ ലക്ഖണാദികം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വിതണ്ഡവാദിപക്ഖം ദസ്സേത്വാ പരിഹരന്തോ ആഹ ‘‘ഏത്ഥാഹാ’’തിആദി, ന പരമത്ഥതോ അത്ഥി അഞ്ഞത്ര പഞ്ഞത്തിമത്തതോതി അധിപ്പായോ. കുതോ പനായമഭിനിവേസോതി ആഹ ‘‘തിത്ഥിയാനം…പേ… നീയതോ’’തി. യഥാനുരൂപായ പടിപത്തിയാതി സീലസമാധിപഞ്ഞാസങ്ഖാതം സമ്മാപടിപത്തിയാ. യഥാ ഹി ചേതോഞാണലാഭിനോ ഏവ അരിയാ പരേസം ലോകുത്തരചിത്തം ജാനന്തി, തത്ഥാപി ച അരഹാ ഏവ സബ്ബേസം ചിത്തം ജാനാതി, ഏവം നിബ്ബാനമ്പി സീലാദിസമ്മാപടിപത്തിഭൂതേന ഉപായേനേവ ഉപലബ്ഭതീതി ‘‘നത്ഥീ’’തി ന വത്തബ്ബം അരിയേഹി ഉപലബ്ഭനീയതോ. യഥാ ഹി ജച്ചന്ധതേമിരികാദീനം അദസ്സനേന ‘‘സൂരിയാദയോ നത്ഥീ’’തി ന വത്തബ്ബാ ചക്ഖുമന്താനം ഗോചരഭാവേന അത്ഥേവാതി സിദ്ധത്താ, ഏവമേതമ്പി ബാലപുഥുജ്ജനസ്സ അദസ്സനമത്തേന ‘‘നത്ഥീ’’തി ന വത്തബ്ബം. അരിയാനം പന പഞ്ഞാചക്ഖുനോ പദേസേനേവ ഉപട്ഠാനതോ ഏകന്തേന സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം ‘‘അത്ഥി നിബ്ബാന’’ന്തി. അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ. അഥ രാഗാദീനം ഖയമത്തമേവ നിബ്ബാനന്തി ചേതി സമ്ബന്ധോ. ആയസ്മതാ…പേ… ഥേരേന ദസ്സിതോതി സമ്ബന്ധോ. രാഗക്ഖയാദിദീപകം സുത്തം നേയ്യത്ഥന്തി അധിപ്പായേന ‘‘തം ന’’ഇതി പടിക്ഖേപം കത്വാ ഏകംസേന ചേതം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം, ഇതരഥാ യഥാരുതവസേന പാളിയാ അത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ ബഹുദോസാ ആപജ്ജന്തീതി തേ ദസ്സേതും ‘‘അരഹത്തസ്സാപീ’’തിആദി വുത്തം. അരഹത്തം പുട്ഠേന തേനേവായസ്മതാ സാരിപുത്തത്ഥേരേനാതി അധിപ്പായോ. തവ മതേനാതി സാസനയുത്തിം അവിചാരേത്വാ പാളിദസ്സനമത്തേനേവ വിപ്പലപതോ തവജ്ഝാസയേന. ന ച പനേതം യുത്തം, തഥാപീതി അധിപ്പായോ. ലോകുത്തരഫലചിത്തസ്സ രാഗാദീനം ഖയമത്തതാപജ്ജനം ന യുത്തം തസ്സ അഗ്ഗഫലസ്സ ചതുക്ഖന്ധഭാവേന പാളിയം ആഗതത്താ. തസ്മാതി യുത്തിം അവിചാരേത്വാ പാളിദസ്സനമത്തേനേവ വോഹരന്തസ്സ അനിട്ഠപ്പസങ്ഗതോ. ബ്യഞ്ജനച്ഛായായാതി വിമദ്ദാസഹഭൂതായ സദ്ദത്ഥമത്തച്ഛായായ. ഉഭിന്നന്തി നിബ്ബാനവസേന, അരഹത്തവസേന ച ആഗതാനം ഉഭിന്നം സുത്താനം. അത്ഥോതി അധിപ്പായത്ഥോ.

കോ പന സോ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘യസ്സ പനാ’’തിആദി. രാഗാദീനം ഖയോതി രാഗാദീനം അനുപ്പാദനിരോധോ. സോ ധമ്മോ അക്ഖയോപി സമാനോ രാഗാദീനം ഖയസ്സ ഉപനിസ്സയത്താ ഖയോപചാരേന ‘‘രാഗാദീനം ഖയോ നിബ്ബാന’’ന്തി വുത്തോ ‘‘തിപുസം ജരോ, ഗുളോ സേമ്ഹോ’’തിആദീസു ഫലൂപചാരേന വുത്തം വിയാതി സമ്ബന്ധോ. കിലേസാനം അനുപ്പത്തിനിരോധക്ഖയസ്സ മഗ്ഗസ്സ ആരമ്മണഭൂതം നിബ്ബാനം അത്ഥതോ ‘‘ഖയസ്സ ഉപനിസ്സയോ’’തി വത്തബ്ബതം ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘ഖയസ്സ ഉപനിസ്സയത്താ’’തി. ഖയോപചാരേനാതി അത്തനോ കാരിയഭൂതസ്സ ഖയസ്സ അത്തനി ഉപചാരേന തസ്സ നാമവസേനാതി വുത്തം ഹോതി. ജരകാരണം തിപുസം ജരോതി വുത്തോ, സേമ്ഹകാരണം ഗുളോ സേമ്ഹോതി വുത്തോ. ഖയന്തേതി രാഗാദീനം പരിക്ഖയാവസാനേ. ഖയോതി വാ മഗ്ഗോ വുച്ചതി ‘‘ഖയേ ഞാണ’’ന്തിആദീസു (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൧൪൨) വിയ, തസ്സ അന്തേ നിരോധാവസാനേ ഉപ്പന്നത്താ ഖയോതി വുത്തം ഫലൂപചാരേന, സമീപൂപചാരേന വാ.

സബ്ബേ ബാലപുഥുജ്ജനാപീതി സോണസിഗാലാദയോ സബ്ബേപി ബാലപുഥുജ്ജനാ സമധിഗത…പേ… ഭവേയ്യും ഖണവസേന രാഗാദീനം ഖയസ്സ തേസമ്പി അത്ഥിതായ. തഥാ ച സതി പടിപത്തിയാ നിരത്ഥകഭാവോ ആപജ്ജേയ്യാതി അധിപ്പായോ. രാഗാദിക്ഖയാനം ബഹുഭാവതോതി രാഗാദീനം വിയ തേസം ഖയാനമ്പി തബ്ബികാരഭാവേന ബഹുഭാവതോ. ഏവഞ്ഹി സതി രാഗസ്സ ഖയോ രാഗക്ഖയോ, ന ദോസാദീനം, തഥാ ദോസക്ഖയോപീതി അഞ്ഞോ രാഗക്ഖയോ, അഞ്ഞോ ദോസക്ഖയോ, അഞ്ഞോ മോഹക്ഖയോതി തിണ്ണം അകുസലമൂലാനം ഖയഭൂതാനി തീണി നിബ്ബാനാനി, ചതുന്നം ഉപാദാനാനം ഖയഭൂതാനി ചത്താരീതിആദിനാ ബഹൂനി നിബ്ബാനാനി നാമ ഹോന്തി. ഇദാനി ആദി-സദ്ദസങ്ഗഹിതേ ദോസേ ദസ്സേതും ‘‘സങ്ഖതലക്ഖണ’’ന്തിആദി വുത്തം. ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖതസ്സ സങ്ഖതലക്ഖണാനി, ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീ’’തി (അ. നി. ൩.൪൭) വചനതോ വയസങ്ഖാതോ ഖയോ സങ്ഖതലക്ഖണം ഹോതീതി വുത്തം ‘‘സങ്ഖതലക്ഖണഞ്ച നിബ്ബാനം ഭവേയ്യാ’’തി. ‘‘ജരാമരണം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്ന’’ന്തി (സം. നി. ൨.൨൦) വചനതോ ആഹ ‘‘സങ്ഖതപരിയാപന്ന’’ന്തി. യം പന സങ്ഖതപരിയാപന്നം, തം ഇതരസങ്ഖതധമ്മോ വിയ അനിച്ചം ഹോതി പച്ചയാധീനവുത്തിതോതി ആഹ ‘‘സങ്ഖതപരിയാപന്നത്താ അനിച്ച’’ന്തി. ‘‘അനിച്ചാ വത സങ്ഖാരാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൨൧) ഹി വുത്തം. ഏത്താവതാ ച കിം വുത്തം ഹോതി? യദി ഭവതോ മനോരഥപരിപൂരണത്ഥം ഖയം നിബ്ബാനന്തി വദാമ, അസങ്ഖതസ്സ സങ്ഖതലക്ഖണത്താ, സങ്ഖതപടിപക്ഖസ്സ സങ്ഖതപരിയാപന്നത്താ സബ്ബകാലികഭാവേന നിച്ചസ്സ അനിച്ചതാ, തതോ ച പരമസുഖസ്സ ദുക്ഖതാ ച ആപജ്ജേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി.

ഏത്താവതാ ഭങ്ഗക്ഖയസ്സ നിബ്ബാനദോസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അനുപ്പാദക്ഖയസ്സ തബ്ഭാവം നിസേധേതും ‘‘യദി ഖയോ നിബ്ബാനം ഭവേയ്യാ’’തിആദി വുത്തം. പഠമമഗ്ഗസ്സ അനന്തരപച്ചയഭൂതം ഞാണം ഗോത്രഭു നാമ. സേസമഗ്ഗപുരേചരം വോദാനം നാമ. ഫലസമാപത്തിപുരേചരം അനുലോമം നാമ. തം പന സങ്ഖാരാരമ്മണമേവാതി ഇധ ന ഗഹിതം. ഭദ്രമുഖാതി പരസ്സ അനുനയവചനം. ‘‘ഖീയന്തീ’’തി വത്തമാനനിദ്ദേസേന ഇദാനി ഖീയമാനതം പുച്ഛതി. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ഉപധാരേത്വാതി ഉപപരിക്ഖിത്വാ. ‘‘ഗോത്രഭു…പേ… മുഖാ’’തി പുച്ഛായ ‘‘രാഗാദീനം ഖയമേവ വദാമീ’’തി തയാ ദിന്നപടിവചനസ്സ അവിരുജ്ഝനവസേന സതിപുരേക്ഖാരം കഥേഹീതി അധിപ്പായോ. ഗോത്രഭുചിത്താദീനം ഗോത്രഭുവോദാനമഗ്ഗാനം. ഗോത്രഭുക്ഖണേ കിലേസാനം അനുപ്പാദനിരോധസ്സ അഭാവതോ ആഹ ‘‘രാഗാദയോ ഖീയിസ്സന്തീ’’തി. ഫലമേവാതി കിലേസാനം ഖീണകാലേ ഉപ്പജ്ജമാനം ഫലചിത്തമേവ. ആരമ്മണം അപസ്സന്തോതി ഗോത്രഭുആദീനം വത്തബ്ബാരമ്മണം അപസ്സന്തോ. അഥ വാ ഇതരേസം ആരമ്മണഭാവേ സതി ഗഹേതബ്ബപച്ചയം അപസ്സന്തോ.

‘‘അപിചാ’’തിആദി പരിയായന്തരേനപി അനുപ്പാദനിരോധസ്സ നിബ്ബാനഭാവനിസേധനം. ‘‘ഉപ്പാദീയതീതി അത്ഥോ’’തി പന മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പത്തിയാ കിലേസക്ഖയോപി ഉപ്പാദിതോ നാമ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം. ന ഹി ഇതരഥാ ഖയസ്സ ഉപ്പാദോ നാമ അത്ഥി. അഥ വാ ‘‘അദ്ധാ സോ…പേ… നിരുത്തരോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഏത്തകേന ഗന്ഥേന ഖണനിരോധസ്സ ചേവ അനുപ്പാദനിരോധസ്സ ച നിബ്ബാനഭാവേ ദോസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ‘‘ഖയേ ഞാണ’’ന്തിആദീസു (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൧൪൨) വിയ മഗ്ഗസ്സാപി ഖയപരിയായത്താ ‘‘രാഗക്ഖയോ’’തിആദിവചനമത്തേയേവ സമാനഭാവേന ഗഹിതേ മഗ്ഗസ്സാപി നിബ്ബാനഭാവപ്പസങ്ഗം, തഥാ ച സതി അനിട്ഠാപത്തിം സമ്ഭാവേന്തോ ആഹ ‘‘അപിചാ’’തിആദി. ഏവഞ്ഹി സതി ‘‘ഉപ്പാദീയതീ’’തി മഗ്ഗമേവ സന്ധായ തിട്ഠതി. യദി മഗ്ഗസ്സ നിബ്ബാനഭാവപ്പസങ്ഗോ ഇധ സമ്ഭാവിതോ, ഏവം സതി ഗോത്രഭുസ്സ മഗ്ഗാരമ്മണതാദിദോസാ വത്തബ്ബാതി? സച്ചം വത്തബ്ബാ, ഏത്തകേനാപി പന പരസ്സ വചനപടിബാഹനം സക്കാ കാതുന്തി പരിഹാരന്തരദസ്സനേ ബ്യാപാരോ കതോതി. യഥാനുരൂപായ പടിപത്തിയാതി ഛവിസുദ്ധിപരമ്പരാസങ്ഖാതായ യഥാനുലോമപടിപത്തിയാ.

൭൭൧. അസ്സദ്ധോതി പബുദ്ധസദ്ധോ, മഗ്ഗാഗതായ അചലസദ്ധായ സമന്നാഗതോ, മഗ്ഗാഗതസദ്ധായ ഹി സമന്നാഗതോ ആകാസേ ബുദ്ധവേസം മാപേത്വാപി ‘‘നിച്ചം സുഖം അത്താ’’തി വദന്തസ്സ ന സദ്ദഹതി സേയ്യഥാപി സൂരമ്ബട്ഠോതി (അ. നി. ൧.൨൫൫). അകതഞ്ഞൂതി അകതം നിബ്ബാനം ജാനാതീതി അകതഞ്ഞൂ. സന്ധിച്ഛേദോതി ഭവസന്ധാനകരസ്സ തണ്ഹാപാപസ്സ ഛിന്ദനേന പുന ഭവപടിസന്ധിയാപി ഛിന്നതായ പടിസന്ധിം ഖേപേത്വാ ഠിതോ. ഹതാവകാസോതി ഖീണപടിസന്ധികത്തായേവ ആയതിം കത്ഥചി ഓകാസലോകേ അദിസ്സമാനത്താ വിഹതാവകാസോ. വന്താസോതി കത്ഥചി അഭിസങ്ഗാഭാവതോ ഛഡ്ഡിതതണ്ഹോതി അത്ഥോ. ഉത്തമപോരിസോതി സദേവലോകേ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യതായ വിസിട്ഠോ പോരിസോ.

ദുപ്പടിവിദ്ധാതി പടിവിജ്ഝിതും, പടിലഭിതുഞ്ച ദുക്കരാ. കാമാദീനം നിസ്സരണീയതായ നിസ്സരണീയാ, യദിദം നേക്ഖമ്മം, ഏതം കാമാനം നിസ്സരണന്തി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ കാമാനം നിസ്സരണന്തി കാമേഹി നിഗ്ഗമനം, അഥ വാ നിസ്സരന്തി നിഗ്ഗച്ഛന്തി ഏത്ഥ ഏതേനാതി വാ നിസ്സരണം, കാമാനം നിസ്സരണട്ഠാനം, നിസ്സരണുപായന്തി അത്ഥോ. നേക്ഖമ്മന്തി പഠമജ്ഝാനം. തഞ്ഹി കാമേഹി നിക്ഖന്തന്തി ‘‘നേക്ഖമ്മ’’ന്തി ഇധ ഗഹിതം, അഞ്ഞത്ഥ പന പബ്ബജ്ജാദയോപി ‘‘നേക്ഖമ്മ’’ന്തി പവുച്ചന്തി. വുത്തഞ്ഹി –

‘‘പബ്ബജ്ജാ പഠമം ഝാനം, നിബ്ബാനഞ്ച വിപസ്സനാ;

സബ്ബേപി കുസലാ ധമ്മാ, ‘നേക്ഖമ്മ’ന്തി പവുച്ചരേ’’തി. (ഇതിവു. അട്ഠ. ൧൦൯; ദീ. നി. ടീ. ൨.൩൬൦; അ. നി. ടീ. ൨.൩.൬൬; വിസുദ്ധി. മഹാ. ൧.൫൬; നേത്തി. ടീ. ൭൬ മിസ്സകഹാരസമ്പാതവണ്ണനാ);

അരൂപം ആകാസാനഞ്ചായതനം. ഭൂതന്തി വിജ്ജമാനം, ഖന്ധപഞ്ചകന്തി അത്ഥോ. ‘‘ഭൂതമിദന്തി, സാരിപുത്ത, സമനുപസ്സാമീ’’തിആദീസു ഖന്ധപഞ്ചകം ‘‘ഭൂത’’ന്തി വുച്ചതി. അത്തനോ കാരണം പടിച്ച സമം, സമ്മാ ച ഉപ്പന്നന്തി പടിച്ചസമുപ്പന്നം. പഠമ…പേ… ഭവേയ്യാതി സങ്ഖതനിസ്സരണഭാവേന വുത്തസ്സ നിബ്ബാനസ്സ അഭാവപ്പത്തിയാ ച തദേകയോഗനിദ്ദിട്ഠാനം യഥാക്കമം കാമരൂപനിസ്സരണാനം പഠമജ്ഝാനാകാസാനഞ്ചായതനാനമ്പി അഭാവോയേവ ആപജ്ജേയ്യ. ഇദാനി യഥാധിപ്പേതമത്ഥം ആഗമേന ദസ്സേതും ‘‘ന തു ഖയോ’’തിആദി വുത്തം.

‘‘അത്ഥി…പേ… സുഫുസിതന്തി ചാ’’തി നത്ഥി നിസ്സരണം ലോകേ, കിം വിവേകേന കാമാപീതി ഏവം മാരേന പടിബാഹിതേ. ‘‘അത്ഥി…പേ… സുഫുസിത’’ന്തി നിബ്ബാനം പതിട്ഠപേന്തേന ആളവകത്ഥേരേന വുത്തം. സുഫുസിതന്തി സുട്ഠു ഫുസിതം, സച്ഛികതന്തി വുത്തം ഹോതി. അജാതന്തിആദീനി ചത്താരി പദാനി അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനി. അഥ വാ വേദനാദയോ വിയ ഹേതുപച്ചയസമവായസങ്ഖാതായ കാരണസാമഗ്ഗിയാ ന ജാതം ന നിബ്ബത്തന്തി അജാതം. കാരണേന വിനാ സയമേവ ച ന ഭൂതം ന പാതുഭൂതം ന ഉപ്പന്നന്തി അഭൂതം. ഏവം അജാതത്താ അഭൂതത്താ യേന കേനചി കാരണേന ന കതന്തി അകതം. ജാതഭൂതകതഭാവോ ച നാമ രൂപാദീനം സങ്ഖതധമ്മാനം ഹോതി, ന അസങ്ഖതസഭാവസ്സ നിബ്ബാനസ്സാതി ദസ്സനത്ഥം അസങ്ഖതന്തി വുത്തം. പടിലോമതോ വാ സമേച്ച സമ്ഭൂയ പച്ചയേഹി കതന്തി സങ്ഖതം, ന തഥാ സങ്ഖതം, സങ്ഖതലക്ഖണരഹിതന്തി ച അസങ്ഖതന്തി. ഏവം അനേകേഹി കാരണേഹി നിബ്ബത്തിതഭാവേ പടിസിദ്ധേ പകതിവാദീനം പകതി വിയ സിയാ നു ഖോ, ഏകേനേവ കാരണേന ഏതം കതന്തി ആസങ്കായ ന കേനചി കതന്തി ദസ്സനത്ഥം ‘‘അകത’’ന്തി വുത്തം. ഏവം അപച്ചയമ്പി സമാനം സയമേവ നു ഖോ ഇദം ഭൂതം പാതുഭൂതന്തി ആസങ്കായ തന്നിവത്തനത്ഥം ‘‘അഭൂത’’ന്തി വുത്തം. അയഞ്ചേതസ്സ അസങ്ഖതാകതാഭൂതഭാവോ സബ്ബേന സബ്ബം അജാതധമ്മത്താതി ദസ്സേതും ‘‘അജാത’’ന്തി വുത്തം.

അസങ്ഖതന്തീതി ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. തേന –

‘‘നോ ചേതം, ഭിക്ഖവേ, അഭവിസ്സ അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖതം. നയിധ ജാതസ്സ ഭൂതസ്സ കതസ്സ സങ്ഖതസ്സ നിസ്സരണം പഞ്ഞായേഥ. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥി അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖതം, തസ്മാ ജാതസ്സ ഭൂതസ്സ കതസ്സ സങ്ഖതസ്സ നിസ്സരണം പഞ്ഞായതീ’’തി (ഉദാ. ൭൩) –

ഏവമാദിസുത്തപദം സങ്ഗണ്ഹാതി. തേനാഹ ‘‘അനേകേസു സുത്തന്തേസൂ’’തി. ധമ്മേന സദേവകസ്സ ലോകസ്സ സാമീ, ധമ്മസ്സ വാ യഥിച്ഛിതം ദേസനതോ സാമീ ഇസ്സരോതി ധമ്മസാമീ. തഥാഗത-സദ്ദസ്സ അത്ഥോ ഹേട്ഠാ കഥിതോവ. സമ്മാ സാമം സബ്ബധമ്മേ അഭിസമ്ബുദ്ധോ, സമ്മാ സയമേവ സമ്മോഹനിദ്ദാവിഗമേന പടിബുദ്ധോ, ബുദ്ധിയാ വികസിതവാതി വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ.

പരിത്തത്തികേതി ‘‘പരിത്താ ധമ്മാ, മഹഗ്ഗതാ ധമ്മാ, അപ്പമാണാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. തികമാതികാ ൧൨) ഏവം പരിത്താദിധമ്മവസേന ആഗതേ പരിത്തത്തികേ.

നവത്തബ്ബാരമ്മണത്താതി നവത്തബ്ബാരമ്മണത്തപ്പസങ്ഗതോ. തേനാഹ ‘‘നവത്തബ്ബാരമ്മണപക്ഖം ഭജേയ്യു’’ന്തി. രൂപാവചരത്തികചതുക്കജ്ഝാനാതി ചതുക്കനയേന തികജ്ഝാനാ, പഞ്ചകനയേന ചതുക്കജ്ഝാനാ. കുസലകിരിയാനം അഭിഞ്ഞാഭാവപ്പത്തിയാ പരിത്താദികേപി ആരബ്ഭ പവത്തനതോ ‘‘ചതുത്ഥസ്സ ഝാനസ്സ വിപാകോ’’തി ആഹ. തസ്മാതി യഥാവുത്തയുത്തിതോ ചേവ പാളിതോ ച. കിഞ്ച ഭിയ്യോ – സങ്ഖതധമ്മാരമ്മണം വിപസ്സനാഞാണം, അപിച അനുലോമഭാവപ്പത്തം കിലേസേ തദങ്ഗവസേന പജഹതി, സമുച്ഛേദവസേന പജഹിതും ന സക്കോതി, തഥാ സമ്മുതിസച്ചാരമ്മണം പഠമജ്ഝാനാദികുസലഞാണം വിക്ഖമ്ഭനവസേനേവ കിലേസേ പജഹതി, ന സമുച്ഛേദവസേന. ഇതി സങ്ഖതധമ്മാരമ്മണസ്സ, സമ്മുതിസച്ചാരമ്മണസ്സ ച ഞാണസ്സ കിലേസാനം സമുച്ഛേദപ്പഹാനേ അസമത്ഥഭാവതോ തേസം സമുച്ഛേദപ്പഹാനകരസ്സ അരിയമഗ്ഗഞാണസ്സ തദുഭയവിപരീതഭാവേന ആരമ്മണേന ഭവിതബ്ബം, തഞ്ച നിബ്ബാനമേവ. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘ഞാണം യം സങ്ഖതാലമ്ബം, പഞ്ഞത്താലമ്ബമേവ വാ;

പാപേ ഹന്തി ന തം വത്ഥും, തദഞ്ഞം സമ്പടിച്ഛിയ’’ന്തി.

രൂപസഭാവാഭാവതോതി ഏതേന യഥാ രൂപധമ്മാനം രുപ്പനസഭാവോ, പടിഘാതവന്തതാ കലാപതോ വുത്തിയാ പദേസസമ്ബന്ധോ സഭാവോ, ഏവം നിബ്ബാനസ്സ കത്ഥചി പടിഘാതോ, സപ്പദേസതാ ച നത്ഥീതി ദസ്സേതി. ന ഹി നിബ്ബാനം ‘‘അസുകദിസായ, അസുകപദേസേ’’തി വാ നിദ്ദിസീയതി. പപഞ്ചാഭാവതോതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠിപപഞ്ചേഹി സഹ അവട്ഠാനവസേന അഭാവതോ, തേസം അഭാവപച്ചയതായ ച. തണ്ഹാദിട്ഠിമാനാ ഹി സംസാരേ സത്തേ പപഞ്ചേന്തീതി പപഞ്ചാ നാമ.

൭൭൨-൫. ഏവം നിബ്ബാനം യുത്തിതോ, സുത്തതോ ച സാധേത്വാ ഇദാനി തസ്സ പരിയായസന്ദസ്സനത്ഥം ‘‘അച്ചന്തമനന്ത’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സംസാരപ്പവത്തിയാ പരിയോസാനഭൂതത്താ അന്തം. ഇമിനാ അനുപാദിസേസനിബ്ബാനധാതു കഥിതാതി വദന്തി, സോപാദിസേസനിബ്ബാനധാതുപി വട്ടതി, അകതന്തിപി പഠന്തി. സോ ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥോവ. സഉപ്പാദവയന്താഭാവേന അനന്തം. കിലേസപരിളാഹാഭാവേന, കിലേസക്ഖോഭാഭാവേന ച സന്തം. പലോകിതാഭാവേന അപലോകിതം. അതിത്തികരഭാവേന പണീതം. സബ്ബദുക്ഖഹനനതോ സരണം. കിലേസചോരേഹി അനുപദ്ദുതത്താ നിബ്ഭയതായ ഖേമം. സബ്ബുപദ്ദവനിവാരണതോ താണം. ജാതിആദിദുക്ഖേഹി അനുബന്ധസ്സ അല്ലീയിതും യുത്തട്ഠാനതായ ലേണം. യഥാപടിപന്നസ്സ സന്തിദായകത്തേന പരം പതിട്ഠാഭാവതോ പരായണം.

സബ്ബപീളാവിമുത്തതായ സിവം. ഉപനിസ്സയഹീനാനം സബ്ബഞ്ഞുമുഖതോ സുത്വാപി ഠപേത്വാ ഗുണവസേന സഭാവതോ പടിവിജ്ഝിതും ദുക്കരതായ നിപുണം. അവിപരീതതായ സച്ചം. സബ്ബദുക്ഖപരിക്ഖയകരത്താ ദുക്ഖക്ഖയം. തേജുസ്സദതായ സന്തത്തഅയോഗുളേ മക്ഖികാഹി വിയ ചതൂഹി ആസവേഹി ആരമ്മണകരണവസേന പവത്തിതും അസക്കുണേയ്യതായ അനാസവം. മഹാകാരുണികസ്സാപി ധമ്മദേസനായ അപ്പോസ്സുക്കഭാവാപാദനേന പടിവിജ്ഝിതും ദുക്കരതായ സുദുദ്ദസം. ലോകുത്തരധമ്മേസുപി അസങ്ഖതഗുണേന വിസിട്ഠതായ പരം. സംസാരമഹാസമുദ്ദസ്സ തീരഭൂതത്താ പാരം. മംസചക്ഖുനോ, ദിബ്ബചക്ഖുനോ വാ അഗോചരതായ അനിദസ്സനം. നിദസ്സനസങ്ഖാതായ ഉപമായ അഭാവതോ വാ അനിദസ്സനം.

അവിപരിണാമധമ്മത്താ ധുവം. തതോയേവ പരമപതിട്ഠാഭാവതോ ദീപം. രോഗാദിപീളാഭാവതോ അബ്യാപജ്ഝം. തതോയേവ അനീതികം. തണ്ഹാലയാഭാവതോ അനാലയം. സങ്ഖതാസങ്ഖതേസു അസങ്ഖതകോട്ഠാസഭൂതത്താ, പരമപതിട്ഠാഭാവതോ വാ പദം. അവിനാസഭാവേന അച്ചുതം. അക്ഖരണതോ അവിനസ്സനതോ അക്ഖരം.

സങ്ഖതനിസ്സടത്താ വിമുത്തി. ഭവബന്ധനവിമുത്തിഹേതുതായ മോക്ഖം.

൭൭൬-൭. ഏവന്തി യഥാവുത്തനയേന. വിഞ്ഞായാതി ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാവസേന ജാനിത്വാ. അധിഗമൂപായോതി പടിവിജ്ഝനൂപായഭൂതാ തിസ്സോ സിക്ഖാ. കാതബ്ബോതി പടിപജ്ജിതബ്ബോ.

സദ്ധം, ബുദ്ധിഞ്ച കരോതി വഡ്ഢേതീതി സദ്ധാബുദ്ധികരം. തഥാഗതമതേതി തിപിടകബുദ്ധവചനേ, ചതൂസു സച്ചേസു വാ. പഞ്ഞായ സമ്ഭൂതം, പഞ്ഞായ വാ സമ്ഭവോ ഏതസ്സാതി പഞ്ഞാസമ്ഭവം, തദേവ സമ്പസാദനം ബുദ്ധാദീസു അധിമുച്ചനം, തം കരോതീതി പഞ്ഞാസമ്ഭവസമ്പസാദനകരം. അത്ഥബ്യഞ്ജനസാലിനന്തി അതിമധുരേഹി അത്ഥബ്യഞ്ജനേഹി സമന്നാഗതം, അത്ഥബ്യഞ്ജനസാരവന്തന്തി വാ അത്ഥോ ര-കാരസ്സ ല-കാരം കത്വാ. സാരം ജാനന്തീതി സാരഞ്ഞൂ, തേ വിമ്ഹാപേതീതി സാരഞ്ഞുവിമ്ഹാപനം. നിട്ഠന്തി പരിയോസാനം, സുതമയമൂലകം അനുപാദാപരിനിബ്ബാനന്തി അധിപ്പായോ.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവികാസിനിയാ നാമ

അഭിധമ്മാവതാരസംവണ്ണനായ

നിബ്ബാനനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.