൧൦. ദസമോ പരിച്ഛേദോ

രൂപവിഭാഗവണ്ണനാ

൬൨൨. ആദിമ്ഹീതി ഉദ്ദേസഗാഥായം. ഇദാനീതി ചിത്തചേതസികവിഭാവനാനന്തരം. വിഭാവനന്തി നിദ്ദേസപടിനിദ്ദേസവസേന സരൂപതോ പകാസനം.

൬൨൩. രുപ്പതീതി സീതുണ്ഹാദീഹി വികാരമാപജ്ജതി, ആപാദീയതീതി വാ അത്ഥോ. വികാരാപത്തി ച സീതാദിവിരോധിപച്ചയസന്നിധാനേ വിസദിസുപ്പത്തിയേവ. ന ഹി യഥാസകം പച്ചയേഹി ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഠിതധമ്മാനം അഞ്ഞേന കേനചി വികാരാപാദനം സക്കാ കാതും, തസ്മാ പുരിമുപ്പന്നരൂപസന്തതി വിയ അഹുത്വാ പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജമാനാനം വിസഭാഗപച്ചയസമവായേന വിസദിസുപ്പത്തിയേവ ഇധ ‘‘രുപ്പന’’ന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏവഞ്ച കത്വാ സങ്ഘിയാനം വിപരിണാമവാദോ പച്ചക്ഖതോ ഹോതി. നനു ച അരൂപധമ്മാനമ്പി വിരോധിപച്ചയസമവായേ വിസദിസുപ്പത്തി ലബ്ഭതീതി? സച്ചം ലബ്ഭതി, ന പന വിഭൂതതരാ. വിഭൂതതരാ ഹേത്ഥ വിസദിസുപ്പത്തി അധിപ്പേതാ ഉക്കട്ഠഗതിവസേന യഥാ ‘‘അഭിരൂപസ്സ കഞ്ഞാ ദാതബ്ബാ’’തി (സം. നി. ൩.൭൮).

കുതോ ഏതം വിഞ്ഞായതീതി ചേ? സീതാദിഗ്ഗഹണതോ. തഥാ ഹി വുത്തം –

‘‘കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രൂപം വദേഥ, രുപ്പതീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ രൂപന്തി വുച്ചതി. കേന രുപ്പതി? സീതേനപി രുപ്പതി, ഉണ്ഹേനപി രുപ്പതി, ജിഘച്ഛായപി രുപ്പതി, പിപാസായപി രുപ്പതി, ഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സേനപി രുപ്പതി, രുപ്പതീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ രൂപന്തി വുച്ചതീ’’തി (സം. നി. ൩.൭൯).

ഏത്ഥ ഹി സീതാദിഗ്ഗഹണം സീതാദിനാ ഫുട്ഠസ്സ രുപ്പനം വിഭൂതതരം, തസ്മാ തദേവേത്ഥ ഗഹിതന്തി ഞാപനത്ഥം. ഇതരഥാ രുപ്പതീതി സാമഞ്ഞവചനേനേവ സിദ്ധേ സീതാദിഗ്ഗഹണം നിരത്ഥകം സിയാതി.

യദി ഏവം, കഥം ബ്രഹ്മലോകേ രൂപസമഞ്ഞാ? ന ഹി തത്ഥ ഉപഘാതകോ സീതാദിഫസ്സവിസേസോ ലബ്ഭതീതി? സച്ചം, തത്ഥാപി തംസഭാവാനതിവത്തനതോ. അരുപ്പനസ്സാപി ഹി രുപ്പനസഭാവാനതിവത്തനതോ രൂപസമഞ്ഞാ ഹോതി. യഥാ അദുദ്ധമ്പി ഖീരം തംസഭാവാനതിവത്തനതോ ‘‘ദുദ്ധ’’ന്തി വുച്ചതീതി. അഥ വാ കിഞ്ചാപി തത്ഥ ഉപഘാതകോ സീതാദിഫസ്സവിസേസോ നത്ഥി, അനുഗ്ഗാഹകോ പന അത്ഥി. തഥാ ഹി ബ്രഹ്മാനം ഉതുജരൂപം അത്ഥി, തസ്മാ അത്ഥേവ തത്ഥ രുപ്പനന്തി ന കോചി തത്ഥ രൂപസമഞ്ഞായ വിബന്ധോതി.

രൂപയതീതി വാതി സയം വിജ്ജമാനമേവ അത്തനോ സന്താനം വികാരമാപാദയതീതി അത്ഥോ. ഇതി പുരിമവിഗ്ഗഹേന വികാരുപ്പത്തി ‘‘രുപ്പന’’ന്തി ദീപിതം. ഇമിനാ പന വിരോധിപച്ചയസന്നിപാതേ വിജ്ജമാനസ്സേവ യോ അത്തനോ സന്താനേ വിസദിസുപ്പത്തിഹേതുഭാവോ, തം രുപ്പനന്തി ദീപിതം ഹോതി. ഇമസ്മിം പക്ഖേ അരൂപസ്സ രൂപസമഞ്ഞാപസങ്ഗോ ഏവ നത്ഥി. നിരുദ്ധമേവ ഹി തം അനന്തരാദിപച്ചയേഹി അരൂപം ഉപ്പാദേതി, ന വിജ്ജമാനന്തി. ഘട്ടനേ വികാരാപത്തിയം രൂപ-സദ്ദസ്സ രുള്ഹീ, തസ്മാ അരൂപധമ്മാനം ഘട്ടനാഭാവതോ ന തേസു രൂപസമഞ്ഞാതി കേചി. പടിഘാതോ രുപ്പനന്തി അപരേ, തേസം മതേന കിഞ്ചാപി സപ്പടിഘരൂപാനമേവ രൂപസമഞ്ഞാപസങ്ഗോ, അഥ ഖോ അവയവവോഹാരേന സമുദായോപി വോഹരീയതീതി സബ്ബമേവ രൂപം രൂപസമഞ്ഞം ലഭതി. കേചി പനേത്ഥ ‘‘രൂപയതീതി വണ്ണായതനവസേന വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. തഞ്ഹി വണ്ണവികാരം ആപജ്ജമാനം രൂപയതി, ഹദയങ്ഗതഭാവം പകാസേതീതി. തയിദം ഉപരി വണ്ണായതനനിദ്ദേസേ വിസുംയേവ വുച്ചതീതി ന തസ്സ ഇധ സംവണ്ണനേ പയോജനം അത്ഥി. സുരൂപോതി ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണഅസീതിഅനുബ്യഞ്ജനബ്യാമപ്പഭാകേതുമാലാദീഹി അലങ്കതത്താ സോഭനരൂപകായോ, സഭാവത്ഥോ വാ രൂപ-സദ്ദോ ‘‘യം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപ’’ന്തിആദീസു (പടി. മ. ൧.൧൧൪) വിയ, തസ്മാ സുരൂപോതി സോഭനസഭാവോ, തേന ദസബലചതുവേസാരജ്ജാദിഅസാധാരണഗുണവിസേസസമായോഗദീപനതോ സത്ഥു ധമ്മകായസമ്പത്തിയാപി സോഭനതാ ദസ്സിതാ ഹോതി.

൬൨൪. ഭൂതോപാദായഭേദതോതി ഏത്ഥ തദധീനവുത്തിതായ ഭവതി ഏത്ഥ ഉപാദാരൂപന്തി ഭൂതം. അഥ വാ മഹാഭൂതായേവ ഇധ പുരിമപദലോപവസേന ഭൂത-സദ്ദേന വുത്താ. തേനാഹ ‘‘ചതുബ്ബിധാ മഹാഭൂതാ’’തി. ഭൂതാനി ഉപാദിയതേവ, ന പന സയം തേഹി അഞ്ഞേഹി വാ ഉപാദിയതീതി ഉപാദായം. ഏവഞ്ച കത്വാ ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം നിസ്സായ പവത്തമാനാനമ്പി ഉപാദായരൂപതാപസങ്ഗോ നത്ഥി. ന ഹി തേ കേവലം അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപാദിയന്തേവ, അഥ ഖോ സയം ഉപാദായരൂപേഹി ഉപാദിയന്തി, തസ്മാ ഉപാദായ-സദ്ദഗ്ഗഹണസാമത്ഥിയതോ ന മഹാഭൂതാനം ഉപാദായരൂപതാപസങ്ഗോതി. അഥ വാ ‘‘ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായരൂപ’’ന്തി (ധ. സ. ൫൮൪) വചനതോ ചതുമഹാഭൂതസന്നിസ്സിതതാവ ഉപാദായരൂപലക്ഖണം, ന ഭൂതത്തയാദിസന്നിസ്സിതതാപീതി ന തേസം ഉപാദായരൂപതാതി. ഭൂതഞ്ച ഉപാദായഞ്ച ഭൂതോപാദായം, തേസം വസേന ഭേദതോതി ഭൂതോപാദായഭേദതോ. ഭൂതസദ്ദസ്സ ഉഭയലിങ്ഗത്താ ആഹ ‘‘മഹാഭൂതാ’’തി. ഉപാദാതി ഉപാദായരൂപാനി ‘‘പടിസങ്ഖാ യോനിസോ’’തിആദീസു വിയ ഏത്ഥ യ-കാരലോപോ ദട്ഠബ്ബോ.

൬൨൫. കതമേ പന ചത്താരോ മഹാഭൂതാ, കഥഞ്ച തേ മഹാഭൂതസഞ്ഞിതാ, കാനി ച ഉപാദായരൂപാനി, കഥഞ്ച താനി ‘‘ഉപാദായരൂപാനീ’’തി വുച്ചന്തീതി ഇദം ചോദനം ഹദയേ കത്വാ കമേന സോധേന്തോ ആഹ ‘‘പഥവീധാതൂ’’തിആദി. ചത്താരോമേതി ചത്താരോ ഇമേ. മഹാ ച സോ ഭൂതോ ചാതി മഹാഭൂതോ, തേന മഹാഭൂതേന സദേവകേ ലോകേ മഹന്തഭാവേന പാതുഭൂതേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനാതി അത്ഥോ. അഥ വാ –

‘‘കാലോ ഘസതി ഭൂതാനി,

സബ്ബാനേവ സഹത്തനാ;

യോ ച കാലഘസോ ഭൂതോ,

സ ഭൂതപചനിം പചീ’’തി. (ജാ. ൧.൨.൧൯൦) –

ആദീസു വിയ ഭൂത-സദ്ദസ്സ സത്തേസു, ഖീണാസവേസു ച പവത്തനതോ മഹാഭൂതേനാതി മഹതാ സത്തേന, മഹാഖീണാസവേനാതി വാ അത്ഥോ. ഖീണാസവോപി ഹി പരിക്ഖീണപടിസന്ധികത്താ ഭൂതോയേവ ന ഭവതി, ന ച ഭവിസ്സതീതി ഭൂതോതി വുച്ചതി.

൬൨൬. മഹന്താ പാതുഭൂതാതി ഉപാദിന്നകസന്താനേപി അനുപാദിന്നകസന്താനേപി സസമ്ഭാരധാതുവസേന മഹന്താ ഹുത്വാ ഭൂതാ ജാതാ നിബ്ബത്താതി അത്ഥോ. തേസം അനുപാദിന്നകസന്താനേ –

‘‘ദുവേ സതസഹസ്സാനി, ചത്താരി നഹുതാനി ച;

ഏത്തകം ബഹലത്തേന, സങ്ഖാതായം വസുന്ധരാ’’തി. (ധ. സ. അട്ഠ. ൫൮൪) –

ആദിനാ നയേന മഹന്തപാതുഭൂതതാ വുത്താ. ഉപാദിന്നകസന്താനേപി അനേകയോജനസതികമച്ഛകച്ഛപതിഗാവുതപ്പമാണദേവദാനവാദിസരീരവസേന ദട്ഠബ്ബാ. വുത്തമ്പി ഹേതം ‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദേ യോജനസതികാപി അത്തഭാവാ’’തിആദി (അ. നി. ൮.൨൦; ചൂളവ. ൩൮൫; ഉദാ. ൪൫).

മഹാഭൂതസമാതി അനേകബ്ഭുതവിസേസദസ്സനേന, അനേകഭൂതദസ്സനേന ച മഹന്താ ഭൂതാ, മഹന്താനി അബ്ഭുതാനി വാ ഏതേസൂതി മഹാഭൂതാ, മായാകാരാ, യക്ഖാദയോ വാ ജാതിവസേനേവ മഹന്താ ഭൂതാതി മഹാഭൂതാ, തേഹി ഏതേ സമാതി മഹാഭൂതസമാ. ഏതേ ഹി യഥാ മായാകാരാ അമണിം ഏവ ഉദകം മണിം കത്വാ ദസ്സേന്തി, അസുവണ്ണംയേവ ലേഡ്ഡുആദികം സുവണ്ണം കത്വാ ദസ്സേന്തി, യഥാ ച സയം നേവ യക്ഖാ ന പക്ഖിനോ സമാനാ യക്ഖാദിഭാവമ്പി ദസ്സേന്തി, ഏവമേവം സയം അനീലാനേവ ഹുത്വാ നീലം ഉപാദായരൂപം ദസ്സേന്തി, സയം അപീതായേവ…പേ… സയം അനോദാതായേവ ഹുത്വാ ഓദാതം ഉപാദായരൂപം ദസ്സേന്തീതി മായാകാരമഹാഭൂതസാമഞ്ഞതോ മഹാഭൂതാ.

യഥാ ച യക്ഖാ മഹാഭൂതാ യം ഗണ്ഹന്തി, നേവസ്സ അന്തോസരീരേ ഠാനം ഉപലബ്ഭതി, ന സരീരതോ ബഹി, ന ച തസ്സ അങ്ഗമങ്ഗം നിസ്സായ ന തിട്ഠന്തി. യദി ഹി സരീരസ്സ അന്തോ ഠിതാ, സകലസരീരേ ബ്യാപനം ന സിയാ. അഥ ബഹി ഠിതാ, യക്ഖഗ്ഗഹിതകേന കതകുസലാകുസലം യക്ഖസ്സ ന സിയാ. യദി ചസ്സ അങ്ഗമങ്ഗം നിസ്സായ ന ഠിതാ, യക്ഖഗ്ഗഹിതകേ പഹടേ യക്ഖസ്സ ദുക്ഖവേദനുപ്പത്തി ന സിയാ, ന ച സരീരേ രാജിഉട്ഠാനം ഭവേയ്യ. യസ്മാ പനേതം സബ്ബം അത്ഥി, തസ്മാ തേ അനിദ്ദിസിതബ്ബട്ഠാനാ, ഏവമേതേപി ന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അന്തോ ന ബഹി ഠിതാ ഉപലബ്ഭന്തി, ന ച അഞ്ഞമഞ്ഞം നിസ്സായ ന തിട്ഠന്തി. യദി ഹി തേ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അന്തോ ഠിതാ, ന സകസകകിച്ചകരാ സിയും അഞ്ഞമഞ്ഞം അനുപവേസനതോ. അഥ അഞ്ഞമഞ്ഞതോ ബഹി ഠിതാ, വിനിബ്ഭുത്താ സിയും, തഥാ ച സതി അവിനിബ്ഭുത്തവാദോ പരിഹായേയ്യ, തസ്മാ അനിദ്ദിസിതബ്ബട്ഠാനാതി. യക്ഖമഹാഭൂതസമാനതായ മഹാഭൂതസമാ. അനിദ്ദിസിതബ്ബട്ഠാനാപി ചേതേ പതിട്ഠാനാദിനാ യഥാസകകിച്ചവിസേസേന സേസാനം തിണ്ണം ഉപകാരകാ ഹോന്താ സഹജാതാദിനാ പച്ചയേന പച്ചയോ ഹുത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നിസ്സായേവ തിട്ഠന്തി.

വഞ്ചകത്താ അഭൂതേനാതി യക്ഖിനീആദയോ വിയ അഭൂതേന അതച്ഛേന മനാപവണ്ണസണ്ഠാനാദിനാ സത്താനം വഞ്ചകത്താ മഹന്താനി അഭൂതാനി ഏതേസൂതി മഹാഭൂതാതി സമ്മതാ. യഥാ ഹി യക്ഖിനീആദയോ മനാപേഹി കാളസാമാദിവണ്ണേഹി, പുഥുലപീവരകിസാദിസണ്ഠാനേഹി, ഹത്ഥഭമുആദിവിക്ഖേപേഹി ച അത്തനോ ഭയാനകഭാവം പടിച്ഛാദേത്വാ സത്തേ വഞ്ചേന്തി, അത്തനോ വസം നേന്തി, ഏവമേതേപി ഇത്ഥിപുരിസാദീസു മനാപേന ഛവിവണ്ണേന, മനാപേന അങ്ഗപച്ചങ്ഗസണ്ഠാനേന, മനാപേന ച ഹത്ഥപാദഅങ്ഗുലിഭമുകവിക്ഖേപേന അത്തനോ കക്ഖളത്താദിസരീരലക്ഖണം പടിച്ഛാദേത്വാ ബാലജനം വഞ്ചേന്തി, അത്തനോ സഭാവം ദട്ഠും ന ദേന്താ തം അത്തനോ വസം നേന്തി.

൬൨൭-൩൦. ചക്ഖുസോതന്തിആദീസു രൂപമേവ രൂപതാ. ഹദയഞ്ച തം വത്ഥു ച മനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതൂനന്തി ഹദയവത്ഥു, ഹദയസ്സ വാ വിഞ്ഞാണസ്സ വത്ഥൂതി ഹദയവത്ഥു, പുരിമപദലോപേന പന ‘‘വത്ഥു’’ന്തി വുത്തം. കബളീകാരോ ആഹാരോയേവ ആഹാരതാ. കിഞ്ചാപി ധമ്മസങ്ഗണിയം രൂപനിദ്ദേസേ കബളീകാരോ ആഹാരോ ഓസാനേ ഉദ്ദിട്ഠോ, ഇധ പന നിപ്ഫന്നരൂപാനം ഏകട്ഠാനേ ദസ്സനത്ഥം ഹദയവത്ഥുഅനന്തരം ഉദ്ദിട്ഠോതി. ലഹുതാ ആദി യാസം മുദുതാകമ്മഞ്ഞതാനന്തി ലഹുതാദയോ, താസം തയം ലഹുതാദിത്തയം, തത്ഥ ലഹുഭാവോ ലഹുതാ, തഥാ മുദുതാപി. കമ്മനി സാധു കമ്മഞ്ഞം, തസ്സ ഭാവോ കമ്മഞ്ഞതാ. ലഹുതാദീനം സയം അനിപ്ഫന്നത്താ നിപ്ഫന്നരൂപവികാരഭാവം ദസ്സേതും ‘‘രൂപസ്സാ’’തി വിസേസനം കതം. ചതുവീസതീതി ഗണനപരിച്ഛേദോ, ബലവരൂപാദീനം നിസേധനത്ഥോ. തത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി. നിസ്സായാതി നിസ്സായ ഏവ, ന പന നിസ്സയവസേനപി. ചതൂഹി ഉപാദാനേഹി നിമുത്തതായ നിക്ഖന്തം ഉപാദാനതോ മാനസം ഏതസ്സാതി നിരുപാദാനമാനസോ.

൬൩൧-൨. പത്ഥടത്താതി പുഥുത്താ, തേന പുഥുഭാവതോ പുഥവീ, പുഥവീ ഏവ പഥവീതി നിരുത്തിനയേന സദ്ദസിദ്ധി ദീപിതാ ഹോതി. അയം പന സമ്ഭാരപഥവിയാ വസേന യുജ്ജതി. സാ ഹി പുഥുഭൂതാ പത്ഥടാതി. ലക്ഖണപഥവിയാ വസേന പന പഥനട്ഠേന പഥവീ, സഹജരൂപാനം പതിട്ഠാഭാവേന പക്ഖായതി ഉപട്ഠാതീതി അത്ഥോ. പുരിമോപി വാ അത്ഥോ ലക്ഖണപഥവിയാ വസേന ലബ്ഭതി. വായനതോതി സമുദീരണതോ, ദേസന്തരുപ്പത്തിഹേതുഭാവേന ഭൂതസങ്ഘാടസ്സ പാപനതോതി അത്ഥോ. തേജേതി പരിപാചേതി, നിസേതി വാ, തിക്ഖഭാവേന സേസഭൂതത്തയം ഉസ്മാപേതീതി അത്ഥോ. ഗാഥാബന്ധവസേന ചേത്ഥ ഇതി-സദ്ദലോപതോ ‘‘തേജേതി’’ച്ചേവ വുത്തം. ഏവം ‘‘ആപേതീ’’തി ഏത്ഥാപി. തസ്മാ തേജേതീതി തേജോ, ആപേതീതി ആപോതി വുത്തം ഹോതി. ആപേതി പാലനാതി അനുപാലേതബ്ബരൂപപരിയോസാനം ആപേതി പത്ഥരതി. തഥാ ഹേതം ‘‘ആബന്ധനകിച്ച’’ന്തി വുച്ചതി. ആപീയതീതി ആപോ. സോസീയതി പിവീയതീതി അത്ഥോതി കേചി. അയം പനത്ഥോ സസമ്ഭാരാപേ യുജ്ജതീതി വദന്തി, ലക്ഖണാപേപി യുജ്ജതേവ. സോപി ഹി ഫരുസപാചനവിസോസനാകാരേന സേസഭൂതത്തയേന പീയമാനോ വിയ പവത്തതീതി. ആപായതീതി വാ ആപോ, ബ്രൂഹേതി വഡ്ഢേതീതി അത്ഥോ. തഥാ ഹേസ പരിബ്രൂഹനരസോ. തേസന്തി യഥാവുത്താനം ഭൂതോപാദായഭേദാനം രൂപാനം. വക്ഖാമീതി കഥേസ്സാമി. കിം കാരണാതി ആഹ ‘‘ലക്ഖണാദീസൂ’’തിആദി. ഹി-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ. യസ്മാ ലക്ഖണാദീസു ഞാതേസു ധമ്മാ ആവി ഭവിസ്സന്തി, തസ്മാ തേസം പരതോ ആവിഭാവഹേതൂതി അത്ഥോ.

൬൩൩-൪. കാനി പന താനി ലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനാനി നാമ, യേസു ഞാതേസു ധമ്മാ ആവി ഭവിസ്സന്തീതി ഇമം ചോദനം സോധേതും ലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനാനി സരൂപതോ കഥേന്തോ ആഹ ‘‘സാമഞ്ഞം വാ’’തിആദി. സാമഞ്ഞം സാധാരണോ അനിച്ചാദികോ. സഭാവോ കക്ഖളാദിഫുസനാദികോ അസാധാരണഭാവോ. കിച്ചന്തി സന്ധാരണാദികിച്ചം. സമ്പത്തീതി സമ്പന്നഭാവോ. ‘‘സുരസോ ഗന്ധബ്ബോ’’തിആദീസു ഹി ഗന്ധബ്ബസമ്പത്തിയാ രസ-സദ്ദേന വുച്ചമാനത്താ സമ്പത്തി രസോതി. ഫലന്തി സഹജാതനാനക്ഖണികവസേന ഠിതം ഫലം. ഉപട്ഠാനനയോതി ഗഹേതബ്ബഭാവേന ഞാണസ്സ ഉപട്ഠാനാകാരോ. ആസന്നകാരണന്തി പധാനകാരണം.

ലക്ഖീയതി ഏതേനാതി ലക്ഖണം, കക്ഖളത്തം ലക്ഖണമേതിസ്സാതി കക്ഖളത്തലക്ഖണാ. നനു ച കക്ഖളത്തമേവ പഥവീധാതൂതി? സച്ചമേതം. തഥാ ഹി വിഞ്ഞാതാവിഞ്ഞാതസദ്ദത്ഥതാവസേന അസമ്ഭിന്നേപി ധമ്മേ കപ്പനാസിദ്ധേന ഭേദേന ഏവം നിദ്ദേസോ കതോ. ഏവഞ്ഹി അത്ഥവിസേസാവബോധോ ഹോതീതി. അഥ വാ ലക്ഖീയതീതി ലക്ഖണം, കക്ഖളാ ഹുത്വാ ലക്ഖിയമാനാ ധാതു കക്ഖളത്തലക്ഖണാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സേസാസുപി ഏസേവ നയോ. പതിട്ഠാനരസാതി സഹജാതധമ്മാനം പതിട്ഠാനഭാവകിച്ചാ. അസഹജാതാനമ്പി സന്തതിവസേന പതിട്ഠാനഭാവോ ഹോതേവ. തതോ ഏവ നേസം സമ്പടിച്ഛനാകാരേന ഞാണസ്സ പച്ചുപട്ഠാതീതി സമ്പടിച്ഛനപച്ചുപട്ഠാനാ. ഇമിനാ കിച്ചവസേനേവേത്ഥ ‘‘പച്ചുപട്ഠാന’’ന്തി ദസ്സേതി. പദട്ഠാനം പനേത്ഥ ചതുന്നമ്പി ഏകതോ കത്വാ വക്ഖതി.

പഗ്ഘരണലക്ഖണാതി ദ്രവതാഭാവതോ വിസ്സന്ദനലക്ഖണാ. ബ്രൂഹനരസാതി സഹജാതധമ്മാനം മിലാതഭാവൂപഗമനം അദത്വാ വഡ്ഢനകിച്ചാ. തഥാ ഹി സാ തേസം പീണിതഭാവം ദസ്സേതീതി വുച്ചതി. സങ്ഗഹപച്ചുപട്ഠാനാതി ബാഹിരകഉദകം വിയ നഹാനിയചുണ്ണസ്സ സഹജാതധമ്മാനം വിപ്പകിരിതും അദത്വാ സമ്പിണ്ഡനവസേന സങ്ഗണ്ഹനപച്ചുപട്ഠാനാ. പരിപാചനരസാതി പരിണതഭാവകരണരസാ. മദ്ദവാനുപ്പദാനപച്ചുപട്ഠാനാതി ബാഹിരഗ്ഗി വിയ ജതുലോഹാദീനം സഹജാതധമ്മാനം മുദുഭാവാനുപ്പദാനപച്ചുപട്ഠാനാ. വിത്ഥമ്ഭനലക്ഖണാതി പൂരണലക്ഖണാ. സമുദീരണരസാതി കമ്പനരസാ. അഭിനീഹാരോ ഭൂതത്തയസ്സ ദേസന്തരുപ്പത്തിഹേതുഭാവോ, നീഹരണം വാ ബീജതോ അങ്കുരാദികസ്സ വിയ. ഏകേകാ…പേ… തബ്ബാതി പഥവീധാതു ആപാദിഭൂതത്തയപദട്ഠാനാ, ആപോധാതു പഥവീതേജാദിഭൂതത്തയപദട്ഠാനാതി ഏവം ഏകേകാ ധാതു അവസിട്ഠഭൂതത്തയപദട്ഠാനാ.

ആരോഹപരിണാഹവസേന ഹി മജ്ഝിമേ ഇമസ്മിം സരീരേ പരിഗ്ഗയ്ഹമാനാ പരമാണുഭേദസഞ്ചുണ്ണാ സുഖുമരജഭൂതാ പഥവീധാതു ദോണമത്താ സിയാ. സാ ച തതോ ഉപഡ്ഢപ്പമാണായ ആപോധാതുയാ യഥാ ന വികിരതി, ഏവം ആബന്ധനവസേന സങ്ഗഹിതാ. യഥാ പന പഗ്ഘരണസഭാവായ ആപോധാതുയാ വസേന കിലിന്നഭാവം പിച്ഛലഭാവം നാപജ്ജതി, ഏവം തേജോധാതുയാ അനുപാലിതാ. യഥാ പന തസ്സാ വസേന ന വികിരീയതി, ഏവം വായോധാതുയാ വിത്ഥമ്ഭിതാ സങ്ഘാതഭാവം പാപിതാ. ഏവം സുഖുമരജഭൂതാപി ആബന്ധനപരിപാചനസമുദീരണകിച്ചാഹി ആപോതേജോവായോധാതൂഹി ലദ്ധപച്ചയാ സിനേഹേന തേമിതാ, തേജസാ പരിപക്കാ, വായുനാ വിത്ഥമ്ഭിതാ പിട്ഠചുണ്ണാനി വിയ ന ഇതോ ചിതോ ച വികിരീയതി വിദ്ധംസീയതി, അവികിരിയമാനാ അവിദ്ധംസിയമാനാ നാനപ്പകാരകം ഇത്ഥിപുരിസലിങ്ഗാദിഭാവവിഭാഗം ഉപഗച്ഛതി, അണുഥൂലദീഘരസ്സഥിരകഥിനാദിഭാവഞ്ച പകാസേതി.

യൂസഗതാ ആബന്ധനാകാരഭൂതാ പനേത്ഥ ആപോധാതു പഥവീപതിട്ഠിതാ തേജാനുപാലിതാ വായോവിത്ഥമ്ഭിതാ ന ഗളതി, ന പഗ്ഘരതി, ന പരിസ്സവതി. ഏവം തീഹി ധാതൂഹി അനുപാലിതാ അപഗ്ഘരമാനാ അപരിസ്സവമാനാ പിണ്ഡിതഭാവം ദസ്സേതി. ഏസാ ഹി അനുബ്രൂഹനരസാ.

അസിതപീതാദിപരിപാചിതാ ചേത്ഥ ഉസുമാകാരഭൂതാ ഉണ്ഹത്തലക്ഖണാ തേജോധാതു പഥവീപതിട്ഠിതാ ആപോസങ്ഗഹിതാ വായോവിത്ഥമ്ഭിതാ ഇമം കായം പരിപാചേതി, വണ്ണസമ്പത്തിഞ്ചസ്സ ആവഹതി. സാ ഹി യഥാനുഭുത്തസ്സ ആഹാരസ്സ സമ്മാ പരിണാമനേന രസാദിസമ്പത്തിയാ ഹേതുഭാവം ഗച്ഛന്തീ ഇമം കായം പരിപാചേതി, വണ്ണസമ്പത്തിഞ്ച ആവഹതി. കമ്മൂപനിസ്സയായ ഹി ചിത്തപസാദഹേതുകായ ച സരീരേ വണ്ണസമ്പദായ തേജോധാതു വിസേസപച്ചയോ, പഗേവ ഉതുആഹാരസമുട്ഠാനായ രൂപസമ്പത്തിയാതി. തായ ച പന പരിപാചിതോ അയം കായോ ന പൂതിഭാവം ഗച്ഛതി.

അങ്ഗമങ്ഗാനുസടാ ചേത്ഥ സമുദീരണവിത്ഥമ്ഭനലക്ഖണാ വായോധാതു പഥവീധാതുയാ അത്തനി പതിട്ഠാപീയതി. യഥാ സഹജാതധമ്മേഹി വിസും ന ഹോതി, ഏവം ആപോധാതുയാ സങ്ഗയ്ഹതി. യഥാ സഹജാതധമ്മാ ന പരിസ്സവന്തി, ഏവം തേജോധാതുയാ അനുപാലീയതി. സാ ഏവം തീഹി ധാതൂഹി യഥാരഹം അനുപാലിയമാനാ ഇമം കായം വിത്ഥമ്ഭേതി. തായ പന വിത്ഥമ്ഭിതോ അയം കായോ ന പരിപതതി, ഉജുകം തിട്ഠതി, ഇച്ചേവം ഏകേകായ ധാതുയാ തിസ്സന്നം ധാതൂനം വസേനേവ പവത്തനതോ വുത്തം ‘‘ഏകേകാ ചേത്ഥ സേസഭൂതത്തയപദട്ഠാനാതി വേദിതബ്ബാ’’തി.

ഏവം ഭൂതരൂപാനം സദ്ധിം വചനത്ഥേഹി ലക്ഖണാദയോ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഉപാദായരൂപാനി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ചക്ഖതീ’’തിആദി. അനേകത്ഥത്താ ധാതൂനം ചക്ഖതി-സദ്ദസ്സ വിഭാവനത്ഥതാപി സമ്ഭവതീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘വിഭാവേതീതി അത്ഥോ’’തി. ചക്ഖതീതി പന വിഞ്ഞാണാധിട്ഠിതം സമവിസമം ആചിക്ഖന്തം വിയ, അഭിബ്യത്തം വദന്തം വിയ ഹോതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ചക്ഖതീതി വിഞ്ഞാണാധിട്ഠിതം രൂപം അസ്സാദേന്തം വിയ ഹോതീതി അത്ഥോ. ചക്ഖതീതി ഹി അയം സദ്ദോ ‘‘മധും ചക്ഖതി, ബ്യഞ്ജനം ചക്ഖതീ’’തിആദീസു വിയ അസ്സാദത്ഥോ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘ചക്ഖും ഖോ, മാഗണ്ഡിയ, രൂപാരാമം രൂപരതം രൂപസമുദിത’’ന്തി (മ. നി. ൨.൨൦൯). വക്ഖതി ച ‘‘രൂപേസു ആവിഞ്ഛനരസ’’ന്തി. യദി ഏവം ‘‘സോതം ഖോ, മാഗണ്ഡിയ, സദ്ദാരാമ’’ന്തിആദിവചനതോ (മ. നി. ൨.൨൦൯) സോതാദീനമ്പി സദ്ദാദിഅസ്സാദകഭാവോ അത്ഥീതി തേസമ്പി ചക്ഖുസദ്ദാഭിധേയ്യതാ ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി നിരുള്ഹത്താ. നിരുള്ഹോ ഹി ഏസ ചക്ഖു-സദ്ദോ ലോചനേയേവ പദുമാദീസു പങ്കജാദിസദ്ദാ വിയാതി.

൬൩൫-൬. ചക്ഖുരൂപസ്സ നിദ്ദേസപ്പകരണേപി ചക്ഖു-സദ്ദസാമഞ്ഞതോ ആഗതം സബ്ബമ്പി ചക്ഖും പഭേദതോ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ ചക്ഖൂ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥാതി തസ്മിം ചക്ഖുനിദ്ദേസേ. പഞ്ഞാമംസപ്പഭേദതോതി പഞ്ഞാചക്ഖു മംസചക്ഖൂതി ഏവം പഞ്ഞാമംസാനം വസേന പഭേദതോ. തത്ഥാതി തസ്മിം ദുവിധേ ചക്ഖുമ്ഹി. പഞ്ഞായേവ പഞ്ഞാമയം. നാമതോതി നാമേഹി പഞ്ചവിധന്തി സമ്ബന്ധോ. കതമേഹി നാമേഹീതി ആഹ ‘‘ബുദ്ധധമ്മാ’’തിആദി. തത്ഥ ബുദ്ധധമ്മസമന്തേഹീതി ബുദ്ധചക്ഖു ധമ്മചക്ഖു സമന്തചക്ഖൂതി ഇമേഹി നാമേഹി. ഞാണദിബ്ബേഹീതി ഞാണചക്ഖു ദിബ്ബചക്ഖൂതി ച നാമേഹി. യഥാനുക്കമതോതി യഥാവുത്തഅനുക്കമതോ. നാനത്തന്തി ഭേദം. മേതി മയ്ഹം സന്തികാ, മയ്ഹം വചനതോതി വാ അത്ഥോ. നിബോധഥ ജാനാഥ.

൬൩൭. തത്ഥ ‘‘അദ്ദസം ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ സത്തേ അപ്പരജക്ഖേ മഹാരജക്ഖേ തിക്ഖിന്ദ്രിയേ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൮൩) ആഗതം ബുദ്ധചക്ഖു നാമാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ആസയാനുസയേ’’തിആദി. തത്ഥ ആസയാനുസയേതി സത്താനം ആസയേ ചേവ അനുസയേ ച, തസ്മിം പവത്തന്തി അത്ഥോ. തത്ഥ ആഗന്ത്വാ സേതി ചിത്തം ഏത്ഥാതി ആസയോ. ബ്യഗ്ഘാസയോ വിയ. യഥാ ഹി ബ്യഗ്ഘോ ഗോചരത്ഥായ പക്കന്തോപി പുന ആഗന്ത്വാ വനഗഹനേയേവ സയതി, തേനേവ ച തം തസ്സ ആസയോതി വുച്ചതി, ഏവം അഞ്ഞത്ഥാപി പവത്തം ചിത്തം ആഗന്ത്വാ യത്ഥ സയതി, തം തസ്സ ആസയോതി വേദിതബ്ബം. സോ പന സസ്സതദസ്സനാദിവസേന ചതുബ്ബിധോ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠീ ച, ഖന്തി ചേവാനുലോമികാ;

യഥാഭൂതഞ്ച യം ഞാണം, ഏതം ആസയസഞ്ഞിത’’ന്തി. (വിസുദ്ധി. മഹാ. ൧.൧൩൬; ദീ. നി. ടീ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാവണ്ണനാ; സാരത്ഥ. ടീ. ൧. പഠമമഹാസങ്ഗീതിവണ്ണനാ; വി. വി. ടീ. ൧.വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ)

അനുസയകഥാ ഉപരി ആഗമിസ്സതി. ഇന്ദ്രിയാനം പരോപരേതി സദ്ധാപഞ്ചമകാനം ഇന്ദ്രിയാനം തിക്ഖമുദുഭാവേ. തിക്ഖഞ്ഹി ഇന്ദ്രിയം ഉക്കട്ഠഗതത്താ പരം, മുദു അപരം അനുക്കട്ഠഗതത്താ. ഇദം പന ബുദ്ധചക്ഖു ഛസു അസാധാരണഞാണേസു പുരിമദ്വയന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൬൩൮. ഹേട്ഠാ…പേ… സഞ്ഞിതന്തി ‘‘തസ്മിംയേവ ആസനേ വിരജം വീതമലം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദീ’’തി ഏവം വുത്തം ഹേട്ഠാ തീസു മഗ്ഗേസു ഞാണം ധമ്മചക്ഖുന്തി സഞ്ഞിതം. ഞാണം സബ്ബഞ്ഞുതാ പനാതി സബ്ബഞ്ഞുഭാവസങ്ഖാതം ഞാണം. തഞ്ഹി സബ്ബഞ്ഞൂതി അഭിധാനസ്സ, ബുദ്ധിയാ ച പവത്തിനിമിത്തതായ സബ്ബഞ്ഞുഭാവോ നാമ ഹോതി. ഞേയ്യം സമന്തചക്ഖുന്തി ഖന്ധാദിവസേന സമന്തതോ സബ്ബസോ ദസ്സനട്ഠേന സമന്തചക്ഖുന്തി ഞേയ്യം. തേനേവാഹ –

‘‘ന തസ്സ അദ്ദിട്ഠമിധത്ഥി കിഞ്ചി,

അഥോ അവിഞ്ഞാതമജാനിതബ്ബം;

സബ്ബം അഭിഞ്ഞാസി യദത്ഥി ഞേയ്യം,

തഥാഗതോ തേന സമന്തചക്ഖൂ’’തി. (ചൂളനി. മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮൫);

൬൩൯. യം ചക്ഖും ഉദപാദീതി ആഗതന്തി യം ഞാണം ‘‘ഇദം ദുക്ഖന്തി, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദീ’’തി (മഹാവ. ൧൫) ഏവം തത്ഥ തത്ഥ സുത്തേസു ആഗതം, ചതൂസു സച്ചേസു തേപരിവട്ടവസേന ‘‘ദുക്ഖം പരിഞ്ഞേയ്യം പരിഞ്ഞാത’’ന്തി ഏവമാദിനാ ദ്വാദസവിധേന ആകാരേന പവത്തം, ഇദം ഞാണചക്ഖു. യാ പന ‘‘അദ്ദസം ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേനാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൮൪) ആഗതാ പഞ്ചമജ്ഝാനസങ്ഖാതഅഭിഞ്ഞാചിത്തസമ്പയുത്താ പഞ്ഞാ, അയം ദിബ്ബചക്ഖൂതി ദസ്സേതും ‘‘അഭിഞ്ഞാചിത്തജാ’’തിആദി വുത്തം. ഏത്ഥ ച പഠമതതിയഞാണാനി കാമാവചരാനിയേവ. ചതുത്ഥമ്പി പന പുരിമദ്വയമിവ കാമാവചരന്തി ആനന്ദാചരിയേന വുത്തം. ഞാണചക്ഖും സഹഅരിയമഗ്ഗവിപസ്സനാഞാണന്തിപി യുജ്ജതീതി അപരേ. അഗ്ഗമഗ്ഗേന സഹ വിപസ്സനാപച്ചവേക്ഖണഞാണന്തി പന യുത്തം വിയ ദിസ്സതി.

൬൪൦-൪. ഏവം പഞ്ഞാചക്ഖുസ്സ പഭേദം ദസ്സേത്വാ പുന മംസചക്ഖുസ്സാപി പഭേദം ദസ്സേതും ‘‘മംസചക്ഖുപീ’’തിആദി വുത്തം. സസമ്ഭാരപസാദതോതി സസമ്ഭാരചക്ഖു പസാദചക്ഖൂതി ഇമേസം ദ്വിന്നം വസേന സമ്ഭരീയതി ഏതേഹീതി സമ്ഭാരാ, അവയവാ. തേ പന ഉപത്ഥമ്ഭകഭൂതാ ചതുസമുട്ഠാനികരൂപസന്തതിയോ ദട്ഠബ്ബാ. സഹ സമ്ഭാരേഹീതി സസമ്ഭാരം. സസമ്ഭാരഞ്ച നാമ മംസപിണ്ഡോ പവുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ. അക്ഖികൂപട്ഠിനാ ഹേട്ഠാതി ഹേട്ഠാഗതഅക്ഖികൂപസ്സ അട്ഠിനാ പരിച്ഛിന്നോതി സമ്ബന്ധോ. ഉദ്ധന്തി അക്ഖികൂപതോ ഉദ്ധം. ഉഭതോ അക്ഖികോടീഹീതി അക്ഖികൂപസ്സ ഉഭയഭാഗേ അക്ഖികോടീഹി. മത്ഥലുങ്ഗേന അന്തതോതി അക്ഖികൂപസ്സ അബ്ഭന്തരേ ഠിതേന മത്ഥലുങ്ഗേന. ന്ഹാരുസുത്തേന ആബന്ധോതി നഹാരുരജ്ജൂഹി അന്തോ മത്ഥലുങ്ഗേന സഹ ആബന്ധോ. സകലോപി ച ലോകോതി സകലോപി ബാലപുഥുജ്ജനലോകോ. യന്തി യം മംസപിണ്ഡം. കമലസ്സ ദലം വിയാതി പുഥുലവിപുലനീലതായ നീലുപ്പലദലം വിയ. ജാനാതീതി ഗണ്ഹാതി. ചക്ഖു നാമ ന തം ഹോതീതി തഥാ ഗയ്ഹമാനം തം ചക്ഖു നാമ ന ഹോതി. കിഞ്ചരഹി തന്തി ആഹ ‘‘വത്ഥു തസ്സാതി വുച്ചതീ’’തി. തസ്സാതി തസ്സ യഥാധിപ്പേതസ്സ പരമത്ഥചക്ഖുനോ. ഇദം പനാതി നിഗമനം.

൬൪൫-൭. തം പന സസമ്ഭാരചക്ഖു യേഹി സമ്ഭാരേഹി സമ്ഭരീയതി, തേ സരൂപതോ, ഗണനതോ ച ദസ്സേതും ‘‘വണ്ണോ ഗന്ധോ’’തിആദി വുത്തം. ഭാവോതി ഇത്ഥിയാ ഇത്ഥിഭാവോ, പുരിസസ്സ പുമ്ഭാവോതി ലബ്ഭമാനകഭാവോ. സമ്ഭവോതി ആപോധാതുമേവ സമ്ഭവഭൂതമാഹ. സണ്ഠാനന്തി ച തേന തേനാകാരേന സന്നിവിട്ഠേസു മഹാഭൂതേസു തംതംസണ്ഠാനവസേന വിഞ്ഞായമാനം വണ്ണായതനമാഹ. ആപോധാതുവണ്ണായതനേഹി ച അനത്ഥന്തരഭൂതാനമ്പി സമ്ഭവസണ്ഠാനാനം വിസും വചനം തഥാഭൂതാനം, അതഥാഭൂതാനഞ്ച ആപാദീനം യഥാവുത്തമംസപിണ്ഡേ വിജ്ജമാനത്താ. ആപോധാതുവണ്ണായതനാനഞ്ഹി സന്താനവസേന പവത്തമാനാനം അവത്ഥാവിസേസോ സമ്ഭവോ സണ്ഠാനഞ്ചാതി. ദസേതേതി ചതസ്സോ ധാതുയോ, തന്നിസ്സിതാ വണ്ണാദയോ ചാതി ഇമേ ദസ. ചതുസമുട്ഠാനാതി അന്തോഗതഹേത്വത്ഥമിദം വിസേസനം, ചതുസമുട്ഠാനികത്താതി വുത്തം ഹോതി.

൬൪൮. ചക്ഖു…പേ… ജീവിതമേവ ചാതി ഇമാനി ഏകന്തകമ്മസമുട്ഠാനാനി, പുരിമാനി ച ചതുസമുട്ഠാനാനീതി ചത്താലീസഞ്ച ചത്താരി ച രൂപാനി ഭവന്തി, ചതുചത്താലീസ രൂപാനി ഹോന്തീതി അത്ഥോ.

൬൪൯-൫൨. ഇമേസം പന രൂപാനം വസേനാതി യഥാവുത്താനം സങ്ഖേപതോ ചുദ്ദസന്നം, വിത്ഥാരതോ ചതുചത്താലീസാനഞ്ച രൂപാനം വസേന. പരിപിണ്ഡിതന്തി സമന്തതോ പിണ്ഡിതം. യത്ഥ സേതമ്പി അത്ഥി, കണ്ഹമ്പി ലോഹിതമ്പി പഥവീപി ആപോപി തേജോപി വായോപി, ഇദം പന സേമ്ഹുസ്സദത്താ സേതം ഹോതി, പിത്തുസ്സദത്താ കണ്ഹം, രുഹിരുസ്സദത്താ ലോഹിതകം, പഥവുസ്സദത്താ പത്ഥിനം ഹോതി, ആപുസ്സദത്താ പഗ്ഘരതി, തേജുസ്സദത്താ പരിഡയ്ഹതി, വായുസ്സദത്താ സമ്ഭമതി. ഇദം സമ്ഭാരവന്തതായ സമ്ഭാരചക്ഖൂതി പണ്ഡിതേഹി ബുദ്ധാദീഹി പകാസിതം പരിദീപിതം. ഏത്ഥ സിതോതി ഏതം സസമ്ഭാരചക്ഖും നിസ്സിതോ തദായത്തഭൂതോ. തേനാഹ ‘‘ഏത്ഥ പടിബദ്ധോ’’തി. ചതുന്നം പന ഭൂതാനം പസാദോതി ചതുന്നം ഭൂതാനം പസന്നതാസഭാവോ പസാദോ, ‘‘സേതേന മണ്ഡലേനസ്സാ’’തി പാഠോ യുജ്ജതി. പോത്ഥകേസു പന ‘‘സേതേ തു മണ്ഡലേ തസ്സാ’’തി ലിഖന്തി. കണ്ഹമണ്ഡലമജ്ഝേതി ഇധാപി ‘‘കണ്ഹമണ്ഡലസ്സ മജ്ഝേ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ചതുത്ഥദൂ’’തിആദീസു വിയ ഛന്ദാനുരക്ഖണത്ഥം വിഭത്തിലോപം കത്വാ ‘‘കണ്ഹമണ്ഡലമജ്ഝേ’’തി വുത്തം. ഏവഞ്ഹി അത്ഥോ ച യോജനാ ച സുട്ഠു ഉപപന്നാ ഹോന്തി. അട്ഠകഥായമ്പി ഹി ‘‘സേതമണ്ഡലപരിക്ഖിത്തസ്സ കണ്ഹമണ്ഡലസ്സ മജ്ഝേ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൫൯൬) വുത്തം. അപരേ പന യഥാഠിതവസേനേവ പാഠം ഗഹേത്വാ ‘‘സബ്ബസോ പരിക്ഖിത്തസ്സ തസ്സ സസമ്ഭാരസ്സ ചക്ഖുനോ മജ്ഝേ സേതമണ്ഡലേ കണ്ഹമണ്ഡലേ മജ്ഝേ’’തി യോജേന്തി. ദിട്ഠമണ്ഡലേതി അഭിമുഖേ ഠിതാനം സരീരസണ്ഠാനുപ്പത്തിദേസഭൂതേ ദിട്ഠമണ്ഡലേ.

൬൫൩-൫. സന്ധാരണാ…പേ… ഹുത്വാനാതി സന്ധാരണനഹാപനമണ്ഡനബീജനകിച്ചാഹി ചതൂഹി ധാതീഹി ഖത്തിയകുമാരോ വിയ സന്ധാരണാബന്ധനപരിപാചനസമുദീരണകിച്ചാഹി അത്തനിസ്സയഭൂതാഹി ചതൂഹി ധാതൂഹി കതൂപകാരം ഹുത്വാ. ഉതുചിത്താദിനാതി തീഹി സന്തതിസമുട്ഠാപകേഹി ഉതുചിത്താഹാരേഹി. ഏത്ഥ ച കലാപന്തരഗതാ ഉതുആഹാരാ അധിപ്പേതാതി വദന്തി. ആയുനാ കതപാലനന്തി ചതുധാതുനിസ്സിതേനേവ ജീവിതിന്ദ്രിയേന രക്ഖിയമാനം. തഥാ ഹേതം കമ്മജരൂപപരിപാലനലക്ഖണം. വണ്ണഗന്ധരസാദീഹീതി ആദി-ഗ്ഗഹണേന ഓജം സങ്ഗണ്ഹാതി, ‘‘വണ്ണഗന്ധരസോജാഹീ’’തി വാ പാഠോ. വത്ഥുദ്വാരഞ്ച സാധയന്തി യഥായോഗം വത്ഥുദ്വാരഭാവം സാധയമാനം. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഹി നിസ്സയഭാവതോ വത്ഥുഭാവം, പവത്തിമുഖഭാവതോ ദ്വാരഭാവഞ്ച സാധേതി. സമ്പടിച്ഛനാദീനം പന തദാരമ്മണാവസാനാനം അഞ്ഞനിസ്സിതത്താ ദ്വാരഭാവമേവ സാധേതി, ന വത്ഥുഭാവം. ഊകാസിരസമാനേന പമാണേനാതി ഊകാസിരസമാനേന പദേസപ്പമാണേന ലക്ഖിതം ഹുത്വാ ഊകാസിരസമാനപ്പമാണേ ഠാനേതി വാ അത്ഥോ. തിട്ഠതീതി സത്ത അക്ഖിപടലാനി ബ്യാപേത്വാ സത്തസു പിചുപടലേസു ആസിത്തതേലം വിയ തിട്ഠതി. ഏവഞ്ച കത്വാ ചക്ഖുസ്സ അനേകകലാപഗതതാ സിദ്ധാ ഹോതി. ഉപദ്ദവാനം പടലനിരാകരണേപി ഹി ചക്ഖു വിജ്ജതേവാതി. യഥാ ച ചക്ഖു, ഏവമിമസ്സ നിസ്സയഭൂതാ ചതസ്സോ ധാതുയോ, ആയുവണ്ണാദീനി ച സത്ത അക്ഖിപടലാനി ബ്യാപേത്വാ ഠിതാനേവ അവിനിബ്ഭോഗവുത്തിത്താതി ഗഹേതബ്ബം.

൬൫൬. വുത്തന്തി ധമ്മസേനാപതിനാ വുത്തം. രൂപാനി മനുപസ്സതീതി മ-കാരോ പദസന്ധികരോ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞം സമണമചലോ’’തിആദീസു വിയ. അഥ വാ മനൂതി മച്ചോതി അത്ഥോ. കിഞ്ചാപി ചക്ഖു രൂപം ന പസ്സതി, കിഞ്ചരഹി തന്നിസ്സിതം വിഞ്ഞാണമേവ. തഥാ ഹി ‘‘മഞ്ചാ ഉക്കുട്ഠിം കരോന്തീ’’തിആദീസു വിയ നിസ്സിതകിരിയം നിസ്സയേ വിയ കത്വാ വോഹാരസമ്ഭവതോ ‘‘ചക്ഖുപസാദേന പസ്സതീ’’തി വുത്തം. ആചരിയജോതിപാലത്ഥേരേനാപി ഹി ഇമിനാവ അധിപ്പായേന ഇദം വുത്തം. ഇദമേത്ഥ സന്നിട്ഠാനം, കിം ചക്ഖു രൂപം പസ്സതി, ഉദാഹു വിഞ്ഞാണന്തി, കിഞ്ചേത്ഥ – യദി ചക്ഖു പസ്സേയ്യ, അഞ്ഞവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിനോപി ചക്ഖു പസ്സേയ്യ. അഥ വിഞ്ഞാണം, കുട്ടാദിഅന്തരിതമ്പി പസ്സേയ്യ തസ്സ അപ്പടിഘാതത്താ? നായം ദോസോ. യസ്സ ‘‘ചക്ഖു പസ്സതീ’’തി മതം, തസ്സാപി ന സബ്ബം ചക്ഖു പസ്സതി, അഥ ഖോ വിഞ്ഞാണാധിട്ഠിതമേവ. യസ്സ പന വിഞ്ഞാണം പസ്സതീതി മതം, തസ്സാപി ന സബ്ബം വിഞ്ഞാണം പസ്സതി, അഥ ഖോ ചക്ഖുനിസ്സിതമേവ, തഞ്ച അന്തരിതേ നുപ്പജ്ജതി. യത്ഥ ആലോകസ്സ കുട്ടാദീഹി വിനിബന്ധോ, യത്ഥ പന സോ നത്ഥി ഫലികഅബ്ഭപടലാദിമ്ഹി, തത്ഥ അന്തരിതേപി ഉപ്പജ്ജതി ഏവ, തസ്മാ തം അനുപ്പന്നത്താ അന്തരിതം ന പസ്സതി. ഇദമേവ ച സന്നിട്ഠാനം, യം ഖോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം പസ്സതീതി. തഞ്ഹി ദസ്സനകിച്ചം. യദി ഏവം കഥം ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാതി. തേന ദ്വാരേന കരണഭൂതേനാതി അയമേത്ഥ അഭിസന്ധി. അഥ വാ നിസ്സിതകിരിയാ നിസ്സയസ്സ പവുച്ചതി യഥാ ‘‘മഞ്ചാ ഉക്കുട്ഠിം കരോന്തീ’’തി. ഊകാസിരസമൂപമന്തി ഊകാസിരസമാനൂപമം, ഊകാസിരപ്പമാണന്തി വുത്തം ഹോതി. ഇദഞ്ചസ്സ പതിട്ഠാനോകാസവസേന വുത്തം, ന പന അത്തനോ പമാണവസേന. തഞ്ഹി പരമാണുപരിയന്തേന പമാണേന അതിസുഖുമമേവാതി. ഊകാസിരപ്പമാണേ പന പദേസേ ഇദം പവത്തതി. ന കേവലഞ്ച ഇദമേവ, സബ്ബാനിപി സബ്ബട്ഠാനികരൂപാനി തത്ഥ പവത്തന്തേവ. ഇദഞ്ച തത്ഥ നിബ്ബത്തന്തം തം പദേസം പൂരേത്വാ ഏവ നിബ്ബത്തതി. ഏകൂനപണ്ണാസകലാപവസേന ച സഹേവ പവത്തതി, സത്തരസചിത്തക്ഖണായുകത്താ രൂപാനം, ഏകേകസ്സ ച ചിത്തസ്സ തീസു തീസു ഖണേസു കമ്മജരൂപാനം ഉപ്പജ്ജമാനത്താ.

൬൫൭. സുണാതീതി സോതന്തി ഏത്ഥ കിം സോതം സുണാതി, ഉദാഹു വിഞ്ഞാണന്തിആദിനാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബം. തനുതമ്ബലോമാചിതേതി സസമ്ഭാരസോതബിലസ്സ അന്തോ സുഖുമേഹി തമ്ബവണ്ണലോമേഹി സഞ്ചിതേ. അങ്ഗുലിവേധകസണ്ഠാനേ പദേസേതി അങ്ഗുലിമുദ്ദികാസണ്ഠാനമംസയുത്തേ പദേസേ. വുത്തപ്പകാരാഹീതി സന്ധാരണാദികിച്ചാഹി. ആയുനാ പരിപാലിയമാനന്തി ഏത്ഥ വണ്ണാദീഹി പരിവാരിതന്തി സമ്ബന്ധിതബ്ബം. തിട്ഠതീതി പുബ്ബേ വുത്തനയേന തം പദേസം പൂരേത്വാ തിട്ഠതി. സേസം വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. ഘായതീതി ഗന്ധോപാദാനം കരോതി. സായതീതി രസം വിന്ദതി. ജീവിതമവ്ഹായതീതി ഏത്ഥ രസഗ്ഗഹണമൂലകത്താ അജ്ഝോഹരണസ്സ ജീവിതനിമിത്തം അജ്ഝോഹരണരസോ ജീവിതം, തം അവ്ഹായതി തസ്മിം നിന്നതായ അവ്ഹായന്തമിവ ഹോതി. ഉപ്പലദലഗ്ഗസണ്ഠാനേ പദേസേതി മജ്ഝേ ഛിന്നസ്സ ഉപ്പലദലസ്സ അഗ്ഗഭാഗസണ്ഠാനേ പദേസേ. മലാനന്തി കിലേസാദിമലാനഞ്ചേവ മലവിസയാനഞ്ച സാസവധമ്മാനം അനുത്തരിയഭാവം ഗച്ഛന്തേസു കാമരാഗനിദാനകമ്മജനിതേസു കാമരാഗസ്സ ച വിസേസപച്ചയേസു ഘാനജിവ്ഹാകായേസു കായസ്സ വിസേസതോ സാസവപച്ചയത്താ സോയേവ തേസം ആയോതി വുച്ചതി. തേന ഹി ഫോട്ഠബ്ബസുഖം അസ്സാദേന്താ സത്താ മേഥുനമ്പി സേവന്തി. അഥ വാ കായിന്ദ്രിയവത്ഥുകാ ചത്താരോ ഖന്ധാ ബലവകാമരാഗാദിഹേതുഭാവതോ വിസേസതോ മലാ, തേസമയം ആയോ ഹേതൂതി കായോതി വുത്തോ. ഇമസ്മിം കായേതി ഇമസ്മിം സസമ്ഭാരകായേ. സോപി ഹി കുച്ഛിതാനം കേസാദിമലാനം ആയഭാവതോ കായോതി വുച്ചതി. യാവതാ ഉപാദിന്നകം അത്ഥീതി ഇമിനാ കേസഗ്ഗനഖഗ്ഗാദീസു കായപസാദസ്സ അഭാവമാഹ. കപ്പാസപടലേ സ്നേഹോ വിയാതി ഇമിനാസ്സ നിരന്തരഭാവം. ഇമേ ച പന ചക്ഖാദയോ രൂപാദിഗോചരനിന്നതായ വമ്മികഉദകആകാസഗാമസിവഥികാസങ്ഖാതഗോചരനിന്നതായ അഹിസുംസുമാരപക്ഖികുക്കുരസിഗാലാ വിയ ദട്ഠബ്ബാ. വിസമജ്ഝാസയതായ ഹി ചക്ഖു വമ്മികച്ഛിദ്ദാഭിരതസപ്പോ വിയ, ബിലജ്ഝാസയതായ സോതം ഉദകബിലാഭിരതസുംസുമാരോ വിയ, ആകാസജ്ഝാസയതായ ഘാനം അജടാകാസാഭിരതപക്ഖി വിയ, ഗാമജ്ഝാസയതായ ജിവ്ഹാ ഗാമാഭിരതകുക്കുരോ വിയ, ഉപാദിന്നകജ്ഝാസയതായ കായോ ആമകസുസാനാഭിരതസിഗാലോ വിയാതി. വിസമജ്ഝാസയതായാതി ചക്ഖുസ്സ വിസമജ്ഝാസയം വിയ ഹോതീതി കത്വാ വുത്താ. ചക്ഖുമതോ വാ പുഗ്ഗലസ്സ അജ്ഝാസയവസേന ചക്ഖു വിസമജ്ഝാസയം. ഏസ നയോ സേസേസുപി.

ദട്ഠു…പേ… ലക്ഖണന്തി ഏത്ഥ ദട്ഠും കാമേതീതി ദട്ഠുകാമോ തസ്സ ഭാവോ ദട്ഠുകാമതാ, രൂപതണ്ഹായേതം അധിവചനം. സാ പന അനാഗതേ ചക്ഖാദീസു ആദീനവപടിച്ഛാദികാവിജ്ജാമൂലപത്ഥനാസഭാവാ പാകടാ അപാകടാതി ദുവിധാ. തത്ഥ യാ അയം ‘‘ഈദിസം ഈദിസഞ്ച സുഖുമതമവിസയഗ്ഗഹണസമത്ഥം ചക്ഖു ഹോതൂ’’തി ഏവം കമ്മായൂഹനതോ പുബ്ബേ, പച്ഛാ വാ ഉപ്പന്നാ പാകടാ. ഇന്ദ്രിയവിസേസം പന അനാമസിത്വാ അവിസേസേന പരിപുണ്ണായതനഭവസമ്പത്തിം പത്ഥേത്വാ, അപത്ഥേത്വാ വാ തത്ഥ അവിഗതതണ്ഹാവസേന കമ്മം കരോന്തസ്സ അപ്പഹീനഭാവേന അനുസയിതാ അപി കമ്മസാമത്ഥിയവിചിത്തഹേതുഭൂതാ അപാകടാ. സാ ദുവിധാപി നിദാനം ഉപനിസ്സയോ യസ്സ തം ദട്ഠുകാമതാനിദാനം, തദേവ കമ്മം, തം സമുട്ഠാനമേതേസന്തി ദട്ഠുകാമതാനിദാനകമ്മസമുട്ഠാനാനി, ഏവംവിധാനം ഭൂതാനം പസാദോ ദട്ഠുകാമതാ…പേ… പസാദോ, തം ലക്ഖണമസ്സ, തഥാ ഹുത്വാ ലക്ഖീയതീതി വാ ദട്ഠുകാമതാനിദാനകമ്മസമുട്ഠാനഭൂതപസാദലക്ഖണം.

ഏത്ഥ ച ഗബ്ഭസേയ്യകാനം ദിന്നപടിസന്ധികം, അഞ്ഞം വാ കമ്മം ചക്ഖാദീനി നിബ്ബത്തേതി. ഓപപാതികാനം പന പടിസന്ധിക്ഖണേവ പരിപുണ്ണായതനാനം നിബ്ബത്തമാനാനം പടിസന്ധിജനകമേവ കമ്മം പരിപുണ്ണസകലമത്തഭാവം നിബ്ബത്തേതീതി ഗഹേതബ്ബം. കഥം പന ഏകകമ്മുനാ നിബ്ബത്തമാനാനം ചക്ഖാദീനം വിസേസോതി? കാരണസ്സ ഭിന്നത്താ. തംതംഭവപത്ഥനാഭൂതാ ഹി തണ്ഹാ തംതംഭവപരിയാപന്നായതനാഭിലാസതായ സയം വിചിത്തരൂപാ ഉപനിസ്സയഭാവേന തംതംഭവനിബ്ബത്തകകമ്മസ്സപി വിചിത്തഭേദതം വിദഹതി. യതോ തദാഹിതവിസേസം തഥാവിധസമത്ഥതായോഗേന അനേകരൂപാപന്നം വിയ അനേകവിസിട്ഠസഭാവം ഫലം നിബ്ബത്തേതി, ന ചേത്ഥ സമത്ഥതാസമത്ഥതാസഭാവതോ അഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ. കാരണവിസേസേന ആഹിതവിസേസസ്സ വിസിട്ഠഫലനിപ്ഫാദനസമത്ഥതാഭാവതോ ഏകസ്സേവ കമ്മസ്സ സോളസാദിവിപാകനിബ്ബത്തനഹേതുഭാവേന ച അയമത്ഥോ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബോ. ലോകേപി ഏകസ്സേവ സാലിബീജസ്സ പരിപുണ്ണാപരിപുണ്ണതണ്ഡുലഫലനിബ്ബത്തിഹേതുതാ ദിസ്സതേവ. കിം വാ ഏതായ യുത്തിചിന്തായ, ന ചിന്തിതബ്ബമേവേതം. യതോ കമ്മഫലം ചക്ഖാദീനി, കമ്മവിപാകോ ച സബ്ബസോ ബുദ്ധാനംയേവ ഞാണസ്സ വിസയോ, ന അഞ്ഞേസം അതക്കാവചരത്താ. തേനേവ ഭഗവതാ ‘‘കമ്മവിപാകോ അചിന്തേയ്യോ, ന ചിന്തേതബ്ബോ, യോ ചിന്തേയ്യ, ഉമ്മാദസ്സ വിഘാതസ്സ ഭാഗീ അസ്സാ’’തിആദീനവം (അ. നി. ൪.൭൭) ദസ്സേത്വാ പടിക്ഖിത്തം.

രൂപേസു ആവിഞ്ഛനരസന്തി ആവിഞ്ഛനം പുഗ്ഗലസ്സ, ആവജ്ജനാദിവിഞ്ഞാണസ്സ വാ തന്നിന്നഭാവപ്പത്തിയാ ഹേതുഭാവോ. ആധാരഭാവപച്ചുപട്ഠാനന്തി നിസ്സയപച്ചയഭാവതോ. ആലോകാദിസന്നിസ്സയേന കദാചി ഉപ്പജ്ജമാനാനമ്പി ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജനകാലേ ചക്ഖും നിസ്സായ ഏവ ഉപ്പജ്ജതീതി. ഏത്ഥാഹ – ചക്ഖുവിഞ്ഞാണുപ്പത്തിസമയേ സമ്ഭവന്തേസു മന്ദാമന്ദമജ്ഝിമായുകേസു ഏകൂനപണ്ണാസചക്ഖൂസു കതമം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ആധാരഭാവം പച്ചനുഭോതീതി? വുച്ചതേ –

‘‘പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പന്നം ഠാനപ്പത്തം പുരേജാതം വത്ഥും നിസ്സായ ദുതിയഭവങ്ഗം ഉപ്പജ്ജതി, തേന സദ്ധിം ഉപ്പന്നം ഠാനപ്പത്തം പുരേജാതം വത്ഥും നിസ്സായ തതിയഭവങ്ഗം ഉപ്പജ്ജതി, ഇമിനാ നയേന യാവതായുകം ചിത്തപ്പവത്തി വേദിതബ്ബാ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൭൦൦) –

മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണനിദ്ദേസേ വുത്തനയേന ഏകചിത്തക്ഖണാതീതം ചക്ഖു രൂപേ ഘട്ടിത്വാ വിഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സയോ ഹോതി, തസ്മാ ദ്വീസു ഭവങ്ഗചലനേസു പുരിമസ്സ അനന്തരപച്ചയഭൂതേന ഭവങ്ഗചിത്തേന സഹ ഉപ്പന്നന്തി അയമത്ഥോ ഇധ സീഹളസംവണ്ണനായം, വിസുദ്ധിമഗ്ഗസ്സ സീഹളസംവണ്ണനായഞ്ച വുത്തോ.

തളാകഗാമമൂലവാസിദാഠാനാഗത്ഥേരേന പന ‘‘ആവജ്ജനേന, തസ്സ അനന്തരപച്ചയഭൂതേന ഭവങ്ഗേന വാ സഹ ഉപ്പന്നം ചക്ഖു’’ന്തി വുത്തം, തം ദുവുത്തം. ഏവഞ്ഹി സതി അഞ്ഞസ്മിം ഘട്ടിതേ അഞ്ഞം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സയോ ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി, ഏവഞ്ച ഭവങ്ഗചലനതോ ഹേട്ഠാ തതിയചതുത്ഥേഹി യാവ തേരസമചിത്തേന സഹ ഉപ്പന്നമ്പി നിസ്സയോ ഹോതീതി ആപജ്ജേയ്യ, ന ചേതം വത്തബ്ബം, തതിയചതുത്ഥചിത്തതോ പട്ഠായ ഉപ്പന്നം കേസഞ്ചി വീഥിചിത്താനം ദ്വാരഭാവം ന ഗച്ഛതി നിരുദ്ധത്താ, മനോദ്വാരസ്സ നിരുദ്ധസ്സേവ ദ്വാരഭാവസ്സ ദസ്സനതോ. യദി സിയാ ‘‘പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പന്നം വത്ഥും നിസ്സായ ദുതിയഭവങ്ഗം ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിവചനതോ ‘‘ഏകചിത്തക്ഖണാതീതമേവ നിസ്സയോതി അധിപ്പേത’’ന്തി ഇദമ്പി ഏകചിത്തക്ഖണാതീതം നിസ്സയോതി യുജ്ജതീതി, ഏവം സതി ‘‘തസ്സ അനന്തരപച്ചയഭൂതേന ഭവങ്ഗേന വാ’’തി വചനം യുജ്ജേയ്യ, തേന ഹി ‘‘ചിത്തക്ഖണദ്വയാതീതമ്പി നിസ്സയോ’’തി പടിഞ്ഞാതം സിയാ, തസ്മാ നായം ഥേരസ്സ അധിപ്പായോതി ദിസ്സതി. ‘‘ഏകചിത്തക്ഖണാതിക്കമോ’’തി ച അനതീതേകചിത്തക്ഖണസ്സ ദുബ്ബലതായ ഏകചിത്തക്ഖണാതിക്കമേന തസ്സ ബലവഭാവദീപനത്ഥം വുച്ചതി, ന പന ദ്വിതിചതുചിത്തക്ഖണാതീതാനം നിസ്സയഭാവാഭാവതോ. ഏവഞ്ച കത്വാ വുത്തം ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന ‘‘സമ്പടിച്ഛനാദീനി ചുതിആസന്നാനി തദുദ്ധം കമ്മജരൂപസ്സ അനുപ്പത്തിതോ ഏകസ്മിംയേവ ഹദയവത്ഥുസ്മിം വത്തന്തീ’’തി, തസ്മാ തം ഥേരസ്സ മനോരഥമേവാതി ന സാരതോ പച്ചേതബ്ബം.

സഹജാതേസു ബഹൂസു പസാദേസു കിം ഏകോ നിസ്സയോ ഹോതി, ഉദാഹു സബ്ബേയേവാതി? നനു വുത്തം ‘‘പുബ്ബേ ഏകമ്പി ചക്ഖു വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ഹോതീ’’തി, കതമം പന തന്തി? യം തത്ഥ വിസദം ഹുത്വാ രൂപാഭിഘട്ടനാരഹം. വിസുദ്ധിമഗ്ഗസീഹളസംവണ്ണനായം പന ‘‘സബ്ബേയേവ നിസ്സയാ ഹോന്തീ’’തി വത്വാ ‘‘യദി ഏവം ‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ’ന്തി ഏത്ഥ ‘രൂപേ ചാ’തി വചനം വിയ ‘ചക്ഖൂനീ’തിപി ബഹുവചനം കത്തബ്ബന്തി അനുയോഗം കത്വാ തംവിസോധനത്ഥം ‘സസമ്ഭാരചക്ഖുദ്വയനിസ്സിതം പസാദദ്വയം നിസ്സായ ഏകമേവ വിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതീതി ഗണ്ഹേയ്യു’ന്തി ഇമം വിപ്പടിപത്തിം നിരാകരോന്തേന ഭഗവതാ ബഹുവചനമകത്വാ ‘രൂപായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’തിആദീസു (പട്ഠാ. ൧.൧.൨) വിയ സാമഞ്ഞവസേന ഏകവചനം കത’’ന്തി വുത്തം. ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന പന തദേവ സീഹളസംവണ്ണനാവചനം അനിച്ഛന്തേന ‘‘ഏകമ്പി ചക്ഖു വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, രൂപം പന അനേകമേവ പച്ചയഭാവവിസേസതോ’’തി വുത്തം. തഥാ ചേവ അമ്ഹേഹിപി ഹേട്ഠാ വിഭാവിതന്തി. യേസം ഭൂതാനമയം പസാദോ, തേയേവ ഇമസ്സ ആസന്നകാരണന്തി വുത്തം ‘‘ദട്ഠു…പേ… പദട്ഠാന’’ന്തി. സോതപസാദാദീനമ്പി ലക്ഖണാദിനിദ്ദേസേ വുത്തനയാനുസാരേന അത്ഥോ യോജേതബ്ബോ.

൬൫൮. കേചീതി മഹാസങ്ഘിയേസു ഏകച്ചേ. ചക്ഖാദീസു തേജാദിഅധികതാ നാമ തന്നിസ്സയഭൂതാനം തദധികതായാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തേജാധികാന’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ തേജാധികാനന്തി പമാണവസേന ചതുന്നം ധാതൂനം സമാനഭാവേപി കിച്ചവസേന തേജോധാതുഅധികാനം. ഏവം സേസേസുപി. ആകാസ …പേ… സേസകാതി ആകാസാധികാനം ഭൂതാനം പസാദോ സോതം, വായുഅധികാനം ഘാനം, തോയാധികാനം ജിവ്ഹാ, ഫോട്ഠബ്ബസങ്ഖാതപഥവാധികാനം കായോതി അത്ഥോ.

൬൫൯. ഏവം പന വദന്താനം കിം ഉത്തരന്തി ആഹ ‘‘തേ പനാ’’തിആദി. സുത്തം ആഹരഥാതി ന തുമ്ഹാകം വചനമത്തേനേവ അയമത്ഥോ സക്കാ സദ്ധാതും, തസ്സ പന പരിദീപകം സുത്തമാഹരഥ. സുത്തേ ഹി ആഹടേ തസ്സ നേയ്യത്ഥതം നീതത്ഥതം വിചാരേത്വാ യദി തസ്സ വസേന അയമത്ഥോ പഞ്ഞായേഥ, ഗണ്ഹേയ്യാമ നന്തി അധിപ്പായോ. സുത്തമേവ…പേ… കിഞ്ചിപീതി ഇതോ ചിതോ ച സുത്തം ഗവേസമാനാപി അദ്ധാ ഏകന്തേന കിഞ്ചിപി ഏകഗാഥാപദമത്തമ്പി തദത്ഥപരിദീപകം സുത്തം ന ദക്ഖിസ്സന്തേവ തേപിടകേ ബുദ്ധവചനേ താദിസസ്സേവ സുത്തന്തസ്സ അഭാവതോ.

൬൬൦. കിഞ്ചാപി സുത്തന്തവസേന അയമത്ഥോ ന ദിസ്സതി, യുത്തിതോ പന ദിസ്സതീതി ചേ, തമ്പി നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വിസേസേ സതീ’’തിആദി. ഭൂതാനഞ്ഹി വിസേസേ സതി പസാദോ കഥം ഭവേ, നേവ ഭവേയ്യ, ന ച ഭവേയ്യ, കിം കാരണന്തി ആഹ ‘‘സമാനാനഞ്ഹി ഭൂതാനം, പസാദോ പരിദീപിതോ’’തി. യസ്മാ സമാനാനമേവ ഭൂതാനം പസാദോ പോരാണേഹി പരിദീപിതോ, ന വിസമാനാനം. പഥവീധാതുഅധികകലാപസ്സ ഹി കക്ഖളത്താ, ആപോധാതുഅധികകലാപസ്സ വിസ്സന്ദനതോ, തേജോധാതുഅധികകലാപസ്സ പരിഗ്ഗയ്ഹമാനത്താ, വായോധാതുഅധികകലാപസ്സ ച വിസ്സരണതോ ന തേസു പസാദോ പതിട്ഠാതും സക്കോതി, തസ്മാ തേസം കിച്ചതോ സമാനാനംയേവ പസാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ന വിസമാനാനന്തി.

൬൬൧-൨. യദി ഏവം കഥം പസാദാനം വിസേസതാതി ആഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. യസ്മാ വുത്തപ്പകാരേന പസാദവത്ഥുകാനം ഭൂതാനം വിസേസേന ന ഭവിതബ്ബം, തസ്മാ ഏതേസം പസാദനിസ്സയഭൂതാനം ഇദമൂനം, ഇദമധികന്തി ഏതം വിസേസപരികപ്പനം സബ്ബസോ സബ്ബാകാരേന പഹായ ഞേയ്യാ കമ്മവിസേസേന പസാദാനം വിസേസതാ. യഥാ അവിസേസേപി ഭൂതാനം രൂപാനം രസാദയോ അഞ്ഞമഞ്ഞവിസദിസാ ഹോന്തി, ഏവം ചക്ഖാദയോപി ഭൂതവിസേസാഭാവേപി അഞ്ഞമഞ്ഞവിസദിസാ ഹോന്തി. സോ പനായം വിസിട്ഠഭാവോ കമ്മവിസേസേന വിഞ്ഞാതബ്ബോ. ഏകമ്പി ഹി കമ്മം പഞ്ചായതനികത്തഭാവപത്ഥനാനിപ്ഫന്നം ചക്ഖാദിവിസേസഹേതുതായ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അസാധാരണവിസിട്ഠം സാമത്ഥിയവിസേസതോ. ന ഹി യേന വിസേസേന ചക്ഖുസ്സ പച്ചയോ, തേനേവ സോതസ്സ ഹോതി ഇന്ദ്രിയന്തരഭാവപ്പത്തിതോ. ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ മഹഗ്ഗതാ ചേതനാ കടത്താരൂപാനം കമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വചനതോ പടിസന്ധിക്ഖണേ വിജ്ജമാനാനം സബ്ബേസംയേവ കടത്താരൂപാനം ഏകാ ചേതനാ കമ്മപച്ചയോ ഹോതീതി വിഞ്ഞായതി. നാനാചേതനായ ഹി തദാ ഇന്ദ്രിയുപ്പത്തിയം സതി പരിത്തേന ച മഹഗ്ഗതേന ച കമ്മേന കടത്താരൂപം ആപജ്ജേയ്യ, ന ചേകാ പടിസന്ധി അനേകകമ്മനിബ്ബത്താ ഹോതീതി സിദ്ധമേകേന കമ്മേന അനേകിന്ദ്രിയുപ്പത്തി ഹോതീതി. ‘‘ന ഹി ഭൂതവിസേസേന, ഹോതി തേസം വിസേസതാ’’തി ഇദം നിഗമനവസേന വുത്തം.

൬൬൩. ഏവം കമ്മവിസേസതോ വിസിട്ഠേസു ച ഏതേസു ആരമ്മണഗ്ഗഹണേപി അയം വിസേസോതി ദസ്സേതും ‘‘ഏവമേതേസൂ’’തിആദി വുത്തം. അപ്പത്തഗാഹകന്തി അസമ്പത്തഗ്ഗാഹകം അത്തനോ നിസ്സയേന സഹ അനല്ലീയനനിസ്സയേ ഏവ രൂപാദിവിസയേ വിഞ്ഞാണുപ്പത്തിഹേതുഭാവതോ. കേചി പന തമ്പി ‘‘സമ്പത്തഗ്ഗാഹകമേവാ’’തി വദന്തി, തം ന സുന്ദരം സാന്തരേ അധികേ ച വിസയേ വിഞ്ഞാണുപ്പത്തിഹേതുഭാവതോ. യദി ഹി ചക്ഖുസോതാനി സമ്പത്തവിസയമേവ ഗണ്ഹന്തി, ചക്ഖുപസാദതോ വിച്ഛിന്നദേസേ ഠിതേസു താരകാദീസു നിസ്സയവസേന ച പമാണതോ അധികേസു ചന്ദമണ്ഡലാദീസു രൂപായതനേസു സോതപസാദതോ ച വിച്ഛിന്നദേസസമ്ഭൂതേസു ഉദരചമ്മസന്ധിചമ്മാദിഅന്തരിതേസു കുച്ഛിസദ്ദസന്ധിസദ്ദാദീസു പുഥുലേസു ച സമുദ്ദസദ്ദാദീസു സദ്ദായതനേസു വിഞ്ഞാണുപ്പത്തി ന സിയാ സമ്പത്തഗ്ഗാഹകാനം കായിന്ദ്രിയാദീനം തഥാ അദസ്സനതോ.

ഏത്ഥ ച വദേയ്യ – അധിട്ഠാനതോ ബഹിന്ദ്രിയസ്സ പവത്തി ഹോതീതി സമ്പത്തവിസയമേവ യത്തകം വിസയം, തത്തകം വിസയം ഗഹണാകാരം ഫരിത്വാ ഗണ്ഹാതി, തസ്മാ അസിദ്ധമേതം ‘‘സാന്തരേ അധികേ ച വിസയേ വിഞ്ഞാണുപ്പത്തിഹേതുഭാവതോ’’തി? തം ന, അധിട്ഠാനതോ ബഹി ഇന്ദ്രിയുപ്പത്തിയാ ഏവ അഭാവാ. അധിട്ഠാനദേസേ ഏവ ഹി ഇന്ദ്രിയം പവത്തതി തത്ഥ കിച്ചാദിപ്പയോഗദസ്സനതോ. സതി ച ഏതസ്സ ബഹി പവത്തിയം അധിട്ഠാനേ പിഹിതേപി വിസയഗ്ഗഹണം സിയാ, തസ്മാ അധിട്ഠാനദേസേ ഠിതാനംയേവ ചക്ഖുസോതാനം അസമ്പത്തവിസയസ്സേവ ഗഹണതോ നാസിദ്ധമേതം ‘‘സാന്തരേ അധികേ ച വിഞ്ഞാണുപ്പത്തിഹേതുഭാവതോ’’തി. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘സബ്ബഗോചരയോഗേപി, ദിട്ഠം രൂപരവേസു യം;

വിച്ഛിന്നപുഥുവിഞ്ഞാണം, സമ്പത്തഗ്ഗാഹബാധക’’ന്തി.

തസ്സത്ഥോ – സബ്ബേസം ചക്ഖാദീനം ഗോചരേന രൂപാദിനാ യോഗേ ഏകകാരിയസാധകത്താ സമ്ബന്ധേ ഘട്ടനേ വാ സമാനേ സതി രൂപരവേസു രൂപസദ്ദായതനേസു വിസയഭൂതേസു ചക്ഖാദിതോ ദൂരഭാവേന ചേവ കേനചി അനന്തരിതഭാവേന ച വിച്ഛിന്നേസു പമാണതോ പുഥുലേസു ച വിസയേസു ഉപ്പജ്ജമാനം യം വിഞ്ഞാണം, തം ചക്ഖുസോതാനം സമ്പത്തഗ്ഗാഹസ്സ സമ്പത്തഗ്ഗഹണസ്സ ബാധകന്തി.

അപിച യദി ചക്ഖു സമ്പത്തഗ്ഗാഹകം സിയാ, അത്തനോ മണ്ഡലേ ഠിതം വണ്ണമ്പി പസ്സേയ്യ. തഥാ അക്ഖിപുടേ അഞ്ജനം പഖുമമൂലേ അക്ഖിവണ്ണം പഖുമമൂലേ ഘട്ടിയമാനം അഞ്ജനസലാകമ്പി പസ്സേയ്യ, ന ച പനേതം ദിസ്സതി, തസ്മാ തന്നിസ്സയേ ദേസേ ഠിതമേവ വിസയം ഗണ്ഹാതി. സോതായതനമ്പി യദി സമ്പത്തഗ്ഗാഹകം അഭവിസ്സ, ചിത്തസമുട്ഠാനം സദ്ദായതനം സോതവിഞ്ഞാണസ്സ കദാചിപി ആരമ്മണപച്ചയോ ന സിയാ. ന ഹി ബഹിദ്ധാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം ഉപ്പത്തി അത്ഥി. പട്ഠാനേ ച ‘‘സദ്ദായതനം സോതവിഞ്ഞാണധാതുയാ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൨) അവിസേസേനേവ സദ്ദസ്സ സോതവിഞ്ഞാണാരമ്മണഭാവോ വുത്തോ. കിഞ്ച യദി സോതം സമ്പത്തഗ്ഗാഹകം സിയാ, അത്തനോ വിസയപദേസേയേവ ഗഹേതബ്ബതോ ഗന്ധസ്സ വിയ സദ്ദസ്സാപി ദിസാദേസവവത്ഥാനം ന സിയാ. ഏവഞ്ച സദ്ദാനുസാരേന കണ്ഡം പാതേന്തസ്സ സദ്ദവേധിനോ അത്തനോ കണ്ണബിലേയേവ സരപാതനം സിയാ, തസ്മാ യത്ഥ ഉപ്പന്നോ സദ്ദോ, തത്ഥേവ ഠിതോ സോതപഥേ ആപാഥമാഗച്ഛതി.

യദി ഏവം കഥം ദൂരേ ഠിതേഹി രജകാദിസദ്ദാ ചിരേന സുയ്യന്തി. അസമ്പത്തഗ്ഗാഹകത്തേ ഹി ദൂരാസന്നദേസവത്തീനം സമകമേവ സവനേന ഭവിതബ്ബന്തി? നയിദമേവം ദൂരാസന്നാനം യഥാപാകടേ സദ്ദേ ഗഹണവിസേസതോ. യഥാ ഹി ദൂരാസന്നാനം വചനസദ്ദേ യഥാപാകടേവ ഗഹണവിസേസതോ അക്ഖരവിസേസനം ഗഹണം, അഗ്ഗഹണഞ്ച ഹോതി, ഏവം രജകാദിസദ്ദേപി ആസന്നസ്സ ആദിതോ പഭുതി യാവ അവസാനാ കമേന പാകടീഭൂതേ, ദൂരസ്സ ച അവസാനേ, മജ്ഝേ വാ പിണ്ഡവസേന പവത്തിപാകടീഭൂതേ യഥാപാകടം നിച്ഛയഗ്ഗാഹകാനം സോതവിഞ്ഞാണവീഥിയാ പരതോ പവത്താനം മനോദ്വാരികജവനാനം ഗഹണവിസേസതോ ലഹുകം സുതോ, ചിരേന സുതോതി അഭിമാനോ ഹോതി. സോതവിഞ്ഞാണപ്പവത്തി പന ഉഭയത്ഥ സമാനാ സദ്ദസ്സ ഉപ്പന്നദേസേ ഠിതസ്സ അത്തനോ വിജ്ജമാനക്ഖണേയേവ സോതാപാഥഗമനതോ. യദി സദ്ദസ്സ ഭൂതപരമ്പരായ സമന്തതോ പവത്തി നത്ഥി, കഥം പടിഘോസുപ്പത്തീതി? ദൂരേ ഠിതോപി സദ്ദോ അഞ്ഞത്ഥ പടിഘോസുപ്പത്തിയാ, ഭാജനാദിചലനസ്സ ച പച്ചയോ ഹോതി അയോകന്തോ വിയ അയോചലനസ്സാതി ദട്ഠബ്ബം.

സേസം…പേ… ഗാഹകന്തി യം പന അവസേസം ഘാനജിവ്ഹാകായസങ്ഖാതം പസാദത്തയം, തം സമ്പത്തഗ്ഗാഹകം ഹോതി നിസ്സയവസേന ചേവ സയഞ്ച അത്തനോ നിസ്സയേ അല്ലീനേയേവ വിസയേ വിഞ്ഞാണുപ്പത്തിഹേതുഭാവതോ. ഗന്ധരസാനം നിസ്സയേസു ഘാനജിവ്ഹാനിസ്സയേഹി സഹ അല്ലീനായേവ ഗന്ധരസാ വിഞ്ഞായന്തി. ഫോട്ഠബ്ബഞ്ച ഭൂതത്തയരൂപം കായനിസ്സയേന അല്ലീനമേവ വിഞ്ഞായതീതി.

വണ്ണവികാരമാപജ്ജമാനന്തി ദോസാദീഹി കാരണേഹി അമനാപവണ്ണസ്സ ഉപ്പത്തിവസേന വണ്ണവികാരം ആപജ്ജമാനം. ഹദയങ്ഗതഭാവന്തി ചിത്തഗതം അജ്ഝാസയം. പകാസേതീതി രൂപമിവ പകാസം കരോതി, സവിഗ്ഗഹമിവ ദസ്സേതീതി അത്ഥോ. അനേകത്ഥത്താ ഹി ധാതൂനം പകാസനത്ഥോ ഏവ രൂപ-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. തം പന രൂപന്തി സമ്ബന്ധോ. ചക്ഖുമ്ഹി, ചക്ഖുസ്സ വാ പടിഹനനം ലക്ഖണമേതസ്സാതി ചക്ഖുപടിഹനനലക്ഖണം. ഏവം സോതപടിഹനനലക്ഖണന്തിആദീസുപി. പടിഹനനഞ്ചേത്ഥ വിസയവിസയീനം അഞ്ഞമഞ്ഞാഭിമുഖഭാവോ യോഗ്യദേസാവട്ഠാനം പടിഘാതോ വിയാതി കത്വാ. യഥാ പടിഘാതേ സതി ദുബ്ബലസ്സ ചലനം ഹോതി, ഏവം വിസയാഭിമുഖഭാവേ സതി വിസയിനോ തംസമ്ബന്ധസ്സ ച വത്ഥുരൂപസ്സ, തന്നിസ്സിതസ്സ ച ഭവങ്ഗസ്സ ചലനം ഹോതി. സോ രൂപസ്സ ചക്ഖുമ്ഹി, ചക്ഖുസ്സ വാ രൂപേ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘യമ്ഹി ചക്ഖുമ്ഹി അനിദസ്സനമ്ഹി സപ്പടിഘമ്ഹി രൂപം സനിദസ്സനം സപ്പടിഘം പടിഹഞ്ഞി വാ, യം ചക്ഖു അനിദസ്സനം സപ്പടിഘം രൂപമ്ഹി സനിദസ്സനമ്ഹി സപ്പടിഘമ്ഹി പടിഹഞ്ഞി വാ’’തി (ധ. സ. ൫൯൭) ച ആദി. വിസയഭാവോ ആരമ്മണപച്ചയതാ. ഗോചരഭാവപച്ചുപട്ഠാനന്തി ഏത്ഥ അനഞ്ഞഥാഭാവോ വിസയതാ, തബ്ബഹുലതാ ഗോചരഭാവോതി അയം വിസയഗോചരാനം വിസേസോ. സദ്ദായതീതി ഉദാഹരീയതി, സകേഹി വാ പച്ചയേഹി സോതവിഞ്ഞേയ്യഭാവം ഉപനീയതീതി അത്ഥോ. അത്താനം ഗന്ധയതീതി സുഗന്ധം, ദുഗ്ഗന്ധന്തി വാ അത്താനം പകാസേതി. തേനാഹ ‘‘സൂചയതീ’’തി.

൬൬൪. ഇത്ഥിയാ ഏവ ഇന്ദ്രിയം ഇത്ഥിന്ദ്രിയം. യഥാ ചക്ഖാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി പുരിസസ്സപി ഹോന്തി, നയിദം തഥാ. ഇദം പന നിയമേന ഇത്ഥിയാ ഏവ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ഇത്ഥിന്ദ്രിയ’’ന്തി വുച്ചതി. ഏവം പുരിസിന്ദ്രിയേപി. ഇത്ഥിയാ ഭാവോ, ഇത്ഥീതി ഭവതി ഏതേന ചിത്തം, അഭിധാനം വാതി ഇത്ഥിഭാവോ. പടിസന്ധിസമുട്ഠിതോതി പടിസന്ധിയംയേവ സമുട്ഠിതോ, പടിസന്ധിചിത്തേന സഹ ഏകക്ഖണേ സമുട്ഠിതോ. ഏതേന ഠപേത്വാ ലിങ്ഗപരിവത്തനം ചക്ഖുന്ദ്രിയാദീനി വിയ ഇമസ്സ അപാതുഭാവമാഹ. യഞ്ചേതം ഇത്ഥിലിങ്ഗാദീതി യം പനേതം ഇന്ദ്രിയഫലഭൂതം ഇത്ഥിലിങ്ഗാദി. ആദി-ഗ്ഗഹണേന ഇത്ഥിനിമിത്തഇത്ഥികുത്തഇത്ഥാകപ്പാനം സങ്ഗഹോ. തത്ഥ വിസദഅവിസദഹത്ഥപാദാദിതാ സണ്ഠാനം ഇത്ഥിലിങ്ഗം. ഇത്ഥീനഞ്ഹി ഹത്ഥപാദഗീവാഉരആദിസണ്ഠാനം ന പുരിസാനം വിയ ഹോതി. തഥാ ഹി താസം ഹേട്ഠിമകായോ വിസദോ, ഉപരിമകായോ അവിസദോ, ഹത്ഥപാദാ ഖുദ്ദകാ, മുഖം ഖുദ്ദകം, ഥനമംസാ അവിസദാ, താ നിമ്മസ്സുദാഠികാ. കേസബന്ധവത്ഥഗ്ഗഹണഞ്ച ഇത്ഥിനിമിത്തം. ദഹരകാലേപി സുപ്പകമുസലകാദീഹി കീളാ മകചിവാകേന സുത്തകന്തനന്തി ച ഏവമാദി ഇത്ഥികുത്തം, ഇത്ഥികിരിയാതി അത്ഥോ. അവിസദട്ഠാനഗമനാദിആകാരോ ഇത്ഥാകപ്പോ. പുരിസമ്പി ഹി അവിസദം ദിസ്വാ മാതുഗാമോ വിയ തിട്ഠതി നിപജ്ജതി നിസീദതി ഖാദതി ഭുഞ്ജതീതി വദന്തി. ഇദം പന ഇത്ഥിലിങ്ഗാദിപരിദീപനം അകുസലന്തി വത്വാ അഞ്ഞഥാപി വണ്ണേന്തി ആചരിയാ. കഥം? യോനിപദേസോ ഇത്ഥിലിങ്ഗം, സരാധിപ്പായാ ഇത്ഥിനിമിത്തം, അവിസദട്ഠാനഗമനാദയോ ഇത്ഥികുത്തം, ഇത്ഥിസണ്ഠാനം ഇത്ഥാകപ്പോതി. ഏത്ഥ ച അധിപ്പായോ നാമ പുരിസസ്മിം മേഥുനതണ്ഹാ. സാ ഹി താസം നിച്ചം ബലവതരാ പവത്തതി, അതോ സാപി ഇത്ഥീതി സഞ്ജാനനസ്സ നിമിത്തതായ ‘‘ഇത്ഥിനിമിത്ത’’ന്തി വുച്ചതി. കിഞ്ചാപി ഇത്ഥീതി സഞ്ഞാണസ്സ നിമിത്തതായ കുത്താകപ്പാനമ്പി നിമിത്തേയേവ അന്തോഗധതാ, തഥാപി തേസം വിസും ഗഹണതോ സരാധിപ്പായാ ഏവ നിമിത്തഭാവേന അധിപ്പേതാ.

൬൬൫. കിം പനേതം ഇത്ഥിലിങ്ഗാദി ഇത്ഥിന്ദ്രിയം വിയ പടിസന്ധിസമുട്ഠിതം ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഇത്ഥിന്ദ്രിയം പടിച്ചേവാ’’തിആദി. കിഞ്ചാപി ഹി ഇത്ഥിലിങ്ഗാദീനി യഥാസകം കമ്മാദിനാ പച്ചയേന സമുട്ഠഹന്തി, യേഭുയ്യേന പന ഇത്ഥിന്ദ്രിയസഹിതേയേവ സന്താനേ തംതദാകാരാ ഹുത്വാ സമ്ഭവന്തി, ഇതരത്ഥ ച ന ഭവന്തീതി തേസം തബ്ഭാവഭാവിതം ഉപാദായ ‘‘ഇത്ഥിന്ദ്രിയം പടിച്ചേവ ജായന്തീ’’തി വുത്താനി. ഏവഞ്ച കത്വാ വക്ഖതി ‘‘ഇത്ഥി…പേ… കാരണഭാവപച്ചുപട്ഠാന’’ന്തി. ഈദിസേനേവ കാരണഭാവസങ്ഖാതേന അധിപതിഭാവേന തസ്സ ഇന്ദ്രിയതാ വുത്താ ഇന്ദ്രിയസഹിതേ സന്താനേ ഇത്ഥിലിങ്ഗാദിആകാരരൂപപച്ചയാനം അഞ്ഞഥാ അനുപ്പാദനതോ, ന പന ഇന്ദ്രിയാദിപച്ചയസമ്ഭവതോ. തഥാ ഹേതം ജീവിതിന്ദ്രിയം വിയ ഏകകലാപഗതാനം ആഹാരോ വിയ കലാപന്തരരൂപാനം ഉപത്ഥമ്ഭകമനുപാലകം വാ ന ഹോതി. ഏവഞ്ച കത്വാ ജീവിതിന്ദ്രിയആഹാരാനം വിയ ഇമസ്സ ഇന്ദ്രിയപച്ചയതാ, അത്ഥിഅവിഗതപച്ചയതാ ച പാളിയം ന വുത്താ. യസ്മാ പച്ചയന്തരാധീനാനി ഇത്ഥിലിങ്ഗാദീനി, തസ്മാ യത്ഥസ്സ ആധിപച്ചം, തംസദിസേസു മതചിത്തകതരൂപേസുപി തംസണ്ഠാനതാ ദിസ്സതി. യസ്മാ പനേതേ ഇത്ഥിന്ദ്രിയം പടിച്ച ജായന്താപി ഗബ്ഭസേയ്യകാനം പടിസന്ധിയം ന സമുട്ഠഹന്തി, പവത്തേയേവ സമുട്ഠഹന്തി, തസ്മാ ആഹ ‘‘പവത്തേ…പേ… പടിസന്ധിയ’’ന്തി.

൬൬൬-൭. സംസേദജഓപപാതികാനം പന കിഞ്ചി ഇത്ഥിന്ദ്രിയേന സഹ പടിസന്ധിയമേവ നിബ്ബത്തതി. ന ചാതി ച-കാരോ വചനീയന്തരസമുച്ചയേ. ‘‘കിഞ്ചാ’’തി ഇമസ്സ അത്ഥേ ദട്ഠബ്ബോ. യസ്മാ ലിങ്ഗാദിആകാരേസു രൂപേസു രൂപായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം, തസ്മാ ആഹ ‘‘ഇത്ഥിലിങ്ഗാദയോ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ ഹോന്തീ’’തി. യസ്മാ പന തതോ അഞ്ഞാനി യഥായോഗം സോതവിഞ്ഞേയ്യാനി ചേവ മനോവിഞ്ഞേയ്യാനി ച, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ന വാ’’തി. യഥാവുത്തോ പപഞ്ചോ പുരിസിന്ദ്രിയേപി യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബോതി അതിദേസം കരോന്തോ ആഹ ‘‘ഏസേവാ’’തിആദി. സേസേപീതി ഏത്തകേയേവ വുത്തേ ഇതോ സേസേസു സബ്ബേസുപീതി കദാചി കോചി ചിന്തേയ്യാതി ആഹ ‘‘പുരിസിന്ദ്രിയേ’’തി. പഠമകപ്പാനന്തി പഠമകപ്പികനരാനം. തേസഞ്ഹി ആഭസ്സരലോകതോ ചവിത്വാ ഇധൂപപന്നാനം ദീഘസ്സ കാലസ്സ അച്ചയേന ഓളാരികം ആഹാരം ആഹരതം മുത്തകരീസേസു സഞ്ജാതേസു തേസം നിക്ഖമനത്ഥായ വണമുഖാനി ഭിജ്ജന്തി, പുരിസസ്സ പുരിസഭാവോ, ഇത്ഥിയാ ച ഇത്ഥിഭാവോ പാതുരഹോസി. തഥാ ഹി പുരിമത്തഭാവേസു പവത്തഉപചാരഝാനാനുഭാവേന യാവ സത്തസന്താനേ കാമരാഗവിക്ഖമ്ഭനവേഗോ ന പടിപസ്സമ്ഭതി, ന താവ ബലവകാമരാഗൂപനിസ്സയാനി ഇത്ഥിപുരിസിന്ദ്രിയാനി പാതുരഹേസും. യദാ പനസ്സ വിച്ഛിന്നതായ ബലവകാമരാഗോ ലദ്ധാവസരോ അഹോസി, തദാ തദൂപനിസ്സയാനി താനി സത്താനം സന്താനേ സഞ്ജായന്തി.

൬൬൮. പരതോതി പഠമകപ്പതോ അപരഭാഗേ. പവത്തേ…പേ… പരിവത്തതീതി യഥാ തം സോരേയ്യകസേട്ഠിപുത്തസ്സ വിയാതി അധിപ്പായോ. അപി-സദ്ദേന പഠമപാരാജികായം വിനീതവത്ഥുപാളിയം ആഗതഭിക്ഖുസ്സ, ഭിക്ഖുനിയാ വിയ ച പടിസന്ധിയം സമുട്ഠിതസ്സപി പവത്തേ പരിവത്തനം ദീപേതി. യഥാഹ –

‘‘തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഇത്ഥിലിങ്ഗം പാതുഭൂതം ഹോതി. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരിസ്സാ ഭിക്ഖുനിയാ പുരിസലിങ്ഗം പാതുഭൂതം ഹോതീ’’തി (പാരാ. ൬൯).

യസ്സ പന പടിസന്ധിയം ദ്വീസു ഏകമ്പി ന സമുട്ഠിതം, സോ അഭാവകോ നാമ, തസ്സ പവത്തിയമ്പി ഇന്ദ്രിയുപ്പത്തി ന ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം.

൬൬൯. കിം പനേതസ്സ ഉഭയസ്സപി നിബ്ബത്തിയാ, വിനാസനസ്സ ച കാരണം, യതോ ഇദം സമുട്ഠാതി, പരിവത്തതീതി ച വുച്ചതീതി ഇമം അനുയോഗം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘മഹതാ പാപകമ്മേനാ’’തിആദി. തത്ഥ മഹതാതി പരദാരികകമ്മാദിനാ മഹാബലേന. പാപകമ്മേന ഉപനിസ്സയഭൂതേന. മഹതാ കുസലേനേവാതി ഇദം സുഗതിം സന്ധായ വുത്തം. ദുഗ്ഗതിയം പന ഉഭയമ്പി അകുസലകമ്മേനേവ ജായതി.

൬൭൦. ഇന്ദ്രിയേ വിനട്ഠേ ഏകന്തേനേവ ലിങ്ഗമ്പി വിനസ്സതേവാതി ആഹ ‘‘ഇത്ഥിലിങ്ഗം വിനസ്സതീ’’തി. അയം പനേത്ഥ അധിപ്പായോ ദട്ഠബ്ബോ – ഇമേസു ദ്വീസു പുരിസിന്ദ്രിയം ഉത്തമം, ഇത്ഥിന്ദ്രിയം ഹീനം, പുരിസിന്ദ്രിയസ്സ അന്തരധാനം മഹന്തേന അകുസലേന കമ്മേന ഹോതി, സമുട്ഠാനം മഹന്തേന കുസലകമ്മേന, ഇത്ഥിന്ദ്രിയസ്സ അന്തരധാനം ദുബ്ബലാകുസലേന, സമുട്ഠാനമ്പി ദുബ്ബലകുസലേന, ദുഗ്ഗതിയം പന ഉഭയസ്സാപി അന്തരധാനം, സമുട്ഠാനഞ്ച അകുസലേനേവ ഹോതീതി. യദി സുഗതിയം ഇത്ഥിന്ദ്രിയമ്പി കുസലേനേവ നിബ്ബത്തതി, കഥഞ്ചരഹി ‘‘പരദാരികകമ്മം കത്വാ നിരയേ പച്ചിത്വാ തേനേവ പാപകമ്മേന പഞ്ചസതക്ഖത്തും മനുസ്സലോകേ ഇത്ഥീ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തതീ’’തിആദിവചനന്തി? നായം വിരോധോ നിസ്സന്ദഫലവസേന വുത്തത്താ. തഥാ ഹി പടിസന്ധിയം താവ പുരിസിന്ദ്രിയനിബ്ബത്തനാരഹമ്പി കമ്മം കദാചി പരദാരികാദിനാ ബലവപാപകമ്മേന പടിബാഹിതസാമത്ഥിയം അസ്സ, തദാ അത്തനോ പുരിസിന്ദ്രിയനിബ്ബത്തനേ അസമത്ഥതായ ഇത്ഥിന്ദ്രിയമേവ നിബ്ബത്തേതി. പവത്തിയം പന അത്തനോ ബലവഭാവേന ഇത്ഥിന്ദ്രിയൂപനിസ്സയം പരദാരികമകുസലകമ്മം പടിബാഹിത്വാ പടിസന്ധിതോ പട്ഠായ പുരിസിന്ദ്രിയം സമുട്ഠാപേന്തം കദാചി ലദ്ധസാമഗ്ഗിതാസഞ്ജാതബലവിസേസേന പരദാരികാദിനാ കമ്മേന പടിബാഹിതസാമത്ഥിയം ഭവേയ്യ, തദാ അത്തനോ ദുബ്ബലതായ പുരിസിന്ദ്രിയം ന നിബ്ബത്തേതി, ഇത്ഥിന്ദ്രിയമേവ നിബ്ബത്തേതി. ഏവം പരദാരികാദികമ്മൂപനിസ്സയേന ഇത്ഥിന്ദ്രിയസ്സ നിബ്ബത്തനതോ തം തേന നിബ്ബത്തിതം കത്വാ വുച്ചതി.

൬൭൧-൨. യദാ പന തം കമ്മം പുന സാമഗ്ഗിപടിലാഭതോ, പരിക്ഖീണപാപകമ്മതായ വാ ബലവപ്പത്തം അഭവിസ്സ, തദാ ദിന്നവേധം വിയ രുക്ഖം തദപഗമേ അത്തനോ ബലാനുരൂപം പുരിസിന്ദ്രിയം നിബ്ബത്തേതി, ഇത്ഥിന്ദ്രിയം പന അത്തനോ കാരണാഭാവതോ നുപ്പജ്ജതി. ഉഭയസ്സ പന നിബ്ബത്തിയമ്പി വിസദിസിന്ദ്രിയനിബ്ബത്തനതോ പുരേ സത്തരസമചിത്തസ്സ ഠിതികാലമുപാദായ തംതംസമുട്ഠാപകകമ്മം തം തം ഇന്ദ്രിയം ന ജനേതി. സത്തരസമചിത്തേന സഹ ഉപ്പന്നം വിസദിസിന്ദ്രിയുപ്പത്തിതോ പുരിമചിത്തേന സഹ നിരുജ്ഝതി. യദി ഹി സത്തരസമചിത്തുപ്പാദതോ പരമ്പി ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ഇതരം നുപ്പജ്ജതി ഏകസ്മിം സന്താനേ ദ്വിന്നം സഹുപ്പത്തിയാ അനിച്ഛിതത്താ. തേനേവ ഹി ‘‘യസ്സ വാ പന പുരിസിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ഇത്ഥിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (യമ. ൩.ഇന്ദ്രിയയമക.൧൮൮) ഇമസ്മിം പഞ്ഹേ ‘‘നോ’’തി (യമ. ൩.ഇന്ദ്രിയയമക.൧൮൮) പടിക്ഖേപോ കതോതി. ഏവഞ്ച കത്വാ വക്ഖതി ‘‘ഉഭതോബ്യഞ്ജനസ്സാപീ’’തിആദി. ഏകസ്മിഞ്ച നിരുദ്ധേ തപ്പടിബദ്ധാനി ലിങ്ഗാദീനി കതിപയദിവസേഹി നിരുജ്ഝന്തി, തേസു നിരുദ്ധേസു ഇതരാനി അനുക്കമേന ജായന്തീതി ആചരിയാ. ഇത്ഥിനിമിത്തുപ്പാദകകമ്മതോ, പുരിസനിമിത്തുപ്പാദകകമ്മതോ വാതി ഉഭതോ ദുവിധം ബ്യഞ്ജനമസ്സാതി ഉഭതോബ്യഞ്ജനോ. തസ്സാപീതി യസ്സ ദുവിധം ബ്യഞ്ജനമത്ഥി, തസ്സാപി ഏകമേവ ഇന്ദ്രിയം സിയാ, കിം പന ഇതരസ്സാതി ദസ്സേതി.

നനു ച ദുവിധേ ബ്യഞ്ജനേ സതി ഇന്ദ്രിയദ്വയേനാപി ഭവിതബ്ബം, ബ്യഞ്ജനഞ്ഹി തം തം ഇന്ദ്രിയം പടിച്ച ജായതീതി? സച്ചം ജായതി, ഏത്ഥാപി ഇത്ഥിഉഭതോബ്യഞ്ജനസ്സ ഇത്ഥിന്ദ്രിയം പടിച്ച ഇത്ഥിനിമിത്തമേവ യാവജീവം പവത്തതി, പുരിസഉഭതോബ്യഞ്ജനസ്സ പുരിസിന്ദ്രിയം പടിച്ച പുരിസനിമിത്തമേവ, ഇതരം പന ന തസ്സ ഇത്ഥിന്ദ്രിയപുരിസിന്ദ്രിയഹേതുതോ ജായതി. തം പന യേന കാരണേന ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘ഏവം സന്തേ’’തി അനുയോഗം കത്വാ ‘‘ന ചാഭാവോ’’തിആദിനാ സോധനം തു വുത്തം. ഏവം സന്തേതി ഏകസ്മിംയേവ ഇന്ദ്രിയേ സതി. അഭാവോ ചാതി യം പടിച്ച ജായതി, തസ്സ അഭാവതോ പുരിസഉഭതോബ്യഞ്ജനസ്സ ഇത്ഥിബ്യഞ്ജനാഭാവോ, ഇത്ഥിഉഭതോബ്യഞ്ജനസ്സ പുരിസബ്യഞ്ജനാഭാവോതി അത്ഥോ. ന ചാഭാവോ സിയാതി നേവ ദുതിയബ്യഞ്ജനസ്സ അഭാവോ സിയാ. ന തം ബ്യഞ്ജനകാരണന്തി തം ഇന്ദ്രിയം ദുതിയബ്യഞ്ജനകാരണം ന ഹോതി. കസ്മാ? സദാ അഭാവതോ. ഇത്ഥിഉഭതോബ്യഞ്ജനസ്സ ഹി യദാ ഇത്ഥിയാ രാഗചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തദാ പുരിസബ്യഞ്ജനം പാകടം ഹോതി, ഇത്ഥിബ്യഞ്ജനം പടിച്ഛന്നം ഗുള്ഹം ഹോതി, തഥാ ഇതരസ്സ ഇതരം. യദി ച തേസം ഇന്ദ്രിയം ദുതിയബ്യഞ്ജനകാരണം ഭവേയ്യ, സദാപി ബ്യഞ്ജനദ്വയം തിട്ഠേയ്യ, ന പന തിട്ഠതി, തസ്മാ വേദിതബ്ബമേതം ‘‘ന തസ്സ തം ബ്യഞ്ജനകാരണ’’ന്തി. കിഞ്ചരഹി കാരണന്തി ചേ? ആഹ ‘‘തസ്സാ…പേ… കാരണ’’ന്തി. തത്ഥ കമ്മസഹായന്തി പുരിമഭവസിദ്ധസ്സ ഇന്ദ്രിയനിബ്ബത്തകകമ്മസ്സ സഹായം. രാഗചിത്തന്തി ഇത്ഥിയാ പുരിസസ്മിം, പുരിസസ്സ ഇത്ഥിയം വാ ഉപ്പന്നം മേഥുനരാഗചിത്തം. തസ്മിഞ്ഹി ഉപ്പന്നേ തം പാകടം ഹോതി, തസ്മിം പടിപ്പസ്സദ്ധേ പടിച്ഛന്നം ഹോതി. യസ്മാ പനിമസ്സ ഏകമേവ ഇന്ദ്രിയം ഹോതി, തസ്മാ ഇത്ഥിഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ സയമ്പി പരം ഉദ്ദിസ്സ ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാതി, അത്താനം ഉദ്ദിസ്സ പരമ്പി ഗണ്ഹാപേതി. സോ ഹി ഇത്ഥിന്ദ്രിയവന്തതായ സയം ഗണ്ഹാതി, പരേസു ഉപക്കമകരണതോ പരം ഗണ്ഹാപേതി. പുരിസഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ പരേസു ഉപക്കമകരണതോ പരം ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാപേതി, സയം പന പുരിസിന്ദ്രിയവന്തതായ ഗബ്ഭം ന ഗണ്ഹാതി.

യസ്മാ ഇത്ഥിന്ദ്രിയേ സതി ഇത്ഥിലിങ്ഗാദയോ ഹോന്തി, തേസു ച സന്തേസു ഇത്ഥീതി പകാസോ ഹോതി, തസ്മാ തം തസ്സ പകാസനകാരണന്തി ആഹ ‘‘ഇത്ഥീതി പകാസനരസ’’ന്തി. ദുവിധമ്പി പനേതം ഇന്ദ്രിയം കായപസാദോ വിയ സകലസരീരബ്യാപകമേവ, ന ചസ്സ കായപസാദേന സങ്കരോ ലക്ഖണഭേദതോ, നിസ്സയഭേദതോ ച.

൬൭൩. സഹജരൂപപരിപാലനലക്ഖണന്തി യഥാ അത്തനാ സഹജാതരൂപാനി തീസു ഖണേസു പവത്തന്തി, ഏവം അനുപാലനലക്ഖണം. ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഏകന്തകമ്മജത്താ സഹജഗ്ഗഹണേനേവ അനുപാലേതബ്ബാനമ്പി കമ്മജഭാവോവ സിദ്ധോതി കമ്മജഗ്ഗഹണം ന കതം. യഥാസകം ഖണത്തയമത്തട്ഠായീനമ്പി കമ്മജരൂപാനം പവത്തിഹേതുഭാവേനേവ തം അനുപാലകം. തേനാഹ ‘‘തേസം പവത്തനരസ’’ന്തി. പവത്തനഞ്ചേത്ഥ വുത്തനയേന തേസം യാപനം ഠപനം ഠിതിഹേതുകതാ. ന ഹി കമ്മജാനം കമ്മമേവ ഠിതിഹേതു ഭവിതും സക്കോതി ആഹാരജാദീനം ആഹാരാദി വിയ. കിം കാരണം? തങ്ഖണാഭാവതോ. കമ്മഞ്ഹി നിരുദ്ധം രൂപസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, തതോ തംസമുട്ഠാനരൂപാനി മതപിതികാ വിയ പുത്താ ചൂളപിതുആദിനിസ്സയേന അഞ്ഞനിസ്സയേനേവ പവത്തന്തി, അഞ്ഞഞ്ച തേസം യാപനസമത്ഥം നത്ഥി അഞ്ഞത്ര ജീവിതിന്ദ്രിയേനാതി തദേവ തേസം പവത്തനരസം. ആഹാരജാദയോ പന ധരമാനകപിതികാ വിയ പുത്താ അഞ്ഞനിരപേക്ഖാ സകസകപച്ചയവസേനേവ പവത്തന്തി. ആഹാരാദയോ ഹി അത്തനോ അത്ഥിക്ഖണേയേവ രൂപാനി സമുട്ഠാപേത്വാ തേസം ഠിതിപവത്തിയാവ തിട്ഠന്തി, തതോ തംസമുട്ഠാനാനി ജീവിതിന്ദ്രിയനിരപേക്ഖാനി. സേസാനിപി തംതംപച്ചയവസേനേവ തിട്ഠന്തീതി ന അഞ്ഞം ഠപനകാരണം പച്ചാസീസന്തി. കമ്മസമുട്ഠാനമ്പി ചേതം ഉപ്പാദതോ പട്ഠായേവ അനുപാലകം. യാപേതബ്ബാനി പവത്തേതബ്ബാനി സഹജാതഭൂതാനി പദട്ഠാനമേതസ്സാതി യാപേതബ്ബഭൂതപദട്ഠാനം.

൬൭൪. മനോവിഞ്ഞാണധാതൂതി ഠപേത്വാ അരൂപാവചരവിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതും അവസേസാ മനോവിഞ്ഞാണധാതു. തേനാഹ ‘‘പഞ്ചവോകാരേ’’തി. പഞ്ചവോകാരേ മനോധാതു, മനോവിഞ്ഞാണധാതുയോ ച യം രൂപം നിസ്സായ പവത്തന്തി, തം ‘‘വത്ഥൂ’’തി പവുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ. പഞ്ചവോകാരേതി ച വിസേസനം മനോവിഞ്ഞാണധാതുവസേന കതം, മനോധാതു പന ചതുവോകാരഭവേ നത്ഥേവ. പാളിയം അനാഗതസ്സാപി ഹദയവത്ഥുനോ ആഗമതോ, യുത്തിതോ ച അത്ഥിഭാവോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ. തത്ഥ ആഗമോ താവ –

‘‘യം രൂപം നിസ്സായ മനോധാതു ച മനോവിഞ്ഞാണധാതു ച പവത്തന്തി, തം രൂപം മനോധാതുയാ ച മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ച തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം നിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൮) –

ഏവമാദി പട്ഠാനവചനം. യുത്തി പന ഏവം വേദിതബ്ബാ – നിപ്ഫന്നഉപാദായരൂപനിസ്സയം ധാതുദ്വയം പഞ്ചവോകാരഭവേ രൂപപടിബദ്ധവുത്തിത്താ. യം യഞ്ഹി രൂപപടിബദ്ധവുത്തി, തം തം നിപ്ഫന്നഉപാദായരൂപനിസ്സയം ദിസ്സതി യഥാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു. തത്ഥ ന താവ രൂപായതനാദീനം, ഓജായ ച തന്നിസ്സയതാ യുജ്ജതി ഇന്ദ്രിയപടിബദ്ധതോ ബഹിപി തേസം പവത്തിദസ്സനതോ, നാപി ഇത്ഥിന്ദ്രിയപുരിസിന്ദ്രിയാനം തദുഭയവിരഹിതേ അഭാവകസന്താനേപി ധാതുദ്വയദസ്സനതോ. ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സാപി സഹജപരിപാലനലക്ഖണകിച്ചന്തരം വിജ്ജതീതി ന തന്നിസ്സയതാ യുജ്ജതി. തഞ്ഹി കിച്ചന്തരേ പസുതം ന ഇമാസം നിസ്സയോ ഭവിതും സക്കോതി, തസ്മാ പാരിസേസതോ തേസം നിസ്സയോ ഹദയവത്ഥു നാമ അത്ഥീതി വിഞ്ഞാതബ്ബം. ഹോതു താവ ധാതുദ്വയനിസ്സയോ വത്ഥു, ഉപാദായരൂപഞ്ച, തം പനേതം കമ്മസമുട്ഠാനം പടിനിയതകിച്ചം ഹദയപ്പദേസേ ഠിതമേകന്തി ദട്ഠബ്ബം. കഥമേതം വിഞ്ഞായതീതി? വുച്ചതേ – വത്ഥുരൂപഭാവതോ കമ്മസമുട്ഠാനം ചക്ഖു വിയ. യഞ്ഹി വിഞ്ഞാണസ്സ വത്ഥുഭൂതം രൂപം, തം കമ്മസമുട്ഠാനം യഥാ ചക്ഖുപസാദോ, തതോ ഏവ പടിനിയതകിച്ചം അട്ഠിം കത്വാ മനസി കത്വാ സബ്ബം ചേതസാ സമന്നാഹരിത്വാ കിഞ്ചി ചിന്തേന്തസ്സ ഹദയപ്പദേസസ്സ ഖിജ്ജനതോ തത്ഥേദം തിട്ഠതീതി വിഞ്ഞായതി. യഥാഹു ആചരിയാ –

‘‘കമ്മജം വത്ഥുഭാവാ തം, ചക്ഖുംവ നിയതക്രിയം;

ചിന്തായ ച ഉരോഖേദാ, തത്ര തിട്ഠന്തി വിജാനിയ’’ന്തി.

യദി മനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതൂനം നിസ്സയഭൂതം ഹദയവത്ഥു നാമ അത്ഥി, കസ്മാ പനേതം രൂപകണ്ഡേ ന വുത്തം. ന ഹി ലബ്ഭമാനസ്സ അവചനേ കാരണം അത്ഥീതി? നോ നത്ഥി കാരണന്തരസമ്ഭവതോ. കിം പന തം കാരണം? ദേസനാഭേദോ. യഥാ ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി ഏകന്തതോ ചക്ഖാദിനിസ്സയാനി, ന ഏവം മനോവിഞ്ഞാണം ഏകന്തേന ഹദയവത്ഥുനിസ്സിതം പഞ്ചവോകാരഭവേയേവ തന്നിസ്സയത്താ, ഏകന്തേന നിസ്സിതവസേനേവ ച വത്ഥുദേസനാ പവത്താ. ‘‘അത്ഥി രൂപം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ വത്ഥു, അത്ഥി രൂപം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ന വത്ഥൂ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൫൮൪) ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീഹി നിസ്സിതേഹി വിസേസിതത്താ. യമ്പി ഏകന്തേന ഹദയവത്ഥുനിസ്സയം തസ്സ വസേന ‘‘അത്ഥി രൂപം മനോവിഞ്ഞാണസ്സ വത്ഥൂ’’തിആദിനാ ദുകാദീസു വുച്ചമാനേസു ന തദനുഗുണാ ആരമ്മണദുകാദയോ സമ്ഭവന്തി. ന ഹി ‘‘അത്ഥി രൂപം മനോവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണം, അത്ഥി രൂപം ന മനോവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണ’’ന്തി സക്കാ വത്തുന്തി വത്ഥാരമ്മണദുകാ ഭിന്നഗതികാ സിയും, ന ഏകരസാ ദേസനാ ഭവേയ്യ, ഏകരസഞ്ച ദേസനം ദേസേതും തത്ഥ ഭഗവതോ അജ്ഝാസയോ, തസ്മാ തത്ഥ ഹദയവത്ഥു ന വുത്തം, ന അലബ്ഭമാനത്താ. ഏസാ ഹി ഭഗവതോ പകതി, യം ഏകരസേനേവ ദേസനം ദേസേതും ലബ്ഭമാനസ്സാപി കസ്സചി അഗ്ഗഹണം. തഥാ ഹി നിക്ഖേപകണ്ഡേപി ചിത്തുപ്പാദവിഭാഗേന അവുച്ചമാനത്താ അവിതക്കാവിചാരപദവിസജ്ജനേ വിതക്കോ വിചാരോ ചാതി വത്തും ന സക്കാതി അവിതക്കവിചാരമത്തപദവിസജ്ജനേ ലബ്ഭമാനോപി വിതക്കോ ന ഉദ്ധടോ, അഞ്ഞഥാ ‘‘വിതക്കോ ചാ’’തി വത്തബ്ബം സിയാതി. നിസ്സയഭാവതോ ഉപരി ആരോപേത്വാ വഹന്തം വിയ പച്ചുപട്ഠാതീതി ഉബ്ബാഹനപച്ചുപട്ഠാനം.

൬൭൫. ചതൂസു ആഹാരേസു ഇധ രൂപാധികാരതോ കബളീകാരോ ആഹാരോ ഗഹേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ആഹാരതാതി കബളീകാരോ ആഹാരോ’’തി. തത്ഥ കബളം കരീയതീതി കബളീകാരോ. ആഹരീയതീതി ആഹാരോ, കബളം കത്വാ അജ്ഝോഹരീയതീതി അത്ഥോ. ഇദഞ്ച സവത്ഥുകം കത്വാ ആഹാരം ദസ്സേതും വുത്തം. കബളീകാരാഹാരസ്സ പന ഓജാ ഇധ ആഹാരോ നാമ. തേനാഹ ‘‘യായ ഓജായാ’’തിആദി. സോ ച രൂപാഹരണസഭാവോ ഉപത്ഥമ്ഭനബലകരോ അങ്ഗമങ്ഗാനുസാരീരസാഹരണഭൂതോ ഭൂതനിസ്സിതോ ഏകോ വിസേസോ. ബാഹിരാഹാരപച്ചയം പടിലഭിത്വാ ഏവ അജ്ഝത്തികാഹാരോ രൂപം ഉപ്പാദേതീതി അയം അജ്ഝത്തികാഹാരസ്സ ഉപനിസ്സയഭാവേനാപി രൂപം ആഹരതീതി ആഹ ‘‘ഓജട്ഠമകം രൂപം ആഹരതീ’’തി. ഓജാ അട്ഠമീ യസ്സ തം ഓജട്ഠമകം. യായ ഓജായാതി അത്തനോ ഉദയാനന്തരം രൂപജനനതോ ഓജാസങ്ഖാതായ ഓദനകുമ്മാസാദിവത്ഥുഗതായ യായ ഫരണഓജായ. യത്ഥ യത്ഥാതി യമ്ഹി യമ്ഹി ജനപദേ, നഗരാദീസു ച. ‘‘കബളീകാരോ ആഹാരോ’’തി പവുച്ചതി തബ്ബത്ഥുകത്താതി അധിപ്പായോ.

൬൭൬. കിം പന വത്ഥുനോ കിച്ചം, കിം ഓജായാതി ചേ? പരിസ്സയഹരണം വത്ഥുസ്സ കിച്ചം, പാലനം ഓജായാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അന്നപാനാദിക’’ന്തിആദി. അഗ്ഗിം ഹരതി കമ്മജന്തി കമ്മജതേജം ഗണ്ഹാതി. അന്തോകുച്ഛിയഞ്ഹി ഓദനാദിവത്ഥുസ്മിം അസതി കമ്മജതേജോ ഉട്ഠഹിത്വാ ഉദരപടലസങ്ഖാതമുപാദിന്നരൂപം ഗണ്ഹാതി, ‘‘ഛാതോമ്ഹി, ആഹാരം മേ ദേഥാ’’തി വദാപേതി, ഭുത്തകാലേ ഉദരപടലം മുഞ്ചിത്വാ അനുപാദിന്നകവത്ഥും ഗണ്ഹാതി, അഥ സത്തോ ഏകഗ്ഗോ ഹോതി. യഥാ ഹി ഛായാരക്ഖസോ ഛായാപവിട്ഠം ദിസ്വാ ഗഹേത്വാ ദേവസങ്ഖലികായ ബന്ധിത്വാ അത്തനോ ഭവനേ മോദന്തോ ഛാതകാലേ ആഗന്ത്വാ സീസേ ദംസതി, സോ ദട്ഠത്താ വിരവതി, തം വിരവം സുത്വാ സചേ അഞ്ഞേപി മനുസ്സാ ആഗച്ഛന്തി, സോ ആഗതാഗതേ ഗഹേത്വാ ഖാദിത്വാ സകഭവനേ മോദതി, ഏവം യം യം അന്നപാനാദികം വത്ഥു, തം തം കമ്മജതേജോ ഗഹേത്വാ ജീരാപേത്വാ പുന ഉദരപടലം ഗണ്ഹാതി, തസ്മാ അന്നപാനാദികം വത്ഥു അത്തനോ ഉദരപടലം പവിട്ഠകാലേ ഉപാദിന്നകായം ഗഹേത്വാ ഠിതം തതോ മോചേത്വാ അത്താനം ഗണ്ഹാപനവസേന തം അത്തനോ സന്തികം ഹരതി. കേവലന്തി ഓജാവിയുത്തം വത്ഥു ജീവിതം കമ്മജഭൂതം തം പാലേതും ന സക്കോതി.

൬൭൭. ഓജാ…പേ… പാചകന്തി ഓജാ ജീവിതം പാലേതും സക്കോതി, കമ്മജം തേജം ഹരിതും ന സക്കോതി ആമാസയസ്സ അപുണ്ണതോതി അധിപ്പായോ. ഉപത്ഥമ്ഭനപച്ചുപട്ഠാനോതി ഓജട്ഠമകരൂപഹരണവസേനേവ ഇമസ്സ കായസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭനവസേന പച്ചുപട്ഠാതി. കായേനാതി രൂപകായേന. അത്തനോ ഭാവന്തി അത്തനോ അധിപ്പായം. വിഞ്ഞാപേന്താനന്തി പരേസം സഞ്ഞാപേന്താനം. കായഗ്ഗഹണാനുസാരേനാതി ഫന്ദമാനകായഗതവണ്ണസ്സ ഗഹണഭൂതാനം ചക്ഖുദ്വാരികജവനാനന്തരപ്പവത്താനം നിച്ഛയഗ്ഗഹണസങ്ഖാതാനം മനോദ്വാരികജവനാനം അനുസ്സരണേന തേസം അനന്തരന്തി അത്ഥോ. പഞ്ചദ്വാരേ ഹി രൂപാദിആരമ്മണേ ആപാഥഗതേ യഥാപച്ചയം കുസലാകുസലജവനേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതിണ്ണേ മനോദ്വാരികജവനം തദേവാരമ്മണം കത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതരതി, പുന തസ്മിംയേവ ദ്വാരേ വിസയം വവത്ഥാപേത്വാ ജവനം ഭവങ്ഗം ഓതരതി, തസ്മാ ചക്ഖുദ്വാരികജവനാനന്തരപ്പവത്താനം ദ്വിന്നം ജവനവാരാനമനന്തരം തതിയവാരേ പവത്തായ മനോദ്വാരജവനവീഥിയാ ഏവ ഗഹിതായ ഏതായ കരണഭൂതായ ചതുത്ഥവാരേ മനോദ്വാരേ ജവനേനേവ ഭാവോ വിഞ്ഞായതി. ഏതേന വിഞ്ഞത്തി-സദ്ദസ്സ കരണസാധനതാ വുത്താ. സയം വാതിആദിനാ പന കമ്മസാധനത്തമാഹ.

ഏവം വിഞ്ഞത്തി-സദ്ദസ്സ കാരകദ്വയേ സമ്ഭവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി കായ-സദ്ദേന സഹ കമ്മധാരയസമാസം ദസ്സേതും, ‘‘കായോ’’തി വോഹാരസ്സ വിഞ്ഞത്തിയമ്പി ച പവത്തിം ദസ്സേന്തോ ‘‘കായേന സംവരോ’’തിആദിസുത്തമാഹ. കായവിപ്ഫന്ദനേന അധിപ്പായവിഞ്ഞാപനഹേതുത്താതി വിപ്ഫന്ദമാനകായേന കരണഭൂതേന അധിപ്പായവിഞ്ഞാപനഹേതുഭാവതോ കായേന വിഞ്ഞത്തീതിപി കായവിഞ്ഞത്തീതി സമ്ബന്ധോ. അയം പനേത്ഥ അത്ഥോ – വിഞ്ഞത്തിയാ കായവിപ്ഫന്ദനസ്സ ഹേതുഭാവതോ തംഹേതുകം കായവിപ്ഫന്ദനസങ്ഖാതം കായം ഗഹേത്വാ അധിപ്പായജാനനതോ വിഞ്ഞത്തി അധിപ്പായവിഞ്ഞാപനസ്സ കാരണഭാവേന ഗയ്ഹതീതി കായേന അധിപ്പായം വിഞ്ഞാപേതീതി. തഥാ കായവിപ്ഫന്ദനം ഗഹേത്വാ തസ്സ കാരണമേത്ഥ അത്ഥീതി വിഞ്ഞത്തിയാ ഗയ്ഹമാനത്താ സയഞ്ച കായേന വിഞ്ഞായതി, തസ്മാ കായേന വിഞ്ഞത്തീതിപി കായവിഞ്ഞത്തീതി.

൬൭൮. ചിത്തജാനിലധാതുയാതി അഭിക്കമാദിപവത്തകചിത്തസമുട്ഠാനവായോധാതുയാ. ആകാരവികാരതാതി ആകാരഭൂതോ വികാരോ. കസ്സ പന സാ ആകാരവികാരതാതി? സാമത്ഥിയതോ വായോധാതുഅധികാനം ചിത്തജമഹാഭൂതാനം. കിം തം സാമത്ഥിയം? ചലനഹേതുതാ, ചിത്തജതാ, ഉപാദായരൂപതാ ച. അഥ വാ ചിത്തജാനിലധാതുയാ ഏകാ ആകാരവികാരതാതി സമ്ബന്ധോ. ന കേവലഞ്ഹി സാമിവചനം ചലനസമ്ബന്ധാപേക്ഖായ ഏവ, അഥ ഖോ ആകാരവികാരസമ്ബന്ധാപേക്ഖായപീതി.

യദി ഏവം, കഥം വിഞ്ഞത്തിയാ ഉപാദായരൂപത്തം. ‘‘ചിത്തജാനിലധാതുയാ’’തി ഹി വചനേന വായോധാതുയാവ ആകാരവികാരതാ വിഞ്ഞത്തി ആപജ്ജതി, ന ച ഏകഭൂതനിസ്സിതം ഉപാദായരൂപം നാമ അത്ഥി ‘‘ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായരൂപ’’ന്തി (ധ. സ. ൫൮൪) വചനതോതി? നായം ദോസോ, ചതുന്നം വികാരതാ ചതൂസു ഏകസ്സപി ഹോതി ചതുസാധാരണധനം വിയ. അനിലധാതുഅധികകലാപോ വാ ഇധ ‘‘അനിലധാതൂ’’തി വുച്ചതി, തദധികേ തംവോഹാരതോ യഥാ സമ്ഭാരധാതുയാ അധികഭാവേന പഥവീവോഹാരോ, തസ്മാ വായോധാതുഅധികാനം ചിത്തജമഹാഭൂതാനം ഏകാ ആകാരവികാരതാ കായവിഞ്ഞത്തീതി ന കോചി വിരോധോ. അധികതാ ചസ്സാ സാമത്ഥിയതോ ദട്ഠബ്ബാ, ന പമാണതോ. ഇതരഥാ ഹി തേസം അവിനിബ്ഭോഗവുത്തിതാ ന യുജ്ജേയ്യ. അധികതാ ഹി അത്തനോ അധികവസേന ഇതരേഹി വിനിബ്ഭോഗപ്പവത്തിതോ ഹോതി. സാമത്ഥിയാധികഞ്ച കാരണാനുകാരിതായ. കാരണഞ്ഹി അഭിക്കമാദിപവത്തകം ചിത്തം, തം ചലനാധിപ്പായസഭാവം തതോ സമുട്ഠിതേ കലാപേ അനുകരോന്തേ വായോധാതുയാ ഏവ അധികത്തം യുത്തന്തി. കേചി പന ‘‘വായോധാതുയാ ഏവ ആകാരവികാരതാ’’തി ഗണ്ഹന്തി, തേസം മതേന ഉപാദാരൂപത്തം ദുരൂപപന്നം. ന ഹി ഏകസ്സ വികാരോ ചതുന്നം ഉപാദാരൂപന്തി സക്കാ വത്തും.

കീദിസീ പനായം വികാരതാതി ആഹ ‘‘സഹജാതസ്സ രൂപസ്സ ചലനേ ഹേതൂ’’തി. തത്ഥ സഹജാതസ്സാതി അത്തനാ സഹജാതസ്സ. യസ്മാ ഉതുചിത്താഹാരജാനം ചലനം ചിത്തജരൂപസമ്ബന്ധേനേവ ഹോതി, നദീസോതചലനേന തത്ഥ പക്ഖിത്തസുക്ഖഗോമയപിണ്ഡാദീനം വിയ. വിഞ്ഞത്തിവസേന പന ചിത്തജാനമേവ ചലനം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സഹജാതസ്സാ’’തി. രൂപസ്സാതി രൂപകായസ്സ. ചലനേതി സന്ഥമ്ഭനസന്ധാരണചലനസങ്ഖാതേ ചലിതഭാവേ. സന്ഥമ്ഭനാദികമ്പി ഹി ചലനാഭിമുഖതായ ചലനന്തി യുജ്ജതി. ഹേതൂതി ഹേതുഭൂതാ സഹകാരീകാരണഭൂതാ. ഏത്താവതാ ച കിം വുത്തം ഹോതി? കായവിഞ്ഞത്തി നാമ നേവ ഫന്ദമാനരൂപകായോ, ന ച ഫന്ദമാനാ വായോധാതു, അഥ ഖോ മഹന്തം പാസാണം ഉക്ഖിപന്തസ്സ സബ്ബഥാമേന ഗഹണകാലേ സരീരസ്സ ഉസ്സാഹനവികാരോ വിയ രൂപകായസ്സ പരിപ്ഫന്ദനപച്ചയഭാവേന ലബ്ഭമാനോ ഏകോ ആകാരവികാരോ കായവിഞ്ഞത്തി നാമാതി വുത്തം ഹോതി.

നനു ച ഫന്ദമാനവണ്ണാദിവിനിമുത്തോ കോചി വികാരോ അത്ഥി, തസ്സ വണ്ണഗ്ഗഹണാനന്തരം ഗഹണം ഹോതീതി കഥമേതം വിഞ്ഞായതീതി? അധിപ്പായഗ്ഗഹണതോ. ന ഹി വിഞ്ഞത്തിവികാരരഹിതേസു രുക്ഖചലനാദീസു അധിപ്പായഗ്ഗഹണം ദിട്ഠം, ഹത്ഥചലനാദീസു പന ദിട്ഠം, തസ്മാ ഫന്ദമാനവണ്ണാദിവിനിമുത്തോ കോചി വികാരോ അത്ഥി അധിപ്പായസ്സ വിഞ്ഞാപകോതി സമ്പടിച്ഛിതബ്ബമേതം ഏകന്തേന. ഞാപകോ ച ഹേതു സയം ഗഹിതോയേവ അത്തനോ ഞാപേതബ്ബമത്ഥം ഞാപേതി, ന വിജ്ജമാനമത്തേനാതി. ഞാപേതബ്ബവണ്ണഗ്ഗഹണാനന്തരം വികാരഗ്ഗഹണമ്പി അനുമാനതോ സിദ്ധം. തഥാ ഹി വദന്തി –

‘‘വിസയത്തമനാപന്നാ,

സദ്ദാ നേവത്ഥബോധകാ;

ന സത്താമത്തതോ അത്ഥേ,

തേ അഞ്ഞാതാ പകാസകാ’’തി.

യദി വികാരഗ്ഗഹണമേവ കാരണമധിപ്പായഗ്ഗഹണസ്സ, കസ്മാ അഗ്ഗഹിതസങ്കേതാനം അധിപ്പായഗ്ഗഹണം ന ഹോതീതി? ന കേവലം വികാരഗ്ഗഹണമേവ അധിപ്പായസ്സ ഗഹണസ്സ കാരണം, അഥ ഖോ പുരിമസിദ്ധസമ്ബന്ധഗ്ഗഹണഞ്ച ഇമസ്സ ഉപനിസ്സയോതി ദട്ഠബ്ബം. യഥാ ഹി അരഞ്ഞേ ഉദകതിത്ഥേ ഉസ്സാപേത്വാ ഠപിതഗോസീസാദീനി ഉദകനിമിത്താനി ദിസ്വാ തദനന്തരപ്പവത്തായ അവിഞ്ഞായമാനന്തരായ മനോദ്വാരജവനവീഥിയാ ഗോസീസാദീനം ഉദകസഹചാരീപകാരസഞ്ഞാണാകാരം ഗഹേത്വാ ‘‘ഉദകമേത്ഥ അത്ഥീ’’തി ജാനനം, ഏവം ഫന്ദമാനവണ്ണം ഗഹേത്വാ തദനന്തപ്പവത്തായ അവിഞ്ഞായമാനന്തരായ മനോദ്വാരവീഥിയാ പുരിമഗ്ഗഹിതസമ്ബന്ധൂപനിസ്സയസഹിതായ സാധിപ്പായവികാരഗ്ഗഹണം ഹോതീതി.

൬൮൧-൨. സഹജരൂപചലനസ്സ വിഞ്ഞത്തിവികാരസഹിതായ വായോധാതുയാ ഹേതുഭാവോ യുത്തോ, കിം സബ്ബാ ഏവ വായോധാതു സഹജരൂപം ചാലേതീതി ഇമം ചോദനം സോധേതും ‘‘ലഭിത്വാ പനുപത്ഥമ്ഭ’’ന്തിആദി വുത്തം. ഉപത്ഥമ്ഭേതീതി ഉപത്ഥമ്ഭം, ഉപത്ഥമ്ഭകപച്ചയന്തി അത്ഥോ. ഏകാവജ്ജനവീഥിയന്തി മനോദ്വാരികജവനവീഥിം സന്ധായാഹ പഞ്ചദ്വാരികവീഥിയാ വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകത്താഭാവതോ. ഹേട്ഠാഹി ഛഹി ച ചിത്തേഹീതി സത്തസു ജവനേസു ഹേട്ഠിമേഹി ഛഹി ജവനേഹി സമുട്ഠിതം വായോധാതും ഉപത്ഥമ്ഭം ലഭിത്വാതി സമ്ബന്ധോ. കേചി പന പോത്ഥകേസു ‘‘വായോധാതുസമുട്ഠിത’’ന്തി പാഠം ദിസ്വാ ഉപത്ഥമ്ഭന്തി ഭാവസാധനവസേന ഗഹേത്വാ ഹേട്ഠാ ഛഹി ചിത്തേഹി ഉപ്പന്നവായോധാതുസമുട്ഠിതം ഉപത്ഥമ്ഭം ലഭിത്വാതി യോജേന്തി. വിഞ്ഞത്തിസഹിതത്തനാതി സയം വിഞ്ഞത്തിസഹിതാ അത്തനാ സഹജാതം ചിത്തജരൂപം ദേസന്തരുപ്പത്തിഹേതുഭാവേന ചലയതി, ന ഇതരാതി അത്ഥോ.

അയം പനേത്ഥാധിപ്പായോ – യഥാ നാമ സത്തഹി യുഗേഹി ആകഡ്ഢിതബ്ബസകടേ സത്തമയുഗയുത്താ ഏവ ഗോണാ ഹേട്ഠാ ഛസു യുഗേസു യുത്തഗോണേഹി ലദ്ധുപത്ഥമ്ഭാ സകടം ചാലേന്തി, പഠമയുഗാദിയുത്താ പന സന്ഥമ്ഭനസന്ധാരണമത്തമേവ സാധേന്താ തേസം ഉപത്ഥമ്ഭകാ ഹോന്തി, ഏവമേവം സത്തമജവനസമുട്ഠിതാ വായോധാതു ഹേട്ഠാ ഛഹി ജവനേഹി സമുട്ഠിതവായോധാതുതോ ലദ്ധുപത്ഥമ്ഭാ ചിത്തജരൂപം ചാലേതി. പഠമജവനാദിസമുട്ഠിതാ പന സന്ഥമ്ഭനസന്ധാരണമത്തം സാധേന്താ തസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭകാ ഹോന്തി, ദേസന്തരുപ്പത്തിയേവ ചേത്ഥ ചലനം ഉപ്പന്നദേസതോ കേസഗ്ഗമത്തമ്പി ധമ്മാനം ചലനാഭാവതോ, ഇതരഥാ ധമ്മാനം അബ്യാപാരതാ, ഖണികതാ ച ന സിയാ. കഥം പനസ്സ സഹജരൂപാനം ദേസന്തരുപ്പത്തിയാ ഹേതുഭാവോതി? യഥാ അത്തനാ സഹജരൂപാനി ഹേട്ഠിമജവനാദിസമുട്ഠിതരൂപേഹി പതിട്ഠിതട്ഠാനതോ അഞ്ഞത്ഥ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഏവം തേഹി സഹ തത്ഥ ഉപ്പത്തിയേവസ്സ ദേസന്തരുപ്പത്തിഹേതുഭാവോതി ദട്ഠബ്ബം.

അഥ ഫന്ദമാനവണ്ണഗ്ഗഹണാനന്തരം വിഞ്ഞത്തിഗ്ഗഹണസ്സ വുത്തത്താ വിഞ്ഞത്തിസഹിതാതി സത്തമജവനസമുട്ഠിതായ ഏവ ച വിസേസിതത്താ ചലനാകാരസഹിതായേവ വായോധാതു വികാരസഹിതാതി? നയിദമേവം ദേസന്തരുപ്പത്തിഹേതുഭാവേന ചലയിതുമസക്കോന്തിയോപി സന്ഥമ്ഭനസന്ധാരണമത്തകരണേന പഠമജവനാദിസമുട്ഠാനവായോധാതുയോപി വിഞ്ഞത്തിവികാരസഹിതാ ഏവ. യേന ദിസാഭാഗേന ഗന്ത്വാ അഭിക്കമാദീനി പവത്തേതുകാമോ തദഭിമുഖഭാവവികാരസമ്ഭവതോ. അധിപ്പായസഹഭാവിനഞ്ഹി വികാരം വിഞ്ഞത്തിമാചിക്ഖന്തി. തേനേവ ഹി ഭഗവതാ ‘‘കതമം തം രൂപം കായവിഞ്ഞത്തി? യാ കുസലചിത്തസ്സ വാ…പേ… അബ്യാകതചിത്തസ്സ വാ അഭിക്കമന്തസ്സ വാ…പേ… പസാരേന്തസ്സ വാ കായസ്സ ഥമ്ഭനാ സന്ഥമ്ഭനാ സന്ഥമ്ഭിതത്തം വിഞ്ഞത്തി വിഞ്ഞാപനാ വിഞ്ഞാപിതത്തം. ഇദം തം രൂപം കായവിഞ്ഞത്തീ’’തി (ധ. സ. ൭൨൦) സന്ഥമ്ഭനസന്ധാരണാനമ്പി പച്ചയഭാവാകാരോ കായവിഞ്ഞത്തീതി വുത്തോ. ഏവഞ്ച കത്വാ മനോദ്വാരാവജ്ജനസ്സാപി വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകതാവചനം സുട്ഠു ഉപപന്നം ഹോതി.

൬൮൩-൪. ചിത്തജാതായ പഥവീധാതുയാ ഉപാദിന്നകഘട്ടനേ പച്ചയോ യോ ആകാരവികാരോ, അയം വചീവിഞ്ഞത്തി വിഞ്ഞേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ ചിത്തജാതായാതി വചീഭേദപ്പവത്തകചിത്തസമുട്ഠാനായ. ഉപാദിന്നകഘട്ടനേതി ഉപാദിന്നകകലാപസങ്ഖാതസ്സ അക്ഖരുപ്പത്തിട്ഠാനസ്സ ഘട്ടനസഞ്ഞിതേ കിച്ചേ ഘട്ടനസ്സാതി അത്ഥോ. പച്ചയോതി തസ്സ സഹകാരീകാരണഭൂതോ. ഏകോ ആകാരവികാരോതി ഘട്ടിയമാനഉപാദിന്നരൂപതോ, ഘട്ടന്തി യാ പഥവീധാതുതോ ച വിനിവട്ടോ പഥവീധാതുയാ ഉപാദിന്നഘട്ടനപച്ചയസഭാവരൂപോ ഏകോ ആകാരവികാരവിസേസോതി അത്ഥോ. പഥവിധാതുയാതി സാമിവചനം ‘‘ഉഭയസമ്ബന്ധാപേക്ഖ’’ന്തിആദി കായവിഞ്ഞത്തിയം വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. അയം പന വിസേസോ – യഥാ തത്ഥ ഫന്ദമാനവണ്ണഗ്ഗഹണാനന്തരം ഗയ്ഹതി, ഏവമിധ സുയ്യമാനസദ്ദസവനാനന്തരന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഇദഞ്ച സന്ഥമ്ഭനാദീനം അഭാവേന ഘട്ടനേന സദ്ധിംയേവ സദ്ദസ്സ ഉപ്പജ്ജനതോ ‘‘ലഭിത്വാ പനുപത്ഥമ്ഭ’’ന്തിആദിനയോ ന ലബ്ഭതി. ഘട്ടനഞ്ഹി പഠമജവനാദീസുപി ലബ്ഭതേവ. തേനാഹ ‘‘സദ്ദവസാ’’തി. അഥ ഘട്ടനചലനാനം കോ വിസേസോതി? ഘട്ടനം പച്ചയവിസേസേന ഭൂതകലാപാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം ആസന്നതരുപ്പാദതാ, ചലനം ഏകസ്സാപി ദേസന്തരുപ്പാദനപരമ്പരതാതി അയമേതേസം വിസേസോ. ഗോസീസാദിഉപമാപേത്ഥ യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബാ. സാവാതി സാ ഏവ സഹസദ്ദാ വിഞ്ഞത്തി. സക്യകുലിന്ദുനാതി സുപരിസുദ്ധഗഗനതലസ്സ സക്കരാജകുലസ്സ അവഭാസകട്ഠേന തസ്സ നിസാകരഭൂതേന. അഥ വാ ഇന്ദതി പരമിസ്സരിയം കരോതീതി ഇന്ദു. ഇന്ദു-സദ്ദസ്സ ഉത്തമവാചകത്താ സക്കകുലുത്തമേനാതി അത്ഥോ.

൬൮൫. അഥ വിഞ്ഞത്തി താവ സഹസദ്ദാവ, സദ്ദോ പന ചിത്തജോ അവിഞ്ഞത്തികോ അത്ഥീതി ചേ? നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സദ്ദോ ന ചിത്തജോ’’തിആദി. വിഞ്ഞത്തിഘട്ടനന്തി വിഞ്ഞത്തിപച്ചയം പഥവീധാതുയാ ഘട്ടനം. ധാതുസങ്ഘട്ടനേനേവാതിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം സമത്ഥേതി. യസ്മാ ധാതുസങ്ഘട്ടനേനേവ സദ്ദോ ജായതി, ന തേന വിനാ, തസ്മാതി അത്ഥോ. അനേന ച യേ വദന്തി ‘‘വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദോ ന സോതവിഞ്ഞേയ്യോതി മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തത്താ ചിത്തസമുട്ഠാനോ വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദോ വിഞ്ഞത്തിയാ വിനാപി ഉപ്പജ്ജതി. ‘യാ തായ വാചായ വിഞ്ഞത്തി വിഞ്ഞാപനാ’തി (ധ. സ. ൬൩൬) ഹി വചനതോ അസോതവിഞ്ഞേയ്യേന സദ്ദേന സഹ വിഞ്ഞത്തി ന ഉപ്പജ്ജതി, തതോവ ചിത്തജോപി സദ്ദനവകോ അത്ഥീ’’തി, തേസം വാദം പടിക്ഖിപതി. മഹാഅട്ഠകഥാവാദോപി ഹി സദ്ദോവ ഹോതി, ന സോതവിഞ്ഞേയ്യോതി വിരുദ്ധമേതന്തി മഞ്ഞമാനേഹി സങ്ഗഹകാരേഹി പടിക്ഖിത്തോവ. ആനന്ദാചരിയോ പന മഹാഅട്ഠകഥാവാദം അപ്പടിക്ഖിപിത്വാവ തത്ഥ അധിപ്പായം വണ്ണേതി. കഥം? ‘‘ജിവ്ഹാതാലുചലനാദികരവിതക്കസമുട്ഠിതം വിഞ്ഞത്തിസഹജമേവ സുഖുമസദ്ദം ദിബ്ബസോതേന സുത്വാ ആദിസതീ’’തി സുത്തേ, പട്ഠാനേ ച ഓളാരികം സദ്ദം സന്ധായ സോതവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയഭാവോ വുത്തോതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദസ്സ അസോതവിഞ്ഞേയ്യതാ വുത്താതി.

൬൮൬-൭. വിഞ്ഞാപനതോതി വചീഘോസേന അധിപ്പായവിഞ്ഞാപനഹേതുത്താ. സയം വിഞ്ഞേയ്യതോതി ഗഹണാനുസാരേന വചീഘോസേന വാ ഹേതുനാ സയം വിഞ്ഞേയ്യത്താ. തസ്സാതി വിഞ്ഞത്തിസദ്ദസ്സ. സമ്ഭവോ കാരകദ്വയേതി വിഞ്ഞാപയതീതി വിഞ്ഞത്തി, വിഞ്ഞായതീതി വിഞ്ഞത്തീതി ഏവം ഹേതുമ്ഹി, കമ്മനി വാ തസ്സ സമ്ഭവോ നിബ്ബത്തി ഹോതീതി അത്ഥോ. കിം പനേതം വിഞ്ഞത്തിദ്വയം ചിത്തസമുട്ഠാനം, ഉദാഹു കമ്മാദിസമുട്ഠാനന്തി ആഹ ‘‘ന വിഞ്ഞത്തിദ്വയ’’ന്തിആദി. അട്ഠ രൂപാനി വിയാതി സകസകകലാപഗതഅട്ഠരൂപാനി വിയ, വിഞ്ഞത്തിദ്വയസ്സ ഏകതോ വുച്ചമാനത്താ കായവിഞ്ഞത്തിസഹജകലാപേ സദ്ദോ ന ലബ്ഭതീതി വചീവിഞ്ഞത്തികലാപേ ലബ്ഭമാനമ്പി തം ഹിത്വാ ‘‘അട്ഠ’’ഇച്ചേവ വുത്തം.

യഥാവുത്തവികാരഗ്ഗഹണമുഖേന ‘‘അയം ഇദം നാമ കാതുകാമോ’’തി തംസമങ്ഗിനോ അധിപ്പായോ വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘അധിപ്പായപ്പകാസനരസാ’’തി. കായവിപ്ഫന്ദനഹേതുഭൂതായ വായോധാതുയാ വികാരത്താ തസ്സാ കായവിപ്ഫന്ദനസ്സ ഹേതുഭാവാകാരേന പച്ചുപട്ഠാനന്തി വുത്തം ‘‘കായ…പേ… പച്ചുപട്ഠാനാ’’തി. വായോധാതുയാ കിച്ചാധികതായ ആഹ ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനവായോധാതുപദട്ഠാനാ’’തി. വചീഘോസസ്സ ഹേതുഭാവപച്ചുപട്ഠാനാതി വുത്തനയേനേവ വചീഘോസസങ്ഖാതസ്സ ചിത്തജസദ്ദസ്സ ഹേതുഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ.

കേചി പനേത്ഥ ‘‘ഘട്ടനേ പച്ചയോതി വുത്തത്താ ഘട്ടനാനന്തരം സദ്ദസ്സ ഉപ്പത്തി ഹോതീതി ഗഹേത്വാ ചിത്തസമുട്ഠാനപഥവീധാതു ഉപാദിന്നഘട്ടനമത്തം കരോതി, ഘട്ടിതക്ഖണേ ഉതുസമുട്ഠാനോവ സദ്ദോ ഉപ്പജ്ജതി, സോ പന ചിത്തപച്ചയത്താ പരിയായേന ചിത്തസമുട്ഠാനോതി വുച്ചതീ’’തി വദന്തി. തേസം മതേന ചിത്തജസദ്ദോയേവ ന ലബ്ഭതി, തസ്മാ ഏവം അഗ്ഗഹേത്വാ ഉദകതാപനകാലേ അന്തോഉദകേയേവ ഉപ്പജ്ജനകസദ്ദോ വിയ ഉപാദിന്നേ ഘട്ടേത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനചിത്തസമുട്ഠാനപഥവീധാതുയാ ഉപ്പത്തിസമകാലമേവ തസ്മിം കലാപേ നവമം ഹുത്വാ അന്തോയേവ ഭൂതികസദ്ദോ ഉപ്പജ്ജതീതി ഗഹേതബ്ബം, തസ്മാ ചിത്തസമുട്ഠാനസദ്ദോപി വചീവിഞ്ഞത്തിവസേനേവ ഉപ്പജ്ജതി, അച്ഛരാപഹരണാദിസദ്ദോ പന വചീവിഞ്ഞത്തിയാ അഭാവതോ ചിത്തപച്ചയഉതുസമുട്ഠാനോയേവാതി.

൬൮൮. വിഗ്ഗഹാഭാവതോ ന കസ്സതി, കസിതും ഛിന്ദിതും ന സക്കോതീതി അകാസോ, സോയേവ ആകാസോതി ആഹ ‘‘ന കസ്സതീതി ആകാസോ’’തി, കോ പനേസോതി ആഹ ‘‘രൂപാനം വിവരോ’’തി, കണ്ണച്ഛിദ്ദാദിരൂപാനം അന്തരന്തി അത്ഥോ. അനേന അജടാകാസമാഹ. യോ…പേ… പരിച്ഛേദോതി പന ഇമിനാ ഇധാധിപ്പേതമാകാസം, സോ പന രുള്ഹീവസേന ആകാസോതി പവുച്ചതി.

രൂപാനി പരിച്ഛിന്ദതി, സയം വാ തേഹി പരിച്ഛിജ്ജതി, തേസം വാ പരിച്ഛേദമത്തന്തി രൂപപരിച്ഛേദോ, തം ലക്ഖണമേതസ്സാതി രൂപപരിച്ഛേദലക്ഖണോ. അയഞ്ഹി തം തം രൂപകലാപം പരിച്ഛിന്ദന്തോ വിയ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘രൂപപരിയന്തപ്പകാസനരസോ’’തി. ‘‘അയം രൂപാനം ഹേട്ഠിമോ പരിയന്തോ, അയം ഉപരിമോ’’തി ഏവം വിഭാവനകിച്ചോതി അത്ഥോ. അത്ഥതോ പന യസ്മാ രൂപാനം പരിച്ഛേദമത്തം ഹുത്വാ ഗയ്ഹതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘രൂപമരിയാദപച്ചുപട്ഠാനോ’’തി. ഏത്ഥാഹ – കിം പനേസ രൂപേ പരിച്ഛിന്ദന്തോ ചതുസമുട്ഠാനകലാപതോ പരിച്ഛിന്ദതി, അഥ ഏകസമുട്ഠാനബഹുകലാപതോ, ഉദാഹു ഏകേകസമുട്ഠാനഏകേകകലാപതോ, ഏകേകരൂപതോ വാതി? ഏകേകസമുട്ഠാനഏകേകകലാപതോതി ദട്ഠബ്ബം.

യദി ഹി ചതുസമുട്ഠാനകലാപതോ, ഏകസമുട്ഠാനബഹുകലാപതോ വാ പരിച്ഛിന്ദതി, ഏവം സതി സമ്ഫുട്ഠഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ വാ പരിച്ഛിന്ദേയ്യ, ഏകകലാപഗതരൂപാനം വിയ നാനാകലാപഗതരൂപാനമ്പി അവിനിബ്ഭോഗവുത്തിതാ വാ ആപജ്ജേയ്യ. അഥ വാ ഏകേകരൂപതോ പരിച്ഛിന്ദതി, ഏവം സതി ഏകേകകലാപഗതരൂപാനമ്പി നാനാകലാപഗതരൂപാനം വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞവിനിബ്ഭോഗവുത്തിതാപസങ്ഗോ സിയാ, ഉഭയമ്പി പനേതം അനിട്ഠം, തസ്മാ ഏകേകസമുട്ഠാനഏകേകകലാപതോ പരിച്ഛിന്ദതീതി ദട്ഠബ്ബം.

അസമ്ഫുട്ഠഭാവഛിദ്ദവിവരഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ വാതി അസമ്ഫുട്ഠഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ വാ ഛിദ്ദവിവരഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ വാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ യസ്മിം കലാപേ ഭൂതാനം പരിച്ഛേദോ, തേഹേവ അസമ്ഫുട്ഠഭാവേന പച്ചുപട്ഠാനതോ അസമ്ഫുട്ഠഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ. കിഞ്ചാപി ഹി കലാപന്തരഭൂതാ കലാപന്തരഭൂതേഹി സമ്ഫുട്ഠാവ ഏകഘനപിണ്ഡഭാവേന പവത്തത്താ, തഥാപി ധമ്മതോ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിവിത്തത്താ അസംകിണ്ണാ ഏവ. തേസം യാ വിവിത്തതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അസംകിണ്ണതാ, അയം പരിച്ഛേദോ. ഭൂതന്തരേഹി വിയ തേഹി സോ അസമ്ഫുട്ഠോവ, ഇതരഥാ പരിച്ഛിന്നതാ ന സിയാ തേസം ഭൂതാനം ബ്യാപിഭാവാപത്തിതോ. അബ്യാപിഭാവോ ഹി അസമ്ഫുട്ഠതാ. തേനാഹ ഭഗവാ ഇമസ്സ നിദ്ദേസേ ‘‘അസമ്ഫുട്ഠം ചതൂഹി മഹാഭൂതേഹീ’’തി (ധ. സ. ൬൩൭).

അഥ വാ കലാപന്തരഭൂതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം അസംകിണ്ണഭാവേന പച്ചുപട്ഠാനതോ അസമ്ഫുട്ഠതാപച്ചുപട്ഠാനഭാവോ വുത്തോ, കണ്ണച്ഛിദ്ദമുഖവിവരാദിവസേന ഛിദ്ദവിവരഭാവസ്സ പച്ചുപട്ഠാനതോ ഛിദ്ദവിവരഭാവപച്ചുപട്ഠാനതാ വുത്താ. രൂപപരിച്ഛേദേ ഹി സതി ഛിദ്ദവിവരഭാവോ ഹോതി. യേസം രൂപാനം പരിച്ഛേദോ, തത്ഥേവ തേസം പരിച്ഛേദഭാവേന ലബ്ഭതീതി വുത്തം ‘‘പരിച്ഛിന്നരൂപപദട്ഠാനോ’’തി.

൬൮൯-൯൧. രൂപസ്സലഹുതാദിത്തയനിദ്ദേസേതി രൂപസ്സലഹുതാ രൂപസ്സമുദുതാ രൂപസ്സകമ്മഞ്ഞതാതി ഇമസ്സ രൂപലഹുതാദിത്തയസ്സ നിദ്ദേസേ സമ്പത്തേ ഇദം വുച്ചതീതി അധിപ്പായോ. ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവാതി അരൂപസ്സ ലഹുതാദീസു ‘‘കായലഹുഭാവോ കായലഹുതാ’’തിആദിനാ വുത്തനയാനുസാരേനേവ ‘‘രൂപസ്സ ലഹുഭാവോ ലഹുതാ’’തിആദിനാ രൂപസമ്ബന്ധീഭാവേന രൂപവികാരാപി വിഞ്ഞാതബ്ബാ. രൂപസ്സ ലഹുഭാവോ ലഹുതാ, സാ രൂപസ്സ ഗരുഭാവവൂപസമലക്ഖണാ, ഗരുഭാവനിമ്മദ്ദനരസാ, അദന്ധതാപച്ചുപട്ഠാനാ, ലഹുരൂപപദട്ഠാനാ. രൂപസ്സ മുദുഭാവോ മുദുതാ, സാ രൂപസ്സ ഥദ്ധഭാവവൂപസമലക്ഖണാ, ഥദ്ധഭാവനിമ്മദ്ദനരസാ, സബ്ബകിരിയാസു അവിരോധിതാപച്ചുപട്ഠാനാ, മുദുരൂപപദട്ഠാനാ. രൂപസ്സ കമ്മഞ്ഞഭാവോ കമ്മഞ്ഞതാ, സാ രൂപസ്സ അകമ്മഞ്ഞഭാവവൂപസമലക്ഖണാ, അകമ്മഞ്ഞഭാവനിമ്മദ്ദനരസാ, സരീരകിരിയാസു അനുകൂലഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ, കമ്മഞ്ഞരൂപപദട്ഠാനാതി. അത്ഥോ പനേത്ഥ തത്ഥ തത്ഥ അമ്ഹേഹി വുത്താനുസാരേന വേദിതബ്ബോ. ഇമാ പന തിസ്സോ രൂപാനം വികാരഭാവതോ ‘‘രൂപവികാരാ’’തി വുച്ചന്തീതി ദസ്സേതും ‘‘തിസ്സോ…പേ… വിഭാവിനാ’’തി വുത്തം.

യഥാക്കമം പനേതാ രൂപസ്സ ദന്ധത്തകരധാതുക്ഖോഭപടിപക്ഖപച്ചയസമുട്ഠാനാ, ഥദ്ധത്തകരധാതുക്ഖോഭപടിപക്ഖപച്ചയസമുട്ഠാനാ, രൂപാനം സരീരകിരിയാസു അനനുകൂലഭാവകരധാതുക്ഖോഭപടിപക്ഖപച്ചയസമുട്ഠാനാതി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ധാതുക്ഖോഭോതി വാതപിത്തസേമ്ഹപകോപോ, രസാദിധാതൂനം വാ വികാരാവത്ഥാ, ദ്വിധാ വുത്താപി അത്ഥതോ പഥവീധാതുആദീനംയേവ വികാരോതി ദട്ഠബ്ബം. പടിപക്ഖപച്ചയാ സപ്പായഉതുആഹാരാവിക്ഖിത്തചിത്തതാ, സാ ച തംതംവികാരസ്സ വിസേസപച്ചയഭാവതോ വുത്താ, അവിസേസേന പന സബ്ബേസം പച്ചയാ, തഥാ ഹി തേ കദാചിപി അഞ്ഞമഞ്ഞം ന വിജഹന്തി. തഥാ അവിജഹന്താനം പന ദുബ്ബിജാനീയം നാനത്തന്തി തംപകാസനത്ഥം ‘‘ഏതാസ’’ന്തിആദി വുത്തം. കമതോവ നിദസ്സനന്തി സമ്ബന്ധോ. ലഹുതായ ഹി അരോഗീ നിദസ്സനം, മുദുതായ മദ്ദിതചമ്മം, കമ്മഞ്ഞതായ സുധന്തസുവണ്ണം.

നനു ചേത്ഥ അരോഗിനോ താവ നിദസ്സനം യുത്തം തസ്സ ഇന്ദ്രിയബദ്ധസന്താനത്താ, സുപരിമദ്ദിതചമ്മസുധന്തസുവണ്ണാനം പന കഥം. ന ഹി അനിന്ദ്രിയബദ്ധരൂപസന്താനേ ലഹുതാദീനി സമ്ഭവന്തി തഥാ ധാതുക്ഖോഭപടിപക്ഖപച്ചയാഭാവതോ? സച്ചം, മുദുകമ്മഞ്ഞസദിസരൂപനിദസ്സനമത്തമേതം, ന പന തത്ഥ ഇധാധിപ്പേതമുദുതാകമ്മഞ്ഞതാസഭാവതോ. യദി ഏവം, കഥം തൂലപിചുആദീസു ലഹുഭാവാദികന്തി? ന തത്ഥ പരമത്ഥതോ ലഹുഭാവാദികം അത്ഥി, ഗരുഭാവാദിഹേതൂനം പന അഭാവതോ തത്ഥ ലഹുഭാവാദിവോഹാരോ.

കമ്മം കാതും ന സക്കോതി ഏകന്തേന താസം പച്ചുപ്പന്നപച്ചയാപേക്ഖത്താ, ഇതരഥാ സബ്ബദാഭാവിനീഹി ലഹുതാദീഹി ഭവിതബ്ബം സിയാതി. അദന്ധതാലക്ഖണാതി അഗരുഭാവലക്ഖണാ. ഗരുഭാവസ്സ വിനോദനം ഖിപനം അപനയനം കിച്ചമേതിസ്സാതി ഗരുഭാവവിനോദനരസാ. കിഞ്ചാപി ഹി അയം രൂപാനം ഗരുഭാവം വിനോദേതും ന സക്കോതി, ഗരുരൂപപടിപക്ഖാനം പന അദന്ധരൂപാനം വികാരത്താ ‘‘ജാതി നം ഉപ്പാദേതീ’’തിആദീസു വിയ പരിയായേന ഗരുഭാവം വിനോദേതി നാമ. തസ്സഞ്ഹി വിജ്ജമാനായം ഉപ്പന്നരൂപാനം അഗരുഭാവോയേവാതി. ഏസ നയോ മുദുതാകമ്മഞ്ഞതാസു. ചേതസികലഹുതാദയോ പന അത്തനോ അത്തനോ പച്ചനീകാനം തംതംഅകുസലധമ്മാനം വിദ്ധംസകഭാവേന പവത്തന്തീതി വികാരമത്തഭാവതോ നിപ്പരിയായേനേവ താസം തംകിച്ചതാ ലബ്ഭതീതി ദട്ഠബ്ബം. ലഹുപരിവത്തിതപച്ചുപട്ഠാനാതി അദന്ധസ്സ അരോഗീപുരിസസ്സ അപരാപരം സങ്കന്തി പരിവത്തനം വിയ അദന്ധപരിവത്തനം ഹുത്വാ പച്ചുപട്ഠാനാതി അത്ഥോ. യസ്സ രൂപസ്സ ലഹുതാ, തത്ഥേവ വികാരഭാവേന ഉപലബ്ഭനതോ ലഹുരൂപപദട്ഠാനാ. ഏവമിതരാസുപി. അഥദ്ധതാതി അകഥിനതാ. അത്തനോ മുദുഭാവേനേവ സബ്ബകിരിയാസു അവിരുദ്ധാ ഹുത്വാ പച്ചുപട്ഠാതീതി അവിരോധിതാപച്ചുപട്ഠാനാ. മുദു ഹി കത്ഥചി ന വിരുജ്ഝതി. തീസുപി ഠാനേസു പടിപക്ഖത്ഥേ അ-കാരോ. ദന്ധതാദിഹേതൂനം പടിപക്ഖസമുട്ഠാനത്താ ലഹുതാദീനന്തി കേചി. അപരേ പന സത്താപടിസേധേതി വദന്തി. സരീരേന കത്തബ്ബകിരിയാനം അനുകൂലതാസങ്ഖാതോ കമ്മഞ്ഞഭാവോ ലക്ഖണമേതിസ്സാതി സരീരകിരിയാനുകൂലകമ്മഞ്ഞഭാവലക്ഖണാ. അകമ്മഞ്ഞം ദുബ്ബലം നാമ ഹോതീതി കമ്മഞ്ഞതാ അദുബ്ബലഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ വുത്താ.

൬൯൨. രൂപാനമാചയോ യോതിആദീസു യോ നിപ്ഫന്നരൂപാനം ആദിതോ ചയോ, യഥാപച്ചയം തതോ തതോ ആഗതസ്സ വിയ ചയോതി വാ ആചയസങ്ഖാതോ രൂപാനം പഠമുപ്പാദോ വഡ്ഢി ച, സോ ഉപചയോതി ഉദ്ദേസേ വുത്തോ ‘‘ഉപഞ്ഞത്തം ഉപസിത്ത’’ന്തിആദീസു വിയ ഉപ-സദ്ദസ്സ പഠമൂപരിഅത്ഥദസ്സനതോ. യാ പന തേസംയേവ രൂപാനം അനുപ്പബന്ധതാ അനുപ്പബന്ധവസേന പവത്തി, സാ സന്തതീതി പവുച്ചതി. പടിസന്ധിക്ഖണേ ഹി രൂപുപ്പത്തിആദിചയഭാവതോ ആചയോ നാമ, തതോ പരം യാവ സത്തരസമചിത്തുപ്പാദാ വഡ്ഢിഭാവതോ ഉപചയോ നാമ. തദാ ഹി രൂപസ്സ കമ്മചിത്തഉതൂഹി ചയോയേവ, ന ഹാനി. അഥ വാ യാവ ആഹാരസമുട്ഠാന രൂപുപ്പാദോ, ചക്ഖാദിഉപ്പാദോ വാ, താവ ഉപചയോ നാമ, തതോ പരം പന ചുതിപരിയോസാനം സന്തതി നാമ. ഏവഞ്ച കത്വാ –

‘‘യോ ആയതനാനം ആചയോ, സോ രൂപസ്സ ഉപചയോ. യോ രൂപസ്സ ഉപചയോ, സാ രൂപസ്സ സന്തതീ’’തി (ധ. സ. ൬൪൧-൬൪൨) –

ഏവം ഉപചയസന്തതീനം അത്ഥതോ നാനത്താഭാവദീപനത്ഥം വുത്തായ പാളിയാ അട്ഠകഥായം –

‘‘ആചയോ നാമ നിബ്ബത്തി, ഉപചയോ നാമ വഡ്ഢി, സന്തതി നാമ പവത്തീ’’തി വത്വാ ‘‘നദീതീരേ ഖതകൂപസ്മിഞ്ഹി ഉദകുഗ്ഗമനകാലോ വിയ ആചയോ നിബ്ബത്തി, പരിപുണ്ണകാലോ വിയ ഉപചയോ വഡ്ഢി, അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഗമനകാലോ വിയ സന്തതി പവത്തീ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൬൪൧; വിസുദ്ധി. ൨.൪൪൪) –

ഉപമാ വുത്താ. ‘‘രൂപാനമാചയോ’’തി ചേത്ഥ ബഹുവചനനിദ്ദേസേന ഉപ്പാദോ നാമ ഉപ്പജ്ജമാനാനം വികാരോ. വികാരത്തേ ച സതി അത്തനോ വികാരവന്തധമ്മഭേദഭിന്നത്താ ഏകക്ഖണേപി ഉപ്പജ്ജമാനാനം ബഹൂനമ്പി രൂപാനം വിസും വിസുംയേവ ഉപ്പാദവികാരഭാവോ, ന പിണ്ഡസ്സേവാതി ദീപിതം ഹോതി. ന കേവലഞ്ച രൂപാനമേവ ഉപ്പത്തി ഈദിസീ, അഥ ഖോ അരൂപധമ്മാനമ്പി ഉപ്പാദോ രൂപാരൂപധമ്മാനം ജരതാ, അനിച്ചതാ, രൂപസ്സ ലഹുമുദുകമ്മഞ്ഞതാ ചാതി ദട്ഠബ്ബം.

൬൯൩. ജാതിരൂപന്തി ദീപിതം അട്ഠകഥാസു ഉഭയസ്സപി രൂപുപ്പാദസഭാവത്താതി അധിപ്പായോ. യദി ഏവം, കസ്മാ വിഭജ്ജ വുത്തം? ഭഗവതാ തഥേവ ദേസിതത്താ. ഭഗവതാപി കസ്മാ തഥാ ദേസിതന്തി ആഹ ‘‘വുത്തമാകാരനാനത്താ’’തിആദി. ആകാരനാനത്തം ഹേട്ഠാ വിഭാവിതമേവ. അക്ഖരസ്സ പഠമുപ്പത്തി ഉപചയോ, പുനപ്പുനം ഉപ്പത്തി സന്തതി. ഏവം തിസമുട്ഠാനരൂപാനമ്പി ദട്ഠബ്ബന്തി ഏവം തേസം ആകാരനാനത്തം വണ്ണേന്തി. വേനേയ്യാനം വസേന വാതി തദാ കിര സോതൂനം ഏവം ചിത്തം ഉപ്പന്നം, അയം ജാതി സബ്ബേസം ധമ്മാനം പഭവോ, സയം പന ന കുതോചി ജായതി, യഥാ തം ‘‘പകതിവാദീനം പകതീ’’തി. തേസം മിച്ഛാഗാഹം വിധമേന്തോ ‘‘ജാതി നാമ ന അഞ്ഞാ, ഉപചയസന്തതിവസേന ഠിതാ രൂപുപ്പത്തിയേവ പന തഥാ വുച്ചതി, സാ ച യസ്സ ഉപ്പാദോ, തസ്സ പച്ചയേഹേവ ജാതപരിയായം ലബ്ഭതീ’’തി ദസ്സനത്ഥം ഉപചയോ സന്തതീതി ദ്വിധാ ഭിന്ദിത്വാ ദേസേതീതി ആചരിയാ.

പുബ്ബന്തതോ പുബ്ബകോട്ഠാസതോ, അനാഗതഭാവതോതി അത്ഥോ. ഉപ്പജ്ജമാനേ രൂപധമ്മേ ഉപ്പാദോ അനാഗതക്ഖണതോ ഉമ്മുജ്ജാപേന്തോ വിയ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ഉമ്മുജ്ജാപനരസോ’’തി. ‘‘ഇമേ രൂപധമ്മാ സമ്പടിച്ഛഥ നേ’’തി നിയ്യാതേന്തോ വിയ ഗയ്ഹതീതി വുത്തം ‘‘നിയ്യാതനപച്ചുപട്ഠാനോ’’തി. പരിപുണ്ണഭാവപച്ചുപട്ഠാനതാ ഉപരി ചയോ ഉപചയോതി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ വസേന വേദിതബ്ബാ. യഥാ ഉപ്പാദക്ഖണപ്പത്തം ഉപ്പന്നം നാമ ഹോതി ആദികമ്മേ തപ്പച്ചയവസേന, ഏവം ഉപ്പാദക്ഖണഗതം ഉപചിതം നാമ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ഉപചിതരൂപപദട്ഠാനോ’’തി.

പവത്തിലക്ഖണാതി അനുപ്പബന്ധതോ ഉപ്പത്തിവസേന പവത്തമാനരൂപാനം പവത്തനന്തി ലക്ഖിതബ്ബാ. അനുപ്പബന്ധനരസാതി പുബ്ബാപരവസേന അനുപ്പബന്ധനകിച്ചാ. അസതി ഹി ഉപ്പാദേ പുബ്ബാപരവസേന അനുപ്പബന്ധോ ന സിയാ. അനുപ്പബന്ധരസത്തായേവ അനുപച്ഛേദവസേന ഗഹേതബ്ബതോ ആഹ ‘‘അനുപച്ഛേദപച്ചുപട്ഠാനാ’’തി. പുബ്ബാപരവസേന ഘടിതരൂപേസു ഉപലബ്ഭനതോ വുത്തം ‘‘അനുപ്പബന്ധരൂപപദട്ഠാനാ’’തി.

൬൯൪. ജീരണന്തി ജിണ്ണഭാവോ, അഭിനവഭാവഹാനീതി അത്ഥോ.

പാകടാ രൂപധമ്മേസു ഖണ്ഡിച്ചാദിഭാവേന ദന്താദീസു വികാരദസ്സനതോ, ഇതരാ തദഭാവതോ അപാകടാ. കാമം രൂപധമ്മാനമ്പി ഖണികജരാ പടിച്ഛന്നാ ഏവ, യാ ‘‘അവീചിജരാ’’തി വാ വുച്ചതി. അരൂപധമ്മാനം പന ജരായ സുട്ഠു പടിച്ഛന്നഭാവദസ്സനത്ഥം ‘‘പാകടാ രൂപധമ്മേസൂ’’തി അവിസേസേന വുത്തം. ഖണ്ഡിച്ചാദിവികാരോ പന ഖണികജരായ നത്ഥി. രൂപപരിപാകോ രൂപധമ്മാനം ജിണ്ണതാ, ജരം പത്തസ്സ ഭങ്ഗോ അവസ്സംഭാവീതി വുത്തം ‘‘ഉപനയനരസാ’’തി, ഭങ്ഗൂപനയനകിച്ചാതി അത്ഥോ. സഭാവാനപഗമേപീതികക്ഖളത്താദിസഭാവാനപഗമേപി, ഠിതിക്ഖണേ ഹി ജരാ നാമ, ന ച തദാ ധമ്മസഭാവം വിജഹതി. നവഭാവോ ഉപ്പാദാവത്ഥാ, തസ്സാ അപഗമഭാവേന ഗയ്ഹതീതി ആഹ ‘‘നവഭാവാപഗമപച്ചുപട്ഠാനാ’’തി. വീഹിപുരാണഭാവോ വിയാതി വീഹിഭാവാനപഗമേപി അഭിനവഭാവാപഗമനകരോ വീഹിപുരാണഭാവോ വിയ. വീഹിപുരാണഭാവോ സബ്ബാവത്ഥാനി അപനേതി, അയം പന കേവലം ഉപ്പാദാവത്ഥമേവ അപനേതി. പരിതോ സബ്ബതോ ഭിജ്ജനന്തി ലക്ഖിതബ്ബാതി പരിഭേദലക്ഖണാ. നിച്ചം നാമ ധുവം, രൂപം പന ഖണഭങ്ഗിതായ ന നിച്ചന്തി അനിച്ചം, തസ്സ ഭാവോ അനിച്ചതാ. സാ പന ഠിതിപ്പത്തരൂപം ഠിതിയമേവ വിനാസനഭാവേന സംസീദേന്തീ വിയ ഹോതീതി സംസീദനരസാ. യസ്മാ ച സാ ഭങ്ഗഭാവതോ ഖയവയാകാരേനേവ ഗയ്ഹതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഖയവയഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ’’തി. അനുക്കമേന വിനാസോ ഖയോ നാമ, ദീപവട്ടികായ സഹ തേലസ്സ വിയ സഹ നിരോധോ വയോതി വദന്തി.

൬൯൬-൭. സമോധാനതോതി രാസിതോ. കേചീതി അഭയഗിരിവാസിനോ. മിദ്ധരൂപസ്സ വദനസീലാ, മിദ്ധവാദോ വാ ഏതേസന്തി മിദ്ധവാദിനോ. മിദ്ധരൂപം നാമാതി ഉതുചിത്താഹാരവസേന തിസമുട്ഠാനം മിദ്ധം നാമ രൂപം. തേ പടിക്ഖിപിതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. കഥം പടിക്ഖിപിതബ്ബാതി ആഹ ‘‘മുനീസീ’’തിആദി. നത്ഥി നീവരണാതി സോതാപത്തിമഗ്ഗേന വിചികിച്ഛാനീവരണസ്സ, അനാഗാമിമഗ്ഗേന കാമച്ഛന്ദബ്യാപാദകുക്കുച്ചനീവരണാനം, അരഹത്തമഗ്ഗേന ഥിനമിദ്ധനീവരണാനഞ്ച പഹീനത്താ. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – യദി മിദ്ധം രൂപം സിയാ, അപ്പഹാതബ്ബം ഭവേയ്യ. രൂപക്ഖന്ധോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ പരിഞ്ഞേയ്യോ ന പഹാതബ്ബോ ന ഭാവേതബ്ബോ ന സച്ഛികാതബ്ബോ. ‘‘കതമേ ധമ്മാ നേവദസ്സനേനനഭാവനായപഹാതബ്ബാ. ചതൂസു ഭൂമീസു കുസലം, ചതൂസു ഭൂമീസു വിപാകോ, തീസു ഭൂമീസു കിരിയാബ്യാകതം, രൂപഞ്ച നിബ്ബാനഞ്ച, ഇമേ ധമ്മാ നേവദസ്സനേനനഭാവനായപഹാതബ്ബാ’’തി (ധ. സ. ൧൪൦൭) വചനേന രൂപധമ്മാനം പഹാനാഭാവതോ. ഏവഞ്ച സതി തസ്സ നീവരണഭാവോ വിരുജ്ഝേയ്യ നീവരണാനം പഹാതബ്ബത്താ. ന ഹി നീവരണാനം അപ്പഹാതബ്ബത്തേ –

‘‘യാ മേ കങ്ഖാ പുരേ ആസി, തം മേ അക്ഖാസി ചക്ഖുമാ;

അദ്ധാ മുനീസി സമ്ബുദ്ധോ, നത്ഥി നീവരണാ തവാ’’തി. (സു. നി. ൫൪൬) –

നീവരണപ്പഹാനേന ഭഗവതോ ഥോമനം യുജ്ജേയ്യ. യദി സിയാ, ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, ന തുമ്ഹാകം, തം പജഹഥാതിആദിവചനതോ (മ. നി. ൧.൨൪൭; സം. നി. ൩.൩൩-൩൪) രൂപസ്സ പഹാതബ്ബതാപി പഞ്ഞായതീതി? തം ന, തബ്ബിസയഛന്ദരാഗപ്പഹാനസ്സ തത്ഥ അധിപ്പേതത്താ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, രൂപേ ഛന്ദരാഗവിനയോ, തം തത്ഥ പഹാന’’ന്തി. ന ച പനേതം ന സക്കാ വത്തും ഏത്ഥാപി ‘‘തബ്ബിസയഛന്ദരാഗപ്പഹാനവസേനേവ വുത്ത’’ന്തി സാധകവചനഭാവതോ, കാമച്ഛന്ദാദീനം തത്ഥ പഹാനസ്സ അനധിപ്പേതത്താ ച, തസ്മാ ‘‘നത്ഥി നീവരണാ തവാ’’തിആദിവചനേഹി വിരുജ്ഝനതോ ന മിദ്ധം രൂപന്തി.

യദി പന പരോ ദള്ഹമൂള്ഹഗ്ഗാഹിതായ തംവിസയഛന്ദരാഗപ്പഹാനവസേനേവ നീവരണപ്പഹാനം അധിപ്പേതന്തി സകവാദം ഓഡ്ഡേയ്യ, തസ്സ തന്നിസേധനത്ഥം പുന ഥിനമിദ്ധനീവരണസ്സ അവിജ്ജാനീവരണേന സഹ സമ്പയോഗവചനഞ്ച ആഹരന്തോ ആഹ ‘‘ഥിനമിദ്ധനീവരണ’’ന്തിആദി. ഥിനമിദ്ധനീവരണഞ്ചേവ അവിജ്ജാനീവരണഞ്ച നീവരണേന സമ്പയുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘ചതൂഹി സമ്പയോഗോ’’തി (ധാതു. ൩) വചനതോ അരൂപധമ്മാനമേവ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സമ്പയോഗോ ലബ്ഭതി, ന രൂപധമ്മാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം അരൂപേന വാ, തസ്മാ യദി മിദ്ധം രൂപം സിയാ, ന തം സമ്പയോഗവചനമരഹതീതി. അഥ സിയാ – യഥാലാഭവചനമേത്ഥ സക്കാ വിഞ്ഞാതും, ‘‘സക്ഖരകഥലമ്പി മച്ഛഗുമ്ബമ്പി ചരന്തമ്പി തിട്ഠന്തമ്പീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൪൯) വിയ. യഥാ ഹി ‘‘സക്ഖരകഥലികം മച്ഛഗുമ്ബമ്പി ചരന്തമ്പി തിട്ഠന്തമ്പീ’’തിആദീസു സക്ഖരകഥലികസ്സ ചരണായോഗതോ മച്ഛഗുമ്ബാപേക്ഖായ ചരണം, ഉഭയാപേക്ഖായ ഠാനന്തി ഏവം യഥാലാഭോ യോജീയതി, ഏവമിധാപി ഥിനാപേക്ഖായ സമ്പയോഗവചനം, ഉഭയാപേക്ഖായ നീവരണവചനന്തി? തമ്പി ന, രൂപഭാവസ്സേവ അസിദ്ധത്താ. സിദ്ധേ ഹി രൂപഭാവേ അസമ്ഭവതോ യഥാലാഭയോജനാ യുജ്ജേയ്യാതി. ഏത്തകേനേവ മിദ്ധസ്സ അരൂപഭാവേ സിദ്ധേപി യഥാ ദ്വിക്ഖത്തും ബന്ധം സുബന്ധം ഹോതി, ഏവമനേകസുത്തസാധിതം അപ്പധംസിയം ഹോതീതി പട്ഠാനപ്പകരണേ ‘‘നീവരണം ധമ്മം പടിച്ച…പേ… പച്ചയാ’’തി (പട്ഠാ. ൩.൮.൮) ഇമസ്സ വിഭങ്ഗേ ‘‘അരൂപേ…പേ… ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (പട്ഠാ. ൩.൮.൮) വുത്തം അരൂപഭവുപ്പത്തിമ്പി ആഹരന്തോ ആഹ ‘‘മഹാപകരണപട്ഠാനേ’’തിആദി. ഝാനനികന്തിആദീനമ്പി ധമ്മതോ ലോഭാദിഭാവതോ കാമച്ഛന്ദനീവരണാദീഹി അഭിന്നത്താ വുത്തം ‘‘കാമച്ഛന്ദനീവരണ’’ന്തിആദി.

ഏത്ഥ സിയാ – ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ആവരണാ നീവരണാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൫.൫൧) ഥിനമിദ്ധസ്സ നീവരണഭാവേന ഏകതോ ആഗതത്താ ഇധാപി ‘‘ഥിനമിദ്ധനീവരണ’’ന്തി ഏകതോ വുത്തം, ഥിനമേവ ച പന അരൂപഭവേ ഉപ്പജ്ജതി ഥിനമിദ്ധന്തി? തയിദമസാരം, കുക്കുച്ചസ്സ ന ഗഹിതത്താ. യദി ഹി ഏകതോ ഗഹിതമത്തേനേവ ഇധാപി ഏകതോ ഗഹണം സിയാ, കുക്കുച്ചസ്സപി തത്ഥ ഏകതോ വുത്തസ്സ ഇധ ഗഹണം സമ്ഭവേയ്യ, ന ച പനേവം അത്ഥി ഉദ്ധച്ചനീവരണന്ത്വേവ വുത്തത്താ, തസ്മാ ന തസ്സ അരൂപഭവുപ്പത്തിം സക്കാ പടിബാഹിതുന്തി. ആദി-സദ്ദേന ‘‘കേവലോ ഹായം, ഭിക്ഖവേ, അകുസലരാസി, യദിദം പഞ്ച നീവരണാ (അ. നി. ൫.൫൨), ഇമേ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ, വിഗതഥിനമിദ്ധോതി തസ്സ ഥിനമിദ്ധസ്സ ചത്തത്താ വന്തത്താ മുത്തത്താ പഹീനത്താ പടിനിസ്സട്ഠത്താ, തേന വുച്ചതി വിഗതഥിനമിദ്ധോതി, ഇദം ചിത്തം ഇമമ്ഹാ ഥിനമിദ്ധമ്ഹാ സോധേതി വിസോധേതി പരിസോധേതി മോചേതി വിമോചേതി പരിമോചേതി വാ’’തി (വിഭ. ൫൫൧) ഏവമാദിം പാളിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

യദിപി സിയാ ദുവിധം മിദ്ധം രൂപം, അരൂപഞ്ച. തത്ഥ യം അരൂപം, തം നീവരണേസു ദേസിതം, ന രൂപന്തി? തമ്പി ന, വിസേസവചനാഭാവതോ. ന ഹി വിസേസേത്വാ മിദ്ധം നീവരണേസു ദേസിതം ‘‘യദപി, ഭിക്ഖവേ, ഥിനം, തദപി നീവരണം, യദപി മിദ്ധം, തദപി നീവരണം, ഥിനമിദ്ധം നീവരണന്തി ഇതി ഹിദം ഉദ്ദേസം ആഗച്ഛതീ’’തി അവിസേസേന വുത്തത്താ, തസ്മാ മിദ്ധസ്സ ദുവിധതം പരികപ്പേത്വാപി ന സക്കാ നീവരണഭാവം നിവത്തേതും. സക്കാ ഹി വത്തും യം തം അരൂപതോ അഞ്ഞം മിദ്ധം പരികപ്പിതം, തമ്പി നീവരണം മിദ്ധസഭാവത്താ ഇതരം നീവരണം വിയാതി. യദി മിദ്ധസ്സ രൂപഭാവം ന സമ്പടിച്ഛഥ, കഥം ഭഗവതോ നിദ്ദാ ഹോതി, നനു മിദ്ധസ്സ ‘‘നിദ്ദാ പചലായികാ’’തിആദിനാ വിഭങ്ഗേ വുത്തത്താ നിദ്ദാഭാവോ സിദ്ധോതി? നയിദമേവം, ഇത്ഥിലിങ്ഗാദീസു വിയ നിദ്ദാഹേതുനോ മിദ്ധസ്സ നിദ്ദാഭാവേന വിഭത്തത്താ. ഏവമ്പി നിദ്ദാഹേതുനോ മിദ്ധസ്സ അഭാവതോ കഥം ഭഗവതോ നിദ്ദാതി ചേ? സാ ഭഗവതോ നത്ഥീതി ന സക്കാ വത്തും ‘‘അഭിജാനാമി ഖോ പനാഹം അഗ്ഗിവേസ്സന…പേ… ദിവാ സുപിതാ’’തിആദിവചനതോ (മ. നി. ൧.൩൮൭) ന നിദ്ദാ ഭഗവതോ മിദ്ധേന, അഥ ഖോ സരീരഗേലഞ്ഞേന, തഞ്ച ഭഗവതോ നത്ഥീതി ന സക്കാ വത്തും ‘‘പിട്ഠി മേ ആഗിലായതി, തമഹം ആയമിസ്സാമീ’’തി (മ. നി. ൨.൨൨; സം. നി. ൪.൨൪൩) വചനതോ. ന ചേത്ഥ ഏവമവധാരണം ദട്ഠബ്ബം ‘‘മിദ്ധമേവ നിദ്ദാഹേതൂ’’തി, തസ്മാ അഞ്ഞോപി അത്ഥി നിദ്ദാഹേതു. കോ പന സോതി? സരീരഗേലഞ്ഞം, തസ്മാ ന ഭഗവതോ നിദ്ദാ മിദ്ധഹേതുകാതി ദട്ഠബ്ബം.

൬൯൮. വിസും വിസും അഭാവം ദസ്സേത്വാതി വായോധാതുആദിതോ വിസും വിസും നത്ഥിഭാവം ദസ്സേത്വാ. കഥം പന സോ ദസ്സിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘വായോധാതുയാ’’തിആദി. തത്ഥ കായബലം നാമ അത്ഥതോ വായോധാതുയാ പവത്തിആകാരവിസേസോ തസ്സാ വിപ്ഫാരഭാവതോ. യതോ ബാലാനം ബലന്തി വദന്തീതി വുത്തം ‘‘വായോധാതുയാ ഗഹിതായ ബലരൂപം ഗഹിതമേവാ’’തി. സമ്ഭവോ കാമധാതുയം ഏകച്ചസത്താനം ഇന്ദ്രിയപരിപാകപച്ചയോ ആപോധാതുയാ പവത്തിആകാരവിസേസോതി ആഹ ‘‘ആപോധാതുയാ സമ്ഭവരൂപ’’ന്തി. ഗഹിതായ ഗഹിതമേവാതി സമ്ബന്ധോ. ഉപചയസന്തതിവിനിമുത്തോ രൂപുപ്പാദോ നത്ഥി, ഉപ്പാദാവത്ഥായ ച അഞ്ഞാ ജാതി നാമ നത്ഥേവാതി വുത്തം ‘‘ഉപചയസന്തതീഹി ജാതിരൂപ’’ന്തി. കമ്മസമുട്ഠാനസ്സപി രോഗസ്സ വിസഭാഗപച്ചയസമുപ്പന്നോ ധാതുക്ഖോഭോ ആസന്നകാരണം, പഗേവ ഇതരസ്സ. സോ അത്ഥതോ രൂപധമ്മാനം പാകാവത്ഥാ ഠിതിഭങ്ഗക്ഖണേസു ഏവ സിയാതി വുത്തം ‘‘ജരതാഅനിച്ചതാദീഹി രോഗരൂപം ഗഹിത’’ന്തി.

൬൯൯-൭൦൪. രൂപാനി സമുട്ഠഹന്തി ജായന്തി ഏതേഹീതി രൂപസമുട്ഠാനാനി. കാനി പന താനീതി ആഹ ‘‘ഉതുചിത്താഹാരകമ്മാനീ’’തി.

ആഹാരോ രൂപഹേതുയോതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ പക്ഖിപിതബ്ബോ, കമ്മം, ഉതു ച ചിത്തഞ്ച ആഹാരോതി ഇമേ രൂപഹേതുയോതി. രൂപഹേതുയോതി ച രൂപസ്സ ജനകപച്ചയാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഏതേഹേവാ’’തിആദി. ഏകമേകംയേവ സമുട്ഠാനം ഏതേസന്തി ഏകസമുട്ഠാനാ. നനു ഏകതോ ഏവ പച്ചയതോ പച്ചയുപ്പന്നസ്സ ഉപ്പത്തി നത്ഥീതി? സച്ചം നത്ഥി, രൂപജനകപച്ചയേസു ഏകതോതി അയമേത്ഥ അഭിസന്ധി. അട്ഠിന്ദ്രിയാനീതി ചക്ഖാദീനി പഞ്ച, ഇത്ഥിപുരിസിന്ദ്രിയദ്വയം, ജീവിതഞ്ചാതി അട്ഠിന്ദ്രിയാനി. കായവചീവിഞ്ഞത്തിവസേന വിഞ്ഞത്തിദ്വയം.

ദ്വീഹീതി കോചി ചിത്തേന, കോചി ഉതുനാ ചാതി ഏവം ദ്വീഹി. ന ഹി ഏകസ്സേവ ദ്വേ ഏകക്ഖണേ പച്ചയാ ഹോന്തി. ഏവം സേസേസുപി. ഉതുആഹാര…പേ… കതന്തി ഏകേകം ഉതുനാ, ആഹാരേന, ചിത്തേന ചാതി തീഹി കതം. ചതസ്സോ ചാപി ധാതുയോതി ചത്താരി മഹാഭൂതാനി. താനി ഹി നിസ്സത്തനിജ്ജീവട്ഠേന ധാതൂതി വുച്ചന്തി. കമ്മാദീഹി ചതൂഹി ഭവന്തീതി ചതുബ്ഭവാ. ദ്വേതി ജരതാ അനിച്ചതാ.

൭൦൫-൬. ഇദാനി മിസ്സകസമുട്ഠാനാനിപി ഗഹേത്വാ തംതംപച്ചയജാതാനം ഗണനപരിച്ഛേദം ദസ്സേതും ‘‘കമ്മേനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അട്ഠിന്ദ്രിയാനി വത്ഥു സുദ്ധട്ഠകം സന്തത്യൂപചയാകാസാതി വീസതി കമ്മജാ. വിഞ്ഞത്തിദ്വയം സദ്ദോ ലഹുതാദിത്തയം സുദ്ധട്ഠകാദയോ ഏകാദസാതി സത്തരസ ചേതസാ ജായരേ, ചിത്തജാതി അത്ഥോ. സദ്ദോ ലഹുതാദിത്തയം സുദ്ധട്ഠകാദയോ ഏകാദസാതി ദസപഞ്ചേവ പന്നരസ ഉതുനാ ജായരേ. ലഹുതാദിത്തയം സുദ്ധട്ഠകാദയോ ഏകാദസാതി ചുദ്ദസ ആഹാരതോ. ജരതാഅനിച്ചതാഹി തേ അട്ഠസട്ഠി ച ഹോന്തേവാതി സമ്ബന്ധോ.

൭൦൭-൮. ‘‘ജരതാ…പേ… സമുട്ഠിതാ’’തി വത്വാ പുന തത്ഥ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘ജാതസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ജാതസ്സ പാകഭേദത്താതി ജരതായ ജാതധമ്മസ്സ പാകത്താ, അനിച്ചതായ ച ഭേദത്താതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ജരതാഅനിച്ചതാ നാമ ഉപ്പന്നധമ്മസ്സ ഹോന്തി, നോ ഉപ്പജ്ജമാനസ്സ. യദി ഹി ഉപ്പജ്ജമാനസ്സ സിയും, തദാ താസമ്പി ജായമാനത്തപരിയായോ യുജ്ജേയ്യ. ഉപ്പന്നധമ്മസ്സ പന ജാതിതോ പരം ഇമാസം സമ്ഭവതോ ന ജായന്തീതി വത്തും വട്ടതീതി. യദി പന കോചി തേസമ്പി ജാതഭാവേ കോ വിരോധോതി പടിപജ്ജേയ്യ, തസ്സ തം ദുഗ്ഗാഹം വിധമേന്തോ ആഹ ‘‘ജായേയ്യു’’ന്തിആദി. ഹോന്തു നാമ തേസമ്പി പാകഭേദാ, തദാപി കോ വിരോധോതി ആഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. പാകോ ന പരിപച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ, ഏതേന ന ഭിജ്ജതീതി ദീപിതം ഹോതി. പക്കസ്സ ഹി ഭങ്ഗോ നിയതോ. ഭേദോ വാ ന ച ഭിജ്ജതീതി ഏത്ഥാപി പാകഭാവോപി വുത്തോവ. ന ഹി അപക്കം ഭിജ്ജതീതി, അഞ്ഞഥാ ഉപ്പാദഭങ്ഗാനം അനഞ്ഞത്തപ്പസങ്ഗതോ. നത്ഥി തന്തി പാകഭേദാനം പച്ചനം ഭിജ്ജനം നത്ഥീതി വുത്തമേവത്ഥം സങ്ഖിപിത്വാ ആഹ.

ഏത്താവതാ ച കിം വുത്തം ഹോതി? യദി ജരതാഅനിച്ചതാ കേനചി പച്ചയേന ജായേയ്യും, തദാ ഉപ്പന്നസ്സ നാമ ജരായ, ഭങ്ഗേന ച ഭവിതബ്ബന്തി തേസം ജരതാഅനിച്ചതാപി സിയും, ന ച പനേതാ ഉപലബ്ഭന്തി. കസ്മാ? യസ്മാ ന ജരതാ അഞ്ഞജരായ ജീരതി, ഭിജ്ജതി വാ, ന ച ഭങ്ഗോ അഞ്ഞേന ഭങ്ഗേന ഭിജ്ജതി, ജീരതി വാ, ഇതരഥാ സാപി ജരാ അപരായ ജരായ, ഭങ്ഗേന ച ജീരതി, ഭിജ്ജതി, സോ ച ഭങ്ഗോ അഞ്ഞായ ജരായ, അഞ്ഞേന ഭങ്ഗേന ജീരതി, ഭിജ്ജതീതി അനവട്ഠാനപ്പസങ്ഗതോതി വുത്തം ഹോതി.

൭൦൯-൧൦. ‘‘ജാതസ്സാ’’തിആദി നിഗമനം. അഥ വാ ഉത്തരി വത്തബ്ബചോദനായ ഫലഠപനം. ‘‘സിയാ കത്ഥചീ’’തിആദി പരമതാസങ്കനം. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം ‘‘ജരതാഅനിച്ചതാദ്വയം ന പച്ചതി, ന ഭിജ്ജതി വാ’’തി അധികാരേ. രൂപസ്സൂപചയോതീതി ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, തേന ‘‘രൂപസ്സ ഉപചയോ സന്തതീ’’തി വചനേനാതി അത്ഥോ. ഏവം പാകോപി പച്ചതു, ഭേദോപി പരിഭിജ്ജതൂതി സമ്ബന്ധോ. അയം പനേത്ഥ അധിപ്പായോ – യഥാ കമ്മാദീഹി ഉപ്പജ്ജനകരൂപനിദ്ദേസേ ‘‘കതമം തം രൂപം ഉപാദിന്നം? ചക്ഖായതനം…പേ… കായായതനം ഇത്ഥിന്ദ്രിയം പുരിസിന്ദ്രിയം ജീവിതിന്ദ്രിയം, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി അത്ഥി രൂപം കമ്മസ്സ കതത്താ രൂപായതനം…പേ… ഫോട്ഠബ്ബായതനം ആകാസധാതു രൂപസ്സ ഉപചയോ രൂപസ്സ സന്തതി കബളീകാരോ ആഹാരോ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൬൫൨) ഉപചയസന്തതീനം നിദ്ദിട്ഠത്താ ജാതി ജായതീതി ദീപിതം ഹോതി തസ്സാ അപരജാതിയാ അഭാവേപി. ഏവം ജരാഭങ്ഗാനം അപരജരാഭങ്ഗാഭാവേപി ജീരണം, ഭിജ്ജനഞ്ച സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം, ഇതരഥാ ജാതിയാപി ഭേദനാ തദവത്ഥായേവാതി.

൭൧൧. ‘‘ന ചേവാ’’തിആദി യഥാസങ്കിതപരമതസ്സ പടിക്ഖിപനം. യദി ജായതീതി ന വിഞ്ഞാതബ്ബം, ഏവഞ്ച സതി നിദ്ദേസേ കസ്മാ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ജായമാനസ്സാ’’തിആദി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – അസതിപി ജാതിയാ ജായമാനത്തേ ജായമാനാനം ധമ്മാനം അഭിനിബ്ബത്തിഭാവതോ തസ്സാ തപ്പച്ചയഭാവവോഹാരോ അനുമതോതി തത്ഥ വുത്താ, ന പന പരമത്ഥതോ ജായമാനത്താ. ജായമാനസ്സ ഹി അഭിനിബ്ബത്തിമത്തം ജാതി, തസ്മാ അസിദ്ധേന അസിദ്ധസാധനമേതന്തി.

൭൧൨-൭. ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിനാ പുനപി പരമതാസങ്കം കത്വാ പടിക്ഖിപതി. തത്ഥ യേസം ധമ്മാനം യാ ജാതി, സാ തപ്പച്ചയത്തവോഹാരം, അഭിനിബ്ബത്തിസമ്മുതിഞ്ച ലഭതേവാതി സമ്ബന്ധോ. തഥാതി യഥാ ലഭതേവ, തഥാ. യംതം-സദ്ദാ ഹി അബ്യഭിചാരിതസമ്ബന്ധാ. തേസം ധമ്മാനം പച്ചയാ ഏതിസ്സാതി തപ്പച്ചയാ, തസ്സാ ഭാവോ തപ്പച്ചയത്തം, തപ്പച്ചയത്തേന പവത്തോ വോഹാരോ തപ്പച്ചയത്തവോഹാരോ, തം കമ്മപച്ചയഭാവാദിവോഹാരന്തി അത്ഥോ. അഭിനിബ്ബത്തിസമ്മുതിന്തി അഭിനിബ്ബത്തതി ജായതീതി ഏവം അഭിനിബ്ബത്തിവസേന പവത്തസമ്മുതിം. കമ്മാദിസമ്ഭവന്തി കമ്മാദിചതുപച്ചയസമുട്ഠാനം. ജനകാനം പച്ചയാനം ആനുഭാവക്ഖണുപ്പാദേ അഭാവതോതി സമ്ബന്ധോ. അയം പനേത്ഥ അത്ഥോ – യേ തേ രൂപാനം ജനകപച്ചയാ, തേസം തദുപ്പാദനം പതി അനുപരതബ്യാപാരാനം യോ സോ പച്ചയൂപലക്ഖണിയോ കിച്ചാനുഭാവക്ഖണോ, തദാ ജായമാനാനം ധമ്മാനം വികാരഭാവേന ലബ്ഭമാനതം സന്ധായ വിനേയ്യപുഗ്ഗലവസേന ജാതിയാ പച്ചയതോ ജാതത്തം അനുഞ്ഞാതം തതോ പുരേ, പച്ഛാ ച അനുപലബ്ഭമാനത്താ, ഏവഞ്ച കത്വാ വുത്തം ‘‘ജാതിയാ പന ലബ്ഭതീ’’തി. ജരാഭങ്ഗാനം പന പച്ചയാനുഭാവക്ഖണതോ ഉത്തരി ഠിതിഭങ്ഗക്ഖണേസു ലബ്ഭമാനത്താ ന ഏവം അനുഞ്ഞാതും സക്കാതി, ജാതിയാ പന ലബ്ഭതി സോ വോഹാരോതി അധിപ്പായോ. തപ്പച്ചയത്തവോഹാരന്തിആദിഗാഥാദ്വയം നിഗമനവസേന വുത്തം.

൭൧൮-൯. അഥ കിം ഇമായ ഗീവാകണ്ഡൂയായ, നനു വുത്തം ഭഗവതാ സുത്തന്തേ ‘‘ജരാമരണം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്ന’’ന്തി (സം. നി. ൨.൨൦), തസ്മാ കഥമേതം വുച്ചതി, ജരതാ അനിച്ചതാ ചേവ ന കേഹിചി സമുട്ഠിതാതി യോ വദേയ്യ, തസ്സ വിതക്കം ദസ്സേത്വാ പടിക്ഖിപിതും ‘‘അനിച്ച’’ന്തിആദി വുത്തം. കസ്മാ ന വത്തബ്ബന്തി ആഹ ‘‘സാ ഹി പരിയായദേസനാ’’തി. പരിയായദേസനത്തമേവ വിഭാവേതും ‘‘അനിച്ചാന’’ന്തിആദി വുത്തം. തഥാ-സദ്ദേന ‘‘സങ്ഖതാന’’ന്തി സങ്ഗണ്ഹാതി.

൭൨൦-൩. അനിച്ചം സങ്ഖതഞ്ചാതി ച-സദ്ദേന ‘‘പടിച്ചസമുപ്പന്ന’’ന്തി സങ്ഗണ്ഹാതി. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – അനിച്ചസങ്ഖതധമ്മാനം ജരാമരണത്താ തേസു സന്തേസു ഹോതി, അസന്തേസു ന ഹോതി. ന ഹി അജാതം പരിപച്ചതി, ഭിജ്ജതി വാ, തസ്മാ തം ജാതിപച്ചയതം സന്ധായ ‘‘ജരാമരണം സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം, തതോയേവ ച അനിച്ച’’ന്തി പരിയായേന സുത്തേ ആഗതം. യഥാ വിഞ്ഞത്തിആദീനം നിപ്പരിയായതോ ചിത്തസമുട്ഠാനതാഭാവേപി ചിത്തജാനം വികാരത്താ ചിത്തസമുട്ഠാനഭാവോതി. വിഞ്ഞത്തിയോ വിയാതി ച നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം ലഹുതാദീനമ്പി ചിത്തജാദിഭാവസ്സ പരിയായേനേവ ഇച്ഛിതത്താ. നിപ്പരിയായേന അട്ഠാരസേവ നിപ്ഫന്നരൂപാനി കമ്മാദിസമുട്ഠാനാനീതി. തയന്തി ജാതിജരാഭങ്ഗസങ്ഖാതാനം ലക്ഖണരൂപത്തയം.

ഖംപുപ്ഫംവാതി ആകാസകുസുമം വിയ. യഥാ ആകാസകുസുമം സബ്ബസോ അജാതത്താ നത്ഥി, ഏവമിദമ്പി നത്ഥീതി അത്ഥോ. നിച്ചം വാസങ്ഖതം വിയാതി യഥാ അസങ്ഖതം നിബ്ബാനം കേനചി അസങ്ഖതത്താ നിച്ചം ധുവം, ഏവമിദമ്പി കേനചി അസങ്ഖതത്താ നിച്ചം സസ്സതം വാതി അത്ഥോ. നോഭയം പനിദന്തി ഇദം പന ഉഭയമ്പി ഖംപുപ്ഫം വിയ നോ നത്ഥി, ന ച നിബ്ബാനം വിയ അസങ്ഖതം വാതി അത്ഥോ. നിസ്സയായത്തവുത്തിതോതി ജായമാനപരിപച്ചമാനഭിജ്ജമാനാനം ജാതിആദിമത്തഭാവേന ജായമാനാദിനിസ്സയപടിബദ്ധവുത്തിത്താ. തമേവ നിസ്സയായത്തവുത്തിതം സമത്ഥേതും ‘‘ഭാവേ പഥവിയാദീന’’ന്തിആദി വുത്തം. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – പഥവീആദീനം നിസ്സയാനം ഭാവേ ജാതിആദിത്തയം പഞ്ഞായതി, തസ്മാ നോ നത്ഥി, യസ്മാ ച തേസം അഭാവേ ന പഞ്ഞായതി, തസ്മാ ന നിച്ചന്തി ഇമമേവ ച അഭിനിവേസം നിസേധേതും ഭഗവതാ ജാതിയാ ചതുജത്തം, ജരാമരണസ്സ ച അനിച്ചാദിപരിയായോ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബം.

൭൨൪-൫. നിപ്ഫന്നാനി നാമാതി ‘‘രൂപസ്സ പരിച്ഛേദോ, രൂപസ്സ വികാരോ, രൂപസ്സ ലക്ഖണ’’ന്തിആദിനാ പരിച്ഛേദാദിഭാവം അതിക്കമിത്വാ അത്തനോ കക്ഖളത്താദിനാ സഭാവേന പരിച്ഛിജ്ജ ഗഹേതബ്ബത്താ, അപരിയായേനേവ കമ്മാദിപച്ചയേഹി നിപ്ഫന്നത്താ വാ നിപ്ഫന്നാനി നാമ. തബ്ബിപരീതതോ അനിപ്ഫന്നാ.