൯. നവമോ പരിച്ഛേദോ

പുഞ്ഞവിപാകപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൫൬൦-൧. വട്ടകഥായ ലോകുത്തരവിപാകാനം അലബ്ഭനതോ ‘‘ലോകിയാനേവാ’’തി വുത്തം. പുഞ്ഞാപുഞ്ഞാദിസങ്ഖാരാതി പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോതി തയോ സങ്ഖാരാ. തത്ഥ പുനാതി അത്തനോ സന്താനം അപുഞ്ഞഫലതോ, ദുക്ഖസംകിലേസതോ ച സോധേതി, പുജ്ജം ഭവഫലം നിബ്ബത്തേതീതി വാ പുഞ്ഞം, അത്തനോ ഫലസ്സ അഭിസങ്ഖരണട്ഠേന അഭിസങ്ഖാരോ ചാതി പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ, പുഞ്ഞപടിപക്ഖതോ അപുഞ്ഞം, വുത്തനയേന അഭിസങ്ഖാരോ ചാതി അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ. സമാധിപച്ചനീകാനം അതിദൂരതായ ന ഇഞ്ജതി ന കമ്പതീതി ആനേഞ്ജം, തം അഭിസങ്ഖരോതീതി ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോ. തത്ഥ ദാനസീലാദിവസേന പവത്താ അട്ഠ കാമാവചരകുസലചേതനാ, ഭാവനാവസേനേവ പവത്താ രൂപാവചരകുസലചേതനാ ചാതി തേരസ ചേതനാ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ നാമ. പാണാതിപാതാദിവസേന പവത്താ ദ്വാദസ അകുസലചേതനാ അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ നാമ. ഭാവനാവസേനേവ പവത്താ ചതസ്സോ അരൂപാവചരകുസലചേതനാ ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോ നാമ. ഭവാദീസു യഥാ പച്ചയാ, തഥാ യേസഞ്ച വിപാകാനം പച്ചയാ, തേപി വിഞ്ഞാതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. കേചി പന ‘‘തേപീതി സങ്ഖാരാനം ഗഹണ’’ന്തി വദന്തി, തം ന യുത്തം, ഏവം സതി ‘‘യേസ’’ന്തി അനിയമനിദ്ദേസസ്സ നിയമകവചനാഭാവതോ.

൫൬൨. കതമേ പന തേ ഭവാദയോതി ആഹ ‘‘തയോ ഭവാ’’തിആദി. തത്ഥ കാമരൂപാരൂപവസേന തയോ ഭവാ. സഞ്ഞീഭവഅസഞ്ഞീഭവനേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീഭവവസേന, പന ഏകവോകാരഭവചതുവോകാരഭവപഞ്ചവോകാരഭവവസേന ച തയോ ഭവാ ഏത്ഥേവ സമോധാനം ഗച്ഛന്തി. ചതസ്സോ യോനിയോതി അണ്ഡജജലാബുജസംസേദജഓപപാതികവസേന ചത്താരോ സത്തനികായാ. തത്ഥ ബീജകപാലേ നിബ്ബത്തോ സത്തനികായോ അണ്ഡജയോനി നാമ. മാതുഗബ്ഭേ ജലാബുജേ നിബ്ബത്തസത്തനികായോ ജലാബുജയോനി നാമ. പദുമഗബ്ഭമാനുസകഗബ്ഭമലാദിസംസേദൂപനിസ്സയേന ഉപ്പജ്ജനകസത്തനികായോ സംസേദജയോനി നാമ. കുതോചി അനുപ്പജ്ജിത്വാ കേവലം തത്ഥ തത്ഥ പരിപുണ്ണങ്ഗപച്ചങ്ഗോ ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജനകസത്തനികായോ ഓപപാതികയോനി നാമ. ഗതിപഞ്ചകം ഹേട്ഠാ വിഭാവിതമേവ. പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസ്സ വത്ഥുഭൂതാ ച വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധാ ഛ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ നാമ. താ പന നാനത്തകായാദിവസേന സത്തവിധാതി ആഹ ‘‘വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ സത്താ’’തി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘സത്തിമാ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ. കതമാ സത്ത? സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ നാനത്തകായാ നാനത്തസഞ്ഞിനോ. സേയ്യഥാപി മനുസ്സാ ഏകച്ചേ ച ദേവാ ഏകച്ചേ ച വിനിപാതികാ, അയം പഠമാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി. സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ നാനത്തകായാ ഏകത്തസഞ്ഞിനോ. സേയ്യഥാപി ദേവാ ബ്രഹ്മകായികാ പഠമാഭിനിബ്ബത്താ, അയം ദുതിയാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി. സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ഏകത്തകായാ നാനത്തസഞ്ഞിനോ. സേയ്യഥാപി ദേവാ ആഭസ്സരാ, അയം തതിയാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി. സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ഏകത്തകായാ ഏകത്തസഞ്ഞിനോ. സേയ്യഥാപി ദേവാ സുഭകിണ്ഹാ, അയം ചതുത്ഥീ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി. സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ ‘അനന്തോ ആകാസോ’തി ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാ, അയം പഞ്ചമീ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി. സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’ന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനൂപഗാ, അയം ഛട്ഠീ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി. സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനൂപഗാ, അയം സത്തമീ വിഞ്ഞാണട്ഠിതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൩൨; അ. നി. ൭.൪൪).

ഏത്ഥ ഹി അപരിമാണചക്കവാളവാസിനോ മനുസ്സാ കാമാവചരദേവാ പുനബ്ബസുമാതുപിയങ്കരമാതാദയോ വിനിപാതികാസുരാ ച കുസലവിപാകപടിസന്ധികാ വേമാനികപേതാ ചേതി ഇമേ ദീഘരസ്സകിസഥൂലകാളഓദാതാദിവണ്ണസണ്ഠാനവസേന രൂപകായസ്സ, അഹേതുദുഹേതുതിഹേതുവസേന പടിസന്ധിസഞ്ഞായ ച നാനാഭാവതോ നാനത്തകായനാനത്തസഞ്ഞിനോ നാമ, അയം പഠമാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി. പഠമജ്ഝാനതലവാസിനോ പന തയോ ദേവാ ഉപരൂപരിവാസീനം വണ്ണാദികമപേക്ഖിത്വാ അത്തനോ വണ്ണാദീനം നിഹീനതായ രൂപകായസ്സ നാനാഭാവതോ, പഠമജ്ഝാനവിപാകവിഞ്ഞാണവസേന സമാനസഞ്ഞിതായ ച നാനത്തകായഏകത്തസഞ്ഞിനോ നാമ, അയം ദുതിയാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി, ചതുരാപായവാസിനോപി വണ്ണസണ്ഠാനവസേന രൂപകായസ്സ നാനാസഭാവത്താ, അകുസലവിപാകസഞ്ഞാവസേന സഞ്ഞായ ഏകസഭാവത്താ ച ദുതിയവിഞ്ഞാണട്ഠിതിയംയേവ സമോധാനം ഗച്ഛന്തീതി വേദിതബ്ബം. ദുതിയജ്ഝാനതലവാസിനോ തയോ ദേവാ വണ്ണസണ്ഠാനാദിവസേന സമാനത്താ രൂപകായസ്സ വിസേസാഭാവതോ പഞ്ചകനയേ ദുതിയതതിയജ്ഝാനസഞ്ഞാവസേന പടിസന്ധിസഞ്ഞായ നാനാഭാവതോ ഏകത്തകായനാനത്തസഞ്ഞിനോ നാമ, അയം തതിയാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി. തതിയജ്ഝാനതലവാസിനോ പന തയോ ദേവാ രൂപകായവസേന സമാനത്താ, പഞ്ചകനയേ ചതുത്ഥജ്ഝാനവിപാകസഞ്ഞാവസേന പടിസന്ധിസഞ്ഞായ ച ഏകത്താ ഏകത്തകായഏകത്തസഞ്ഞിനോ നാമ, അയം ചതുത്ഥീ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി. വേഹപ്ഫലവാസിനോ ചേവ പഞ്ച സുദ്ധാവാസവാസിനോ ച വണ്ണസണ്ഠാനവസേന രൂപകായസ്സ, പഞ്ചമജ്ഝാനവിപാകസഞ്ഞാവസേന പടിസന്ധിസഞ്ഞായ ച സമാനത്താ ചതുത്ഥവിഞ്ഞാണട്ഠിതിമേവ ഭജന്തി. ആകാസാനഞ്ചായതനാദയോ തിസ്സോ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ പാളിവസേനേവ പാകടാ. അസഞ്ഞസത്താ പന വിഞ്ഞാണാഭാവേന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനവാസിനോ ച സഞ്ഞായ വിയ വിഞ്ഞാണസ്സ സുഖുമഭാവേനേവ വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസു ന ഗഹിതാ, സത്താനം നിവാസതായ പന ‘‘സത്താവാസാ’’തി വുച്ചന്തി. ഏവഞ്ച കത്വാ തേഹി സത്ത വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ സമോധാനേത്വാ നവ സത്താവാസാ വുത്താ.

൫൬൩-൪. ഇദാനി ഏവം വുത്തേസു ഭവാദീസു ദ്വത്തിംസവിപാകാനം തിണ്ണം അഭിസങ്ഖാരാനം പച്ചയഭാവം ദസ്സേതും ‘‘കാമേ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരസഞ്ഞിതാ’’തിആദി ആരദ്ധം. നവന്നം പാകചിത്താനന്തി സഹേതുകാഹേതുകവസേന നവന്നം സുഗതിപടിസന്ധിവിപാകചിത്താനം. നാനക്ഖണിക…പേ… പച്ചയേഹി ചാതി കുസലാകുസലകമ്മസ്സ അതീതസ്സേവ അത്തനാ ജനേതബ്ബവിപാകാനം പച്ചയഭാവതോ നാനക്ഖണികകമ്മപച്ചയേന, തേസമേവ ബലവകാരണഭാവതോ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന ച. വുത്തഞ്ഹി തസ്സ ഉപനിസ്സയത്തം ‘‘കുസലാകുസലം കമ്മം വിപാകസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൩). സബ്ബത്ഥ ഉപനിസ്സയഭാവോ ബലവകമ്മവസേന യോജേതബ്ബോ. ദുബ്ബലഞ്ഹി കമ്മം ഉപനിസ്സയോ ന ഹോതീതി പട്ഠാനവണ്ണനായം ദസ്സിതമേതം.

൫൬൬-൮. പഞ്ചന്നന്തി കുസലവിപാകചക്ഖുസോതവിഞ്ഞാണസമ്പടിച്ഛനസന്തീരണദ്വയവസേന പഞ്ചന്നം. ദുഗ്ഗതിയം കുസലവിപാകപടിസന്ധിയാ അഭാവതോ ആഹ ‘‘ന ഹോന്തി പടിസന്ധിയ’’ന്തി. ഏവം പടിസന്ധിപവത്തീനം അസങ്കരവസേന പച്ചയവിധിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സമോധാനേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ഹോന്തീ’’തിആദി വുത്തം. സോളസന്നം പവത്തേ, പടിസന്ധിയം നവന്നന്തി യഥാലാഭവസേന യോജേതബ്ബം.

൫൬൯-൭൪. രൂപേ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാതി അഭിഞ്ഞാവജ്ജിതാ പഞ്ച രൂപാവചരപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാ. കസ്മാ പന അഭിഞ്ഞായ പരിവജ്ജനന്തി? വിപാകദാനാഭാവതോ, തഞ്ച ഖോ പനസ്സാ വിപാകസ്സ അസമ്ഭവതോ, ന പന വിപാകുപ്പാദനസഭാവാഭാവതോ. യദി ഹി അഭിഞ്ഞാചേതനാ വിപാകം ഉപ്പാദേയ്യ, അഞ്ഞഭൂമികകമ്മസ്സ അഞ്ഞഭൂമികവിപാകുപ്പാദനായോഗതോ സഭൂമികമേവ ഉപ്പാദേയ്യ. തം പന കിം നവത്തബ്ബാരമ്മണം വാ ഉപ്പാദേയ്യ പരിത്താദിആരമ്മണം വാ? കിഞ്ചേത്ഥ – യദി താവ നവത്തബ്ബാരമ്മണം ഉപ്പാദേതി, തം ന യുത്തം രൂപാവചരവിപാകാനം ഏകന്തേന കമ്മസമാനാരമ്മണതായ ദസ്സിതത്താ, അഭിഞ്ഞാചേതനായ ച സയം പരിത്താദിആരമ്മണത്താ. അഥ പരിത്താദിആരമ്മണം ഉപ്പാദേതി, തമ്പി ന യുജ്ജതി രൂപാവചരവിപാകാനം ഏകന്തേനേവ നവത്തബ്ബാരമ്മണഭാവതോ. തഥാ ഹി വുത്തം ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ –

‘‘രൂപാവചരതികചതുക്കജ്ഝാനാ കുസലതോ ച വിപാകതോ ച കിരിയതോ ച ചതുത്ഥസ്സ ഝാനസ്സ വിപാകോ ആകാസാനഞ്ചായതനം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം. ഇമേ ധമ്മാ നവത്തബ്ബാ ‘പരിത്താരമ്മണാ’തിപി ‘മഹഗ്ഗതാരമ്മണാ’തിപി ‘അപ്പമാണാരമ്മണാ’തിപീ’’തി (ധ. സ. ൧൪൨൨).

അപിച സമാധിവിജ്ജാസമ്ഭാരഭൂതാ അഭിഞ്ഞാ സമാധിസ്സ ആനിസംസമത്തം സമാധിഫലസദിസാ. തസ്സ തസ്സ ഹി അധിട്ഠാനവികുബ്ബനദിബ്ബസദ്ദസവനാദികസ്സ യഥിച്ഛിതസ്സ കിച്ചസ്സ നിപ്ഫാദനമത്തഫലാ അഭിഞ്ഞാചേതനാ. തേനാഹ ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ’’തിആദി (പാരാ. ൧൨-൧൩) തസ്മാ സമാധിസ്സ ഫലസദിസാ അഭിഞ്ഞാചേതനാ ന ച ഫലം ദേതി, ദാനസീലാനിസംസഭൂതോ തസ്മിം ഭവേ പച്ചയലാഭോ വിയ നത്ഥി തസ്സ വിപാകുപ്പാദനന്തി. കേചി പന ‘‘സമാനഭൂമികതോ ആസേവനലാഭേന ബലവന്താനി ഝാനാനി വിപാകം ഉപ്പാദേന്തി സമാപത്തിഭാവതോ, അഭിഞ്ഞാ പന സതിപി ഝാനഭാവേ തദഭാവതോ തസ്മിം തസ്മിം ആരമ്മണേ ആഗന്തുകായേവാതി ദുബ്ബലാ, തസ്മാ വിപാകം ന ദേതീ’’തി വദന്തി. ഏവഞ്ച കത്വാ വുത്തം അനുരുദ്ധാചരിയേന –

‘‘സമാനാസേവനേ ലദ്ധേ, വിജ്ജമാനേ മഹബ്ബലേ;

അലദ്ധാ താദിസം ഹേതും, അഭിഞ്ഞാ ന വിപച്ചതീ’’തി. (നാമ. പരി. ൪൭൪);

തയിദമകാരണം, പരിത്തഝാനസ്സ അവിസേസേന ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാദീസു വിപാകദാനവചനതോ. ന ഹി പരിത്തം ലദ്ധാസേവനമേവ തത്ഥ വിപാകം ദേതീതി അട്ഠകഥായം വുത്തം, തസ്മാ സമാനാസേവനേ ലദ്ധേയേവ ഝാനസ്സ വിപാകദാനം ന സക്കാ വത്തും. അപിച പുനപ്പുനം പരികമ്മവസേന അഭിഞ്ഞായപി വസിഭാവസബ്ഭാവാ തസ്സാപി ച ബലവഭാവോ അത്ഥേവാതി വിപാകം ഉപ്പാദേയ്യ.

പഞ്ചന്നം പാകചിത്താനന്തി പഞ്ചന്നം രൂപാവചരവിപാകചിത്താനം. മാപുഞ്ഞസങ്ഖാരാതി അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാ. ‘‘ഇമേ അപുഞ്ഞസങ്ഖാരാ’’തി വാ പദച്ഛേദോ. ഏകസ്സാതി ഏകസ്സ അകുസലവിപാകസന്തീരണസ്സ. ഛന്നന്തി സന്തീരണവജ്ജാനം ഛന്നം അകുസലവിപാകാനം. പവത്തേ പച്ചയാ ഹോന്തി അനിട്ഠരൂപാദിആപാഥാഗതേതി അധിപ്പായോ. സുഗതിയം അകുസലവിപാകപടിസന്ധിയാ അഭാവതോ ആഹ ‘‘ന ഹോന്തി പടിസന്ധിയ’’ന്തി. ചതുന്നന്തി അകുസലവിപാകചക്ഖുസോതവിഞ്ഞാണസമ്പടിച്ഛനസന്തീരണവസേന ചതുന്നം. താനി പന ഏകന്തതോ അനിട്ഠാരമ്മണാനി. രൂപഭവേ ച കഥം അനിട്ഠാരമ്മണസമായോഗോതി ആഹ ‘‘സോ ചാ’’തിആദി. സോതി സോ പച്ചയഭാവോ. ‘‘കാമഭവേ’’തി ഇദം അനിട്ഠരൂപാദീനം വിസേസനം, ന പന ‘‘ഉപലദ്ധിയ’’ന്തി ഇമസ്സ. തേനാഹ ‘‘അനിട്ഠ…പേ… ന വിജ്ജരേ’’തി. കേചി പന ‘‘ഉപലദ്ധിയന്തി ഇമസ്സേവ വിസേസനഭാവേന ഗഹേത്വാ ബ്രഹ്മൂനം കാമഭവം ആഗതക്ഖണേ രൂപാദിഉപലദ്ധിയ’’ന്തി വദന്തി. അനിട്ഠ…പേ… ന വിജ്ജരേ ഏകന്തസുഖവത്ഥുഭൂതേ തത്ഥ വോകിണ്ണസുഖദുക്ഖകാരണസ്സ അഭാവതോ.

൫൭൬. ‘‘ഏവം താവാ’’തിആദി യഥാവുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ അപ്പനം. യഥാ ചാതി ച-സദ്ദേന ‘‘യേസഞ്ചാ’’തി സങ്ഗണ്ഹാതി. തഥാതി ഏത്ഥാപി ‘‘തേ’’തി സങ്ഗണ്ഹിതബ്ബം.

൫൭൭-൮൧. യത്ഥ വിത്ഥാരപ്പകാസനം കതം, തതോ ഭവതോ പട്ഠായ മുഖമത്തപ്പകാസനം കാതുകാമോ ആഹ ‘‘തത്രിദ’’ന്തിആദി. തത്രാതി തേസു ഭവാദീസു. ഇദന്തി നിദസ്സിതബ്ബഭാവേന ആസന്നപച്ചക്ഖമാഹ. ആദിതോ പന പട്ഠായാതി ഭവതോ പട്ഠായ. അവിസേസേനാതി കാമാവചരരൂപാവചരവസേന വിസേസാഭാവേന തേരസ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാ. ദ്വിഭവേസൂതി കാമരൂപഭവേസു. കേസഞ്ചി മനുസ്സാനം, ഭുമ്മദേവാനഞ്ച അണ്ഡജജലാബുജാനമ്പി സമ്ഭവതോ തദപേക്ഖായ ‘‘ചതൂസു…പേ… യോനിസൂ’’തി വുത്തം. നാനത്ത…പേ… ഠിതീസുപീതി അലുത്തസമാസവസേന വുത്തം, നാനത്തകായനാനത്തസഞ്ഞാദീസു ചതൂസു വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസൂതി അത്ഥോ. വുത്തപ്പകാരസ്മിന്തി നാനത്തകായാദികേ, പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരസ്സ ഭവാദീസു ഏകവീസതിവിപാകാനം ഏകാവത്ഥായ പച്ചയോ അഹുത്വാ ദുഗ്ഗതിപരിയാപന്നേസു ഭവയോനിഗതിവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസത്താവാസേസു പടിസന്ധിം അദത്വാ പവത്തേയേവ അട്ഠന്നം വിപാകാനം പച്ചയഭാവതോ, കാമാവചരസുഗതിപരിയാപന്നേസു പടിസന്ധിം ദത്വാ പവത്തേ സോളസന്നം വിപാകാനം പച്ചയഭാവതോ, രൂപാവചരഭൂമിപരിയാപന്നേസു പടിസന്ധിം ദത്വാ പവത്തേ ദസന്നം വിപാകാനം പച്ചയഭാവതോ വുത്തം ‘‘യഥാരഹ’’ന്തി.

൫൮൨-൩. കാമേ ഭവേ, രൂപേ ഭവേതി സമ്ബന്ധോ. തീസു ഗതീസൂതി ദേവമനുസ്സവജ്ജേസു തീസു ഗതീസു. ഏകിസ്സാതി നാനത്തകായഏകത്തസഞ്ഞീസങ്ഖാതായ ഏകിസ്സാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയാ. ഏകസ്മിന്തി നാനത്തകായഏകത്തസഞ്ഞീസങ്ഖാതേയേവ ഏകസ്മിം സത്താവാസേ.

൫൮൪-൬. ഏകാരൂപഭവേതി ഏകസ്മിം അരൂപഭവേ. ഏകിസ്സാ യോനിയാതി ഏകിസ്സായേവ ഓപപാതികയോനിയാ. തീസു ചിത്തട്ഠിതീസൂതി ആകാസാനഞ്ചായതനാദീസു തീസു വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസു. സത്താവാസേ ചതുബ്ബിധേതി ആകാസാനഞ്ചായതനാദികേയേവ ചതുബ്ബിധേ സത്താവാസേ. വിജാനിതബ്ബാ…പേ… പച്ചയാതി സങ്ഖാരാ യഥാ പച്ചയാ യേസഞ്ച പച്ചയാ, തഥാ തേപി വിഞ്ഞാതബ്ബാതി അത്ഥോ.

൫൮൭-൯൦. നനു ച സങ്ഖാരാനം പടിസന്ധിപവത്തീസുപി വിപാകാനം പച്ചയഭാവോ വുത്തോ. തത്ഥ പടിസന്ധിയേവ താവ ന സക്കാ വിഞ്ഞാതും. യദി ഹി പുരിമഭവതോ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം ഇധാഗച്ഛതീതി വുച്ചേയ്യ, തം ന യുത്തം, രൂപാരൂപധമ്മാനം കേസഗ്ഗമത്തമ്പി ദേസന്തരസങ്കമനാഭാവതോ. അഥ അതീതഭവനിബ്ബത്തസങ്ഖാരതോ ന നിബ്ബത്തതി, തമ്പി ന യുജ്ജതി അഹേതുകദോസാപത്തിതോതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ചോദേന്തോ ആഹ ‘‘ന രൂപാരൂപധമ്മാന’’ന്തിആദി. ആചരിയോ തസ്സാധിപ്പായം സമ്പടിച്ഛിത്വാ തം സഞ്ഞാപേതുകാമോ ആഹ ‘‘നത്ഥി ചിത്തസ്സാ’’തിആദി. തതോ ഹേതും വിനാതി തത്ഥ ഹേതും വിനാ, അതീതഭവനിബ്ബത്തകമ്മസങ്ഖാരനികന്തിആരമ്മണം വിനാതി അത്ഥോ. സുലദ്ധപച്ചയന്തി അവിജ്ജാദിസഹകാരീകാരണസഹിതസ്സ സങ്ഖാരസ്സ വസേന സുട്ഠു അവേകല്ലതോ പടിലദ്ധപച്ചയം. രൂപാരൂപമത്തന്തി ബാഹിരകപരികപ്പിതസ്സ അധിതിട്ഠനകസ്സ സത്തജീവാദിനോ അഭാവതോ രൂപാരൂപധമ്മമത്തം. തേനാഹ ‘‘ന ച സത്തോ’’തിആദി. ഭവന്തര…പേ… പവുച്ചതീതി വോഹാരമത്തേന ഭവന്തരമുപേതീതി പവുച്ചതി. അത്ഥതോ പന പച്ചയസാമഗ്ഗിയാ ഭവന്തരഭാവേന ഉപ്പജ്ജനമത്തന്തി അധിപ്പായോ.

൫൯൧. ഇദാനി തം പടിസന്ധിക്കമം പാകടായ മനുസ്സപടിസന്ധിയാ വസേന പകാസേതും സമാരഭന്തോ ആഹ ‘‘തയിദ’’ന്തിആദി. സുദുബ്ബുധന്തി അതിദുബ്ബിജാനിയം. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘സച്ചം സത്തോ പടിസന്ധി, പച്ചയാകാരമേവ ച;

ദുദ്ദസാ ചതുരോ ധമ്മാ, ദേസേതുഞ്ച സുദുക്കരാ’’തി.

൫൯൨-൩. ആസന്നമരണസ്സാതി പരൂപക്കമേന വാ ആയുക്ഖയാദിവസേന വാ സമാസന്നമരണസ്സ. സുസ്സമാനേതി അനുക്കമേന ഉപസുസ്സമാനേ. ഗബ്ഭസേയ്യകസ്സ ആയതനാനം അനുപുബ്ബുപ്പത്തി വിയ നിരോധോപി അനുപുബ്ബതോ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘നട്ഠേ ചക്ഖുന്ദ്രിയാദികേ’’തി. കേചി പന ‘‘നാനാകമ്മസമുട്ഠിതേസു ചക്ഖുന്ദ്രിയാദീസു നട്ഠേസൂ’’തി വദന്തി. ‘‘ഹദയ…പേ… കേ’’തി ഇമിനാ സേസകായേ കായിന്ദ്രിയസ്സ നിരുദ്ധഭാവോ വുത്തോതി ഏകകമ്മസമുട്ഠിതമ്പി നസ്സതേവാതി അപരേ. ആനന്ദാചരിയോ പന ‘‘യമകേ’’ യസ്സ ചക്ഖായതനം നിരുജ്ഝതി, തസ്സ മനായതനം നിരുജ്ഝതീതി. ആമന്താ. യസ്സ വാ പന മനായതനം നിരുജ്ഝതി, തസ്സ ചക്ഖായതനം നിരുജ്ഝതീതി. സചിത്തകാനം അചക്ഖുകാനം ചവന്താനം തേസം മനായതനം നിരുജ്ഝതി, നോ ച തേസം ചക്ഖായതനം നിരുജ്ഝതി. സചക്ഖുകാനം ചവന്താനം തേസം മനായതനഞ്ച നിരുജ്ഝതി, ചക്ഖായതനഞ്ച നിരുജ്ഝതീ’തിആദിനാ (യമ. ൧.ആയതനയമക.൧൨൦) ചക്ഖായതനാദീനം ചുതിചിത്തേന സഹ നിരോധോ വുത്തോതി ചക്ഖുന്ദ്രിയാദീനി ചുതിതോ പുബ്ബേ ന നസ്സന്തി. അതിമന്ദഭാവൂപഗമനം പന സന്ധായ അട്ഠകഥായ ‘നിരുദ്ധേസു ഇന്ദ്രിയേസൂ’തി വുത്തം, ന അനവസേസനിരോധം സന്ധായ. പഞ്ചദ്വാരികജവനാനന്തരമ്പി ചുതി അട്ഠകഥായം ദസ്സിതാ’’തി വദതി. ഹദയവത്ഥുമത്തസ്മിന്തി ഹദയവത്ഥുപദേസമത്തേ. ന ഹി ഹദയവത്ഥും നിസ്സായ കായിന്ദ്രിയം പവത്തതി.

൫൯൪-൭. വത്ഥുസന്നിസ്സിതന്തി സേസിന്ദ്രിയാനം നിരുദ്ധത്താ വിഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സയഭാവൂപഗമനസാമത്ഥിയായോഗേന മന്ദഭാവതോ വാ ഹദയവത്ഥുമത്തസന്നിസ്സിതം. ചിത്തന്തി തദാ കമ്മകമ്മനിമിത്താദീനി ആരബ്ഭ പവത്തജവനവിഞ്ഞാണം. തം പന സുഗതിയം നിബ്ബത്തമാനസ്സ കുസലം ഹോതി, ദുഗ്ഗതിയം നിബ്ബത്തമാനസ്സ അകുസലം. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘നിമിത്തസ്സാദഗധിതം വാ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം തിട്ഠമാനം തിട്ഠതി അനുബ്യഞ്ജനസ്സാദഗധിതം വാ, തസ്മിം ചേ സമയേ കാലം കരോതി, ഠാനമേതം വിജ്ജതി, യം ദ്വിന്നം ഗതീനം അഞ്ഞതരം ഗതിം ഉപപജ്ജേയ്യ നിരയം വാ തിരച്ഛാനയോനിം വാ’’തിആദി (സം. നി. ൪.൨൩൫).

യദി ഏവം –

‘‘ഗതിസമ്പത്തിയാ ഞാണസമ്പയുത്തേ കതമേസം അട്ഠന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാ ഉപപത്തി ഹോതി, കുസലസ്സ കമ്മസ്സ ജവനക്ഖണേ തയോ ഹേതൂ കുസലാ തസ്മിം ഖണേ ജാതചേതനായ സഹജാതപച്ചയാ ഹോന്തി, തേന വുച്ചതി കുസലമൂലപച്ചയാപി സങ്ഖാരാ. നികന്തിക്ഖണേ ദ്വേ ഹേതൂ അകുസലാ തസ്മിം ഖണേ ജാതചേതനായ സഹജാതപച്ചയാ ഹോന്തി, തേന വുച്ചതി അകുസലമൂലപച്ചയാപി സങ്ഖാരാ. പടിസന്ധിക്ഖണേ തയോ ഹേതൂ അബ്യാകതാ തസ്മിം ഖണേ ജാതചേതനായ സഹജാതപച്ചയാ ഹോന്തി, തേന വുച്ചതി നാമരൂപപച്ചയാപി വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാപി നാമരൂപ’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൨൩൨) –

നികന്തിക്ഖണേ ഹേതുദ്വയപച്ചയാപി സുഗതിപടിസന്ധികസ്സ കഥം ദസ്സിതാതി? നയിദം മരണാസന്നജവനസമ്പയുത്തഹേതുയോ സന്ധായ വുത്തം, അഥ ഖോ കതകമ്മസ്സ തം കമ്മം ആരബ്ഭ അസ്സാദവസേന പവത്തജവനസമ്പയുത്തഹേതുയോ സന്ധായ. കതൂപചിതമ്പി ഹി കമ്മം തണ്ഹായ അസ്സാദിതം വിപാകാഭിനിപ്ഫാദനേ സമത്ഥന്തി. കേചി പന ‘‘കമ്മകരണകാലേ അപ്പഹീനാവത്ഥായ സന്താനേ അനുസയിതഹേതുയോ സന്ധായ നികന്തിക്ഖണേ ദ്വേ ഹേതുയോതി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി, തം ന യുജ്ജതി, തേസം സഹജാതപച്ചയത്തായോഗതോ. പുബ്ബാനുസേവിതം പുഞ്ഞം വാ അപുഞ്ഞമേവ വാ കമ്മം, കമ്മനിമിത്തം വാ ആലമ്ബിത്വാ ചിത്തം പവത്തതീതി സമ്ബന്ധോ. പുബ്ബാനുസേവിതന്തി പുബ്ബേ ആസേവിതം. ‘‘കതത്താ ഉപചിതത്താ’’തി ഹി വുത്തം. തണ്ഹായ അനുസേവിതഭാവം സന്ധായ വാ ‘‘പുബ്ബാനുസേവിത’’ന്തി വുത്തം. ‘‘അനുപുബ്ബസേവിത’’ന്തിപി പാഠം വദന്തി, പടിസന്ധിവസേന പുബ്ബേ ആസേവിതം, പുബ്ബേ ദിന്നപടിസന്ധികന്തി അത്ഥോ. ദിന്നപടിസന്ധികമ്പി പന അപരജാതീസു പവത്തിവിപാകം ന നിബ്ബത്തേതീതി നത്ഥി. പുഞ്ഞാപുഞ്ഞഗ്ഗഹണേന യഥാകമ്മം സുഗതിദുഗ്ഗതിപടിസന്ധീനം ആരമ്മണം ദസ്സേതി. കമ്മം കമ്മനിമിത്തം വാതി വാ-സദ്ദേന ഗതിനിമിത്തം സങ്ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ കമ്മം, ഗതിനിമിത്തഞ്ച മനോദ്വാരേയേവ ആപാഥമാഗച്ഛതി, കമ്മനിമിത്തം പന പഞ്ചദ്വാരേപി. ഏവഞ്ച കത്വാ പഞ്ചദ്വാരഗ്ഗഹിതേപി ആരമ്മണേ പടിസന്ധി ഹോതി. അപരേ പന ഗതിനിമിത്തമ്പി ഛദ്വാരേസു ലബ്ഭതീതി വണ്ണേന്തി. ഏവഞ്ച കത്വാ വുത്തം സച്ചസങ്ഖേപേ –

‘‘പഞ്ചദ്വാരേ സിയാ സന്ധി, വിനാ കമ്മം ദ്വിഗോചരേ’’തി. (സ. സ. ൧൭൩).

അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഗതിനിമിത്തം മനോദ്വാരേ ആപാഥമാഗച്ഛതീ’’തി വുത്തത്താ, തദാരമ്മണായ ച പഞ്ചദ്വാരികപടിസന്ധിയാ അദസ്സിതത്താ, മൂലടീകാദീസു ച ‘‘കമ്മബലേന ഉപട്ഠാപിതം വണ്ണായതനം സുപിനം പസ്സന്തസ്സ വിയ, ദിബ്ബചക്ഖുകസ്സ വിയ ച മനോദ്വാരേ ഏവ ഗോചരഭാവം ഗച്ഛതീ’’തി നിയമേത്വാ വുത്തത്താ തേസം വചനം ന സമ്പടിച്ഛന്തി ആചരിയാ. കമ്മനിമിത്തഞ്ച പനേത്ഥ പച്ചുപ്പന്നം പഞ്ചദ്വാരേ ആപാഥമാഗച്ഛന്തം ചുതികാലാസന്നേ കതകമ്മസ്സ ആരമ്മണസന്താനേ ഉപ്പന്നം തംസദിസന്തി ദട്ഠബ്ബം, ഇതരഥാ തദേവ പടിസന്ധിയാ ആരമ്മണുപട്ഠാപകം തദേവ പടിസന്ധിജനകം ഭവേയ്യ, ന ച പടിസന്ധിയാ ഉപചാരഭൂതാനി വിയ, ‘‘ഏതസ്മിം തയാ പവത്തിതബ്ബ’’ന്തി പടിസന്ധിയാ ആരമ്മണം അനുപ്പദേന്താനി വിയ ച പവത്താനി ചുതിആസന്നജവനാനി പടിസന്ധിജനകാനി ഭവേയ്യും. ‘‘കതത്താ ഉപചിതത്താ’’തി ഹി വുത്തം. തദാ ച പടിസന്ധിയാ ഏകവീഥിയം വിയ പവത്തമാനാനി കഥം കതൂപചിതാനി സിയും, അസ്സാദനഭൂതായ തണ്ഹായ അപരാമട്ഠാനി കഥം പടിസന്ധിനിബ്ബത്തകാനി, ന ച ലോകിയാനി ലോകുത്തരാനി വിയ സമാനവീഥിഫലാനി ഹോന്തീതി. തം വിഞ്ഞാണന്തി തം ജവനവിഞ്ഞാണം. ഏകത്തനയേന പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണഞ്ച സന്ധായ വുത്തം. ചുതിപടിസന്ധിതദാസന്നവിഞ്ഞാണാനഞ്ഹി സന്തതിവസേന വിഞ്ഞാണന്തി ഉപനീതേകത്തം ഇധ തം വിഞ്ഞാണന്തി അധിപ്പേതം.

അവിജ്ജായ പടിച്ഛന്നാദീനവേതി അനുസയവസേന പവത്തായ ഭവതണ്ഹായ, ചിത്തസമ്പയുത്തായ വാ അവിജ്ജായ ഛാദിതദുക്ഖാദീനവേ. തഥാഭൂതേ പന കമ്മാദിവിസയേ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണഭാവേന ഉപ്പത്തിട്ഠാനഭൂതേ. തണ്ഹായ അപ്പഹീനത്താ ഏവ പുരിമുപ്പന്നായ ച സന്തതിയാ തഥാപരിണതത്താ പടിസന്ധിട്ഠാനാഭിമുഖം വിഞ്ഞാണം നിന്നപോണപബ്ഭാരം ഹുത്വാ പവത്തതീതി ആഹ ‘‘തണ്ഹാ നമേതീ’’തി. സഹജാ പന സങ്ഖാരാതി ചുതിആസന്നജവനവിഞ്ഞാണസഹജാതചേതനാ, സബ്ബേപി വാ ഫസ്സാദയോ. ഖിപന്തീതി ഖിപന്താ വിയ തസ്മിം വിസയേ പടിസന്ധിവസേന വിഞ്ഞാണപതിട്ഠാനസ്സ ഹേതുഭാവേന പവത്തന്തി. തന്തി തം വിഞ്ഞാണം. ‘‘സന്തതിവസാ’’തി വദന്തോ തദേവ വിഞ്ഞാണം സന്ധാവതി സംസരതി, ന അഞ്ഞന്തി ഇമഞ്ച മിച്ഛാവാദം പടിക്ഖിപതി. സതി ഹി നാനത്തനയേ സന്തതിവസേന ഏകത്തനയോ ഹോതീതി.

൫൯൯. ആരമ്മണാദീഹി…പേ… പവത്തതീതി ആരമ്മണനിസ്സയപച്ചയാദീഹി പവത്തതി. കഥം? ആസന്നമരണസ്സ ഹി കമ്മബലേന മനോദ്വാരേ ഉപട്ഠാപിതം അവിജ്ജായ പടിച്ഛന്നാദീനവം കമ്മാദിവിസയം ആരബ്ഭ മനോദ്വാരാവജ്ജനം ഉപ്പജ്ജതി, തതോ മരണാസന്നവീഥിയാ വത്ഥുദുബ്ബലഭാവേന മന്ദപ്പവത്തിയാ ചത്താരി, പഞ്ച വാ ജവനാനി പവത്തന്തി, തദനന്തരം തദാരമ്മണേ സതി, അസതി വാ ഭവങ്ഗവിസയമാലമ്ബിത്വാ ചുതിചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. ഭവങ്ഗാനന്തരമ്പി ചുതി ഹോതീതി വദന്തി. ചുതിചിത്തേ പന നിരുദ്ധേ തദേവ ആപാഥഗതം കമ്മകമ്മനിമിത്താദിം ആരബ്ഭ അനുപച്ഛിന്നകിലേസബലവനിമിത്തം സഹജാതസങ്ഖാരേഹി കമ്മാദിആരമ്മണേ ഖിപിയമാനം ഓരിമതീരരുക്ഖവിനിബന്ധം രജ്ജും ആലമ്ബിത്വാ മാതികാതിക്കാമകോ വിയ പുരിമഞ്ച നിസ്സയം ജഹതി, അപരഞ്ച കമ്മസമുട്ഠിതം നിസ്സയം അസ്സാദയമാനം വാ അനസ്സാദയമാനം വാ ആരമ്മണാദീഹി പച്ചയേഹി പവത്തതി. ഏത്ഥ ച ഓരിമതീരം വിയ പുരിമഭവോ ദട്ഠബ്ബോ, തത്ഥ ഠിതരുക്ഖോ വിയ പുരിമഭവേ പവത്തമാനക്ഖന്ധാ, രജ്ജു വിയ കമ്മാദിആരമ്മണം. കേചി പന ‘‘രജ്ജു വിയ ഹദയവത്ഥൂ’’തി വദന്തി, ‘‘രജ്ജു വിയ തണ്ഹാ’’തിപി അപരേ. പുരിസോ വിയ വിഞ്ഞാണം, തസ്സ രജ്ജുഗ്ഗഹണം വിയ തണ്ഹായ ആരമ്മണാഭിമുഖനമനം, പയോഗോ വിയ ഖിപനകസങ്ഖാരാ, മാതികാ വിയ ചുതിചിത്തം, പരതീരം വിയ പരലോകോ.

൬൦൦. യഥാ പുരിസോ പരതീരേ പതിട്ഠഹമാനോ പരതീരരുക്ഖവിനിബന്ധം കിഞ്ചി അസ്സാദയമാനോ വാ അനസ്സാദയമാനോ വാ കേവലം പഥവിയം സകബലപ്പയോഗേഹേവ പതിട്ഠാതി, ഏവമിദമ്പി ഭവന്തരത്തഭാവവിനിബന്ധഹദയവത്ഥുസങ്ഖാതം നിസ്സയം പഞ്ചവോകാരഭവേ അസ്സാദയമാനം വാ ചതുവോകാരഭവേ അനസ്സാദയമാനം വാ കേവലം ആരമ്മണനിസ്സയസമ്പയുത്തധമ്മേഹേവ പവത്തതീതി തം വിഞ്ഞാണം നാപി ഇധാഗതം ഇമസ്മിംയേവ ഭവേ നിബ്ബത്തത്താ. കമ്മാദിന്തി അതീതഭവനിബ്ബത്തകമ്മാദിം. ആദി-സദ്ദേന ഖിപനകസങ്ഖാരാനം, നമനവസേന പവത്തതണ്ഹായ, കമ്മാദിവിസയായ ആദീനവപടിച്ഛാദികായ ച അവിജ്ജായ, ദള്ഹഗ്ഗാഹാദികരാനം ഉപാദാനാദീനഞ്ച ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ കമ്മം നാമ ഉപപജ്ജവേദനീയഭൂതം, അപരാപരിയവേദനീയഭൂതം വാ പടിസന്ധിനിബ്ബത്തകകമ്മം. ഖിപനകസങ്ഖാരാ നാമ ചുതിആസന്നജവനസഹജാതസങ്ഖാരാ, പടിസന്ധിജനകകമ്മസഹഗതസങ്ഖാരാ വാ, തതോ പുരിമജവനസഹഗതസങ്ഖാരാതി വാ കേചി. നമനവസേന പവത്തതണ്ഹാ നാമ അനുസയാവത്ഥായ പവത്തതണ്ഹാ. ഏസ നയോ ആദീനവപടിച്ഛാദകഅവിജ്ജായപി. കമ്മാദിവിസയാ പുബ്ബേ വുത്തായേവ. ദള്ഹഗ്ഗാഹകരഉപാദാനാ നാമ മണ്ഡൂകം പന്നഗോ വിയ ഉപപത്തിഭവസ്സ ദള്ഹഗ്ഗഹണവസേന പവത്താ കാമുപാദാനാദയോ.

൬൦൧-൫. സദ്ദപടിഘോസാദീനം സതിപി പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നഭാവേ സന്താനബന്ധോ ന പാകടോതി തേസം ഏകത്തനാനത്തഭാവം അനാമസിത്വാ അനാഗതമതീതഹേതുസമുപ്പാദമേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം ചുതിപടിസന്ധാധികാരേ. പടിഘോസദീപമുദ്ദാദീതി ആദി-സദ്ദേന ആദാസതലഗതമുഖനിമിത്താദീനം ഗഹണം. അഞ്ഞത്ഥ അഗന്ത്വാതി സദ്ദാദിപച്ചയദേസം അനുപഗന്ത്വാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ സദ്ദാദീനം ഉപ്പത്തിപദേസം അനുപഗന്ത്വാ പടിഘോസോ സദ്ദഹേതുകോ, പദീപോ പദീപന്തരാദിഹേതുകോ, മുദ്ദാ ലഞ്ഛനഹേതുകോ, മുഖനിമിത്താദികം ആദാസാദിഅഭിമുഖാദിഹേതുകം ഹോതി തതോ പുബ്ബേ അഭാവാ, ഏവമിദമ്പി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം ന ഹേതുദേസം ഗന്ത്വാ തംഹേതുകം ഹോതി തതോ പുബ്ബേ അഭാവാ, തസ്മാ ന ഇദം ഹേതുദേസതോ പുരിമഭവതോ ഇധാഗതം പടിഘോസാദയോ വിയ സദ്ദാദിദേസതോ, നാപി തതോ ഹേതും വിനാ ഉപ്പന്നം സദ്ദാദീഹി വിനാ പടിഘോസാദയോ വിയാതി. അഥ വാ അഞ്ഞത്ര അഗന്ത്വാതി പുബ്ബേ പച്ചയപദേസേ സന്നിഹിതാ ഹുത്വാ തതോ അഞ്ഞത്ര ഗന്ത്വാ തപ്പച്ചയാ ന ഹോന്തി ഉപ്പത്തിതോ പുബ്ബേ അഭാവാ, നാപി സദ്ദാദിപച്ചയാ ന ഹോന്തി, ഏവം ഇദമ്പീതി വുത്തനയേന യോജേതബ്ബം. സന്താനബന്ധതോ നത്ഥീതി സന്താനപ്പബന്ധതോ നത്ഥി ഏകതാ സന്താനേകത്തേപി അഞ്ഞസ്സേവ വിഞ്ഞാണസ്സ പാതുഭവനതോ, നാപി നാനതാ അപുബ്ബാനം അപുബ്ബാനം ഉപ്പാദേപി പഠമുപ്പന്നം ധമ്മം വിനാ പച്ഛിമസ്സ അനുപ്പജ്ജനതോ, പദീപസ്സ വിയ നാനതാ ന സിയാ. ഖണികാപി ഹി പദീപജാലാ സന്താനേകത്തം ഉപാദായ സാ ഏവാതി വുച്ചതി, അത്തകിച്ചഞ്ച സാധേതി. ‘‘സതി സന്താനബന്ധേ’’തിആദിനാ സന്താനബന്ധേ ഏകന്തം ഏകത്തായ ച നാനത്തായ ച അഗ്ഗഹേതബ്ബതം, ഗഹണേ ച ദോസം ദസ്സേതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സന്താനബന്ധേ സതി യദി ഏകന്തേന ഏകതാ സിയാ, ഖീരദധീനമ്പി അനഞ്ഞഭാവതോ, അത്തതോയേവ ച സയം അനുപ്പജ്ജനതോ ഖീരതോ ദധിസമ്ഭൂതം ന ഭവേയ്യ. അഥാപി സന്താനബന്ധേ സതി ഏകന്തം നാനതാ ഭവേയ്യ, ഖീരദധീനമ്പി നാനത്താ, അഞ്ഞസ്സ ച സാമിഭാവമത്തേന അപരസ്സ സാമിഭാവായോഗതോ ഖീരസാമി നരോ ദധിസാമി ന ഭവേയ്യ, ന ച പനേവം ലോകേ ദിസ്സതീതി.

൬൦൬. തസ്മാതി യസ്മാ ഏവം ലോകവോഹാരപരിച്ഛേദോ ഹോതി, തസ്മാ ഏകന്തം ഏകതാ, നാനതാപി വാ ന ചേവ ഉപഗന്തബ്ബാ. ഏകത്തേ പന അധിപ്പേതേ ധമ്മതോ അഗ്ഗഹേത്വാ സന്താനതോവ ഗഹേതബ്ബം, നാനത്തേ അധിപ്പേതേ സന്താനവസേന അഗ്ഗഹേത്വാ ധമ്മതോവ ഗഹേതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘ദിട്ഠസന്താനബന്ധസ്മിം, ഏകഞ്ഞത്തവിചാരണേ;

സഭാഗുപ്പത്തിയേകത്ത-മഞ്ഞത്തം ഖണഭേദതോ’’തി.

ഏത്ഥ ച ഏകന്തം ഏകതാപടിസേധേന ‘‘സയംകതം സുഖദുക്ഖ’’ന്തി ഇമം ദിട്ഠിം നിവാരേതി, ഏകന്തം നാനതാപടിസേധേന ‘‘പരംകതം സുഖദുക്ഖ’’ന്തി.

൬൦൭-൯. നനു ന സുന്ദരം, നനു സിയാതി വാ സമ്ബന്ധോ. അസങ്കന്തിപാതുഭാവേതി സങ്കന്തിപാതുഭാവരഹിതേ, അസങ്കന്തിവസേന വാ പാതുഭാവേ, അസങ്കമിത്വാവ പാതുഭാവേതി അത്ഥോ. ഖന്ധാഭിസമ്ഭവാതി അഭിസമ്ഭൂതക്ഖന്ധാ, അഥ വാ അഭിസമ്ഭവതി കമ്മം ഏതേസൂതി അഭിസമ്ഭവാ, ഖന്ധാ, ഏവം അഭിസമ്ഭവാ കമ്മാധിട്ഠാനഭൂതാ ഖന്ധാതി അത്ഥോ. ഇധ നിരുദ്ധത്താതി ഫലാധിട്ഠാനഭൂതം പരലോകം അഗന്ത്വാ ഇധേവ നിരുദ്ധത്താ. പരത്ഥാഗമതോതി പരലോകം അഗമനതോ. തസ്സാതി കമ്മസ്സ. അഞ്ഞസ്സാതി യേന തം കമ്മം കതം, തതോ അഞ്ഞസ്സ. അഞ്ഞതോതി യം തം കമ്മം നിബ്ബത്തം, തതോ അഞ്ഞതോ. ഏതം വിധാനന്തി ഇധലോകതോ പരലോകം ഗന്ത്വാ നത്ഥി, തത്ഥ ‘‘അഞ്ഞേവ ഖന്ധാ നിബ്ബത്തന്തീ’’തി ഇദം സബ്ബം യഥാവുത്തവിധാനം.

൬൧൧-൪. ‘‘സന്താനേ…പേ… സാധകോ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം പകാസേതും ‘‘ഏകസ്മിം പനാ’’തിആദി വുത്തം. ഏകസ്മിം സന്താനേതി യസ്മിം ധമ്മപുഞ്ജേ കമ്മം നിബ്ബത്തം, തസ്സേവ സന്താനേതി അത്ഥോ. അഞ്ഞസ്സാതിപി വാ…പേ… ഹോതി. തത്ഥ ഏകന്തം ഏകത്തനാനത്താനം പടിസിദ്ധത്താതി അധിപ്പായോ. ഏതസ്സത്ഥസ്സാതി ഹേതുഫലാനം അത്ഥതോ അഞ്ഞത്തേപി തേനേവ ഹേതുഫലഭാവേന സമ്ബന്ധത്താ തം ഫലം അഞ്ഞസ്സ, അഞ്ഞതോതി വാ ന വത്തബ്ബന്തി ഏതസ്സ അത്ഥസ്സ. ബീജാനന്തി അമ്ബമാതുലുങ്ഗബീജാനം. അഭിസങ്ഖാരോതി മധുആദിപരിഭാവനം. മധുആദിനാതി മധുചതുമധുരഅലത്തകരസാദിനാ. തസ്സാതി തസ്സ പരിഭാവിതബീജസ്സ. പഠമം ലദ്ധപച്ചയോതി മധുരഭാവൂപഗമനതോ പഠമമേവ ലദ്ധപച്ചയോ. കാലന്തരേതി ഫലകാലേ. ഏവം ഞേയ്യമിദമ്പി ചാതി യഥാ ഏതം, ഏവം ഇദമ്പി ഞാതബ്ബം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ ഹി അമ്ബബീജാദീസു മധുനാ, ചതുമധുരേന വാ യോജേത്വാ രോപിതേസു ഫലരസോ മധുരോ ഹോതി, മാതുലുങ്ഗബീജേ ച അലത്തകരസേന രജിത്വാ രോപിതേ അമ്ബിലഭണ്ഡോ രത്തോ ഹോതി, ന ച തം ബീജം അഭിസങ്ഖരണം വാ ഫലട്ഠാനം പാപുണാതി, ഏവം സന്തേപി കാലന്തരേ ഫലവിസേസോ ന അഞ്ഞബീജസന്താനേ ഹോതി, ന ച അഞ്ഞസ്മിം ബീജേ അഭിസങ്ഖാരപച്ചയതോ ഹോതി, ഏവമേവ യേ ഇധ ലോകേ നിബ്ബത്തക്ഖന്ധാ, തേസു നിപ്ഫന്നം കമ്മം വാ പരലോകം ന ഗച്ഛന്തി. ഏവമ്പി കാലന്തരേ വിപാകക്ഖന്ധാ അഞ്ഞസ്മിം സന്താനേ ന നിബ്ബത്തന്തി, ന ച അഞ്ഞകമ്മപച്ചയതോ ഹോന്തീതി.

ഏത്ഥ ഹി അഭിസങ്ഖതം ബീജം വിയ കമ്മം വാ സത്തോ, അഭിസങ്ഖാരോ വിയ കമ്മം, ബീജസ്സ അങ്കുരാദിപ്പബന്ധോ വിയ സത്തസ്സ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണാദിപ്പബന്ധോ. തത്ഥുപ്പന്നസ്സ മധുരരസസ്സ അമ്ബിലഭണ്ഡേ രത്തസ്സ ച തസ്സേവ ബീജസ്സ തതോ ഏവ ച അഭിസങ്ഖാരതോ ഭാവോ വിയ കമ്മകാരകസ്സേവ സത്തസ്സ തതോ ഏവ ച അഭിസങ്ഖരണതോ ഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

൬൧൫. ബാലകാലേ…പേ… ഫലദായിനാതി ബാലസരീരേ കതം വിജ്ജാപരിയാപുണനം, സിപ്പസിക്ഖനം, ഓസധൂപയോഗോ ച ന വുഡ്ഢസരീരം ഗച്ഛതി, അഥ ച തന്നിമിത്തം വിജ്ജാപാടവം, സിപ്പജാനനം, അനാമയതാദി ച വുഡ്ഢസരീരേ ഹോന്തി, ന ച താനി അഞ്ഞസ്സ ഹോന്തി തംസന്തതിപരിയാപന്നേ ഏവ സദിസേ ഉപ്പജ്ജനതോ. ന ച യഥാ പയുത്തേന വിജ്ജാപരിയാപുണനാദിനാ വിനാ താനി അഞ്ഞതോ ഹോന്തി തദഭാവേ അഭാവതോ, ഏവം ഇധാപി സന്താനേ യം ഫലം, ഏതം നാഞ്ഞസ്സ, ന ച അഞ്ഞതോതി യോജേതബ്ബം. ഏതേന ച സങ്ഖാരാഭാവേ ഫലാഭാവമേവ ദസ്സേതി, ന അഞ്ഞപച്ചയനിവാരണം കരോതി.

൬൧൬-൮. ഏവം സന്തേപീതി അസങ്കന്തിപാതുഭാവേ. തത്ഥ ച യഥാവുത്തദോസപരിഹരണേ സതി സിദ്ധേപീതി അത്ഥോ. വിജ്ജമാനന്തി പദീപസ്സ വട്ടികാസ്നേഹോ വിയ വിജ്ജമാനം അനിരുദ്ധന്തി അത്ഥോ. അവിജ്ജമാനന്തി വട്ടദുക്ഖാഭാവസ്സ അരഹതോ ചുതിചിത്തം വിയ അവിജ്ജമാനം നിരുദ്ധന്തി അത്ഥോ. തപ്പവത്തിക്ഖണേതി കമ്മസ്സ പവത്തമാനക്ഖണേയേവ. തേനാഹ ‘‘സദ്ധിമേവ ച ഹേതുനാ’’തി. അവിജ്ജമാനന്തി പവത്തിക്ഖണതോ പുബ്ബേ വിജ്ജമാനതം അസമ്പത്തം. നിരുദ്ധന്തി ഖണത്തയം പത്വാ നിരുദ്ധം. തേനാഹ –

‘‘പവത്തിക്ഖണതോ പുബ്ബേ, പച്ഛാ നിച്ചഫലം സിയാ’’തി.

പുബ്ബേതി കമ്മായൂഹനതോ പുബ്ബേ. അവിജ്ജമാനതാസാമഞ്ഞേന ഹേതം വുത്തം. പച്ഛാതി വിപാകപ്പവത്തിതോ പച്ഛാ ച.

൬൧൯-൨൦. കടത്താപച്ചയോതി കടത്താ ഏവ പച്ചയോ, ന വിജ്ജമാനതായ അവിജ്ജമാനതായ വാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘കാമാവചരസ്സ കുസലസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താ വിപാകം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഉപ്പന്നം ഹോതീ’’തിആദി (ധ. സ. ൪൩൧). യദി ഏവം അരഹതാ കതകമ്മമ്പി കടത്താപച്ചയോ സിയാതി? നയിദമേവം. യഥാ ഹി അച്ഛിന്നമൂലസ്മിം രുക്ഖേ പുപ്ഫിതം ബീജസമത്ഥമ്പി കുസുമം മൂലേ ഛിന്നമത്തേ ഫലദായകം ന ഹോതി, ഏവം അരഹതോപി കിലേസമൂലസ്സ അബ്ബോച്ഛിന്നകാലേ സന്താനേ പവത്തമ്പി കമ്മം കിലേസമൂലച്ഛിന്നമത്തേയേവ ഫലദാനേ അസമത്ഥഭാവം ആപന്നന്തി. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘ബാലജനജ്ഝാരുള്ഹോ,

ജാതിരഥോ കമ്മകിലേസചക്കോയം;

കിലേസചക്കവിധമനോ,

ന യാതി കമ്മേകചക്കേപീ’’തി.

കടത്താ ചേ പച്ചയോ, നിച്ചഫലദായകോ വിബന്ധോതി ആഹ ‘‘പാടിഭോഗാദിക’’ന്തിആദി. പാടിഭോഗാദികന്തി മൂലഭാവൂപഗമനാദികം. ആദി-ഗ്ഗഹണേന ‘‘പച്ഛാ മൂലം ദസ്സാമീ’’തി ഭണ്ഡഗ്ഗഹണം, ഇണഗ്ഗഹണഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. അയം പനേത്ഥ അധിപ്പായോ – പാടിഭോഗകിരിയാദീനം വിജ്ജമാനതാ, അവിജ്ജമാനതാ വാ നിയ്യാതനേ, പടിഭണ്ഡദാനേ, ഇണദാനേ ച പച്ചയോ ന ഹോതി, അഥ ഖോ കരണമത്തം, ന ച തം നിയ്യാതനാദീനം നിച്ചമേവ പച്ചയോ ഹോതി നിയ്യാതനാദിമ്ഹി കതേ പച്ചയത്താഭാവതോ, ഏവമേവ വിപാകുപ്പാദനേപി കമ്മസ്സ വിജ്ജമാനതാ, അവിജ്ജമാനതാ വാ പച്ചയോ ന ഹോതി, അഥ ഖോ കരണമത്തമേവ, കരണമത്തേ ച സതി വിപക്കവിപാകാനം പച്ചയോ ന ഹോതീതി.

൬൨൧. പരമസ്സ ഉത്തമസ്സ അത്ഥസ്സ പകാസനതോ പരമത്ഥപ്പകാസനോ. പീതിബുദ്ധിവിവഡ്ഢനോതി പീതിയാ, ഞാണസ്സ ച, പീതിസഹഗതസ്സ വാ ഞാണസ്സ വിവഡ്ഢനോ.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവികാസിനിയാ നാമ

അഭിധമ്മാവതാരസംവണ്ണനായ

പുഞ്ഞവിപാകപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.