൮. അട്ഠമോ പരിച്ഛേദോ

പകിണ്ണകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൪൭൫-൬. ഇദാനി യഥാവുത്താനം സബ്ബേസമ്പി ചിത്താനം പാകടഭാവത്ഥം –

‘‘സുത്തം ദോവാരികോ ചേവ,

ഗാമില്ലോ അമ്ബഗോളിയോ;

ജച്ചന്ധോ പീഠസപ്പീ ച,

ഉപനിസ്സയമത്ഥസോ’’തി. (ധ. സ. അട്ഠ. ൪൯൮ വിപാകുദ്ധാരകഥാ) –

അട്ഠകഥായ ആഗതമാതികായ വസേന പകിണ്ണകനയം ദസ്സേതും ‘‘ഇദാനി പനാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ മനസന്തി ചിത്താനം. ‘‘മാനസ’’ന്തിപി പഠന്തി, തം ന സുന്ദരം. പന്ഥമക്കടകോതി പാണകപടങ്ഗാദീനം സഞ്ചരണട്ഠാനേ ജാലം പസാരേത്വാ തേസം മഗ്ഗരക്ഖണതോ ‘‘പന്ഥമക്കടകോ’’തി ലദ്ധനാമോ ഉണ്ണനാഭി. ദിസാസു പന പഞ്ചസൂതി ഉപമേതബ്ബാനം പഞ്ചപസാദാനം വസേന വുത്തം. തത്ഥാതി മഗ്ഗേ, തത്ഥ ജാലമജ്ഝേതി വാ സമ്ബന്ധോ. സുത്തം പസാരേത്വാതി ജാലബന്ധനമാഹ.

൪൭൮-൮൦. ന്തി രുധിരമാഹ. ദിസാസു ദുതിയാദീസു സുത്തേ…പേ… ഘട്ടിതേതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘പസാദാ പഞ്ച ദട്ഠബ്ബാ’’തിആദി ഉപമാസംസന്ദനം. ചിത്തം…പേ… വിയാതി ഹദയവത്ഥും നിസ്സായ പവത്തമാനചിത്തം ജാലമജ്ഝേ നിപന്നമക്കടകോ വിയ ദട്ഠബ്ബം.

൪൮൨-൫. പസാദഘട്ടനന്തി പസാദേ ഘട്ടിതം. ഭവങ്ഗാവട്ടനന്തി ഭവങ്ഗം ആവട്ടേന്തം. ധമ്മതോ അഞ്ഞാ കാചി കിരിയാ നാമ നത്ഥീതി ധമ്മമേവ ചലനേന സഹ ഉപമേതി. സുത്താനുസാരംവാതി സുത്താനുസാരേന ഗമനം വിയ. ജവനസ്സ ആരമ്മണരസാനുഭവനതോ തസ്സ പവത്തി യൂസപാനേന സദ്ധിം ഉപമേത്വാ വുത്താ. വത്ഥുംയേവാതി യഥാ പുരിമചിത്താനി ഹദയവത്ഥുനിസ്സിതാനി പസാദവത്ഥും അനുഗതാനി അഞ്ഞാരമ്മണാനി ച ഹോന്തി, ന ഏവം ഭവങ്ഗം. തം പന വത്ഥാരമ്മണന്തരരഹിതം കേവലം ഹദയവത്ഥുമേവ നിസ്സായ പവത്തതീതി ദീപേതി. പരിവത്തനന്തി പുന ഭവങ്ഗഭാവേന പരിവത്തനം. ഭവങ്ഗാവജ്ജനാദീനം ധമ്മതോ ഭേദേപി സന്തതിവസേന ഏകത്തം ഗഹേത്വാ ഏകേനേവ മക്കടകേന ഉപമാസംസന്ദനം വുത്തം.

൪൮൬-൯൦. ഉപമാ ഏവ ഓപമ്മം. തതോ പസാദവത്ഥുതോ ചിത്താതി സമ്ബന്ധോ. ദീപിതം ഇമിനാ ഓപമ്മേന. ഏകേകാരമ്മണന്തി രൂപാദീസു പഞ്ചസു ഏകേകം ആരമ്മണം. സബ്ബസോതി സബ്ബേസു ചക്ഖാദീസു യത്ഥ കത്ഥചീതി അത്ഥോ. ഇദാനി ഏകേകാരമ്മണസ്സ ദ്വീസു ദ്വീസു ആപാഥഗമനം പകാസേതും ‘‘രൂപം ചക്ഖുപസാദമ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഖേ ആകാസേ ഗച്ഛതീതി ഖഗോ, പക്ഖി. സാഖിനോതി രുക്ഖസ്സ.

൪൯൨-൩. രൂപസ്സാതി സമ്ബന്ധേ സാമിവചനം, തസ്സ പന ഘട്ടനം, ആപാഥഗമനമ്പി ചാതി ദ്വീഹി സഹ സമ്ബന്ധോ. പസാദസ്സാതി കമ്മത്ഥേ സാമിവചനം, അത്ഥതോ ആപാഥഗമനമ്പി ചാതി സമ്ബന്ധോ. ആരമ്മണവസേന, ആപാഥം ആഗച്ഛന്തസ്സപി പസാദഘട്ടനേന ച ഭവങ്ഗചലനസ്സ പച്ചയഭാവേന ആപാഥം വിയ ഉപഗമനന്തി അത്ഥോ.

൪൯൪-൫. തതോതി ഭവങ്ഗചലനതോ പരം, കുസലം ജവനം ചിത്തന്തി കാമാവചരകുസലജവനചിത്തം. അകുസലമേവ വാതി വാ-സദ്ദേന കിരിയാബ്യാകതചിത്തമ്പി സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏത്ഥ സിയാ – കോ പനേതം ജവനം കുസലതായ വാ അകുസലതായ വാ നിയമേതീതി? യോനിസോമനസികാരോ ചേവ അയോനിസോമനസികാരോ ച. യസ്സ ഹി ചതുചക്കസമ്പദാവസേന യോനിസോമനസികാരോ പവത്തതി, ആവജ്ജനം, വോട്ഠബ്ബനഞ്ച യോനിസോവ ആവട്ടേതി, വവത്ഥാപേതി ച, തസ്സ അകുസലുപ്പത്തി നത്ഥി. യസ്സ പന വുത്തവിപരിയായേന അയോനിസോമനസികാരോ ച ഹോതി, ആവജ്ജനം, വോട്ഠബ്ബനഞ്ച അയോനിസോ ച ആവട്ടേതി, വവത്ഥാപേതി ച, തസ്സ കുസലജവനുപ്പത്തി നത്ഥി, തസ്മാ യോനിസോമനസികാരോ കുസലതായ, അയോനിസോമനസികാരോ അകുസലതായ ച നിയമേതീതി ദട്ഠബ്ബം. കിരിയാജവനം പന അരഹത്തമേവ നിയമേതി. കേചി പന ‘‘കിരിയാജവനം പന മനസികാരോ ച നിയമേതി. യഥാ ഹി ആവജ്ജനം കുസലാകുസലാനം വിസും വിസും പച്ചയോ ഹോതി, ഏവം കിരിയാജവനസ്സാപീ’’തി വദന്തി.

൪൯൭. ദോവാരികോപമാദീനീതി ഏത്ഥ ഏകോ രാജാ സയനഗതോ നിദ്ദായതി, തസ്സ പരിചാരകോ പാദേ പരിമജ്ജന്തോ നിസീദി, ബധിരദോവാരികോ ദ്വാരേ ഠിതോ, തയോ പടിഹാരാ സയനസ്സ, ദ്വാരസ്സ ച മജ്ഝേ പടിപാടിയാ ഠിതാ. അഥേകോ പച്ചന്തവാസീ മനുസ്സോ പണ്ണാകാരം ആദായ ദ്വാരം ആകോടേസി, ബധിരദോവാരികോ സദ്ദം ന സുണാതി, പാദപരിമജ്ജകോ സഞ്ഞം അകാസി, തായ സഞ്ഞായ ദ്വാരം വിവരിത്വാ പസ്സി, പഠമപടിഹാരോ പണ്ണാകാരം ഗഹേത്വാ ദുതിയസ്സ അദാസി, ദുതിയോ തതിയസ്സ, തതിയോ രഞ്ഞോ, രാജാ പരിഭുഞ്ജി. തത്ഥ രാജാ വിയ ജവനം ദട്ഠബ്ബം, പാദപരിമജ്ജകോ വിയ ആവജ്ജനം, ബധിരദോവാരികോ വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, തയോ പടിഹാരാ വിയ സമ്പടിച്ഛനാദീനി തീണി വീഥിചിത്താനി, പച്ചന്തവാസിനോ പണ്ണാകാരം ആദായ ദ്വാരാകോടനം വിയ ആരമ്മണസ്സ പസാദഘട്ടനം, പാദപരിമജ്ജകേന സഞ്ഞായ ദിന്നകാലോ വിയ കിരിയാമനോധാതുയാ ഭവങ്ഗസ്സ ആവട്ടിതകാലോ, തേന ദിന്നസഞ്ഞായ ബധിരദോവാരികസ്സ ദ്വാരവിവരകാലോ വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണേ ദസ്സനകിച്ചസാധനകാലോ, പഠമപടിഹാരേന പണ്ണാകാരസ്സ ഗഹിതകാലോ വിയ വിപാകമനോധാതുയാ ആരമ്മണസ്സ സമ്പടിച്ഛിതകാലോ, പഠമേന ദുതിയസ്സ ദിന്നകാലോ വിയ വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ആരമ്മണസ്സ സന്തീരിതകാലോ, ദുതിയേന തതിയസ്സ ദിന്നകാലോ വിയ കിരിയാമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ആരമ്മണസ്സ വവത്ഥാപിതകാലോ, തതിയേന രഞ്ഞോ ദിന്നകാലോ വിയ വോട്ഠബ്ബനേന ജവനസ്സ നിയ്യാതിതകാലോ, രഞ്ഞോ പരിഭോഗകാലോ വിയ ജവനസ്സ ആരമ്മണരസാനുഭവനകാലോതി അയം ദോവാരികോപമാ.

‘‘ഇദം പന ഓപമ്മം കിം ദീപേതീ’’തിആദി ഉച്ഛുയന്തൂപമായ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ. സമ്ബഹുലാ ഗാമദാരകാ അന്തരവീഥിയം പംസും കീളന്തി, തത്ഥേകസ്സ ഹത്ഥേ കഹാപണോ പടിഹഞ്ഞി. സോ ‘‘മയ്ഹം ഹത്ഥേ പടിഹതം, കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി ആഹ. അഥേകോ ‘‘പണ്ഡരം ഏത’’ന്തി ആഹ. അപരോ സഹ പംസുനാ ഗാള്ഹം ഗണ്ഹി. അഞ്ഞോ ‘‘പുഥുലം ചതുരസ്സം ഏത’’ന്തി ആഹ. അപരോ ‘‘കഹാപണോ ഏസോ’’തി ആഹ. അഥ ആഹരിത്വാ മാതു അദംസു, സാ കമ്മേ ഉപനേസി. തത്ഥ സമ്ബഹുലാനം ദാരകാനം അന്തരവീഥിയം കീളന്താനം സന്നിസിന്നകാലോ വിയ ചിത്തപ്പവത്തി ദട്ഠബ്ബാ, കഹാപണസ്സ ഹത്ഥേ പടിഹതകാലോ വിയ ആരമ്മണേന പസാദസ്സ ഘട്ടിതകാലോ, ‘‘കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി വുത്തകാലോ വിയ തം ആരമ്മണം ഗഹേത്വാ കിരിയാമനോധാതുയാ ഭവങ്ഗസ്സ ആവട്ടിതകാലോ, ‘‘പണ്ഡരം ഏത’’ന്തി വുത്തകാലോ വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന ദസ്സനകിച്ചസ്സ സാധിതകാലോ, സഹ പംസുനാ ഗാള്ഹം ഗഹിതകാലോ വിയ വിപാകമനോധാതുയാ ആരമ്മണസ്സ സമ്പടിച്ഛിതകാലോ, ‘‘പുഥുലം ചതുരസ്സം ഏത’’ന്തി വുത്തകാലോ വിയ വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ആരമ്മണസ്സ സന്തീരിതകാലോ, ‘‘കഹാപണോ ഏസോ’’തി വുത്തകാലോ വിയ കിരിയാമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ആരമ്മണസ്സ വവത്ഥാപിതകാലോ, മാതരാ കമ്മേ ഉപനീതകാലോ വിയ ജവനസ്സ ആരമ്മണരസാനുഭവനം വേദിതബ്ബന്തി അയം ഗാമദാരകോപമാ.

ഇദം ഓപമ്മം കിം ദീപേതി? കിരിയാമനോധാതു അദിസ്വാവ ഭവങ്ഗം ആവട്ടേതി, വിപാകമനോധാതു അദിസ്വാവ സമ്പടിച്ഛതി, വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതു അദിസ്വാവ സന്തീരേതി, കിരിയാമനോവിഞ്ഞാണധാതു അദിസ്വാവ വവത്ഥാപേതി, ജവനം അദിസ്വാവ ആരമ്മണരസം അനുഭവതി, ഏകന്തേന പന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണമേവ ദസ്സനകിച്ചം സാധേതീതി ദീപേതി. ജച്ചന്ധപീഠസപ്പീഉപമാ ഉപരി ആഗമിസ്സതി.

൪൯൮-൫൦൯. ഏത്തകാ ഉപമാ സങ്ഗഹേത്വാ ‘‘ദോവാരികോപമാദീനീ’’തി വത്വാ ‘‘ഉപനിസ്സയമത്ഥസോ’’തി ഏത്ഥ ഉപനിസ്സയഭാവം പകാസേതും ‘‘അസമ്ഭേദേനാ’’തിആദിമാഹ. അസമ്ഭേദേനാതി അവിനട്ഠഭാവേന, വാതപിത്താദീഹി അനുപഹതഭാവേന ച. വാതപിത്താദിഉപഹതമ്പി ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയഭാവാനുപഗമനതോ സമ്ഭിന്നമേവ നാമ ഹോതി, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനം അത്ഥിക്ഖണേയേവ നിസ്സയഭാവൂപഗമനതോ ഖണവസേന അസമ്ഭേദോപി യുജ്ജതി. ഏസ നയോ സോതപസാദാദീസുപി. രൂപാപാഥഗമേനാതി ദൂരേ ഠിതസ്സ ഫലികാദീഹി അന്തരിതസ്സ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണുപ്പത്തിയാ പച്ചയോ ഭവിതും യോഗ്യദേസേ അവട്ഠിതവസേന രൂപസ്സ ആപാഥഗമനേന. ഏവഞ്ച കത്വാ ദൂരേ ഠിതം, പരമ്മുഖേ ഠിതമ്പി ദിബ്ബചക്ഖുസ്സ ആപാഥഗതമേവ നാമ ഹോതി. ആലോകനിസ്സയേനാപീതി രൂപാവഭാസനസമത്ഥആലോകസങ്ഖാതനിസ്സയേന. ആലോകേ സതി സമ്ഭവോ ചേത്ഥ ആലോകനിസ്സയതാ, ന ആലോകസ്സ നിസ്സയപച്ചയത്താ. മനക്കാരോവ ഹേതു മനക്കാരഹേതു, തേന സഹ വത്തതീതി സമനക്കാരഹേതു. തേന ആലോകനിസ്സിതം ദസ്സേതി. സമേതേഹീതി സംയുത്തേഹി ഏകീഭൂതേഹി, ന ഏകസ്സപി വിരഹേനാതി അത്ഥോ.

ആകാസനിസ്സയേനാതി കണ്ണച്ഛിദ്ദസങ്ഖാതആകാസനിസ്സയേന. തേനേവ ഹി അട്ഠകഥായം ‘‘ന ഹി പിഹിതകണ്ണച്ഛിദ്ദസ്സ സോതവിഞ്ഞാണം പവത്തതീ’’തി വുത്തം. ബാഹിരാകാസമ്പി പന ഇച്ഛിതമേവ. തഥാ ഹി അവിവരേ ഗേഹേ നിസീദിത്വാ വുച്ചമാനാനം ബഹി ഠിതാ ന സുണന്തി. വായോസന്നിസ്സയേനാതി നാസികച്ഛിദ്ദം പവിസനവായുസന്നിസ്സയേന. ആപോസന്നിസ്സയേനാതി ഖേളസങ്ഖാതആപോസന്നിസ്സയേന. പഥവീസന്നിസ്സയേനാതി കായപസാദവത്ഥുസ്സ പഥവീധാതുസന്നിസ്സയേന. മനോവിഞ്ഞാണന്തി ജവനമനോവിഞ്ഞാണം.

൫൧൦-൧൧. മനോ…പേ… വേദിതബ്ബന്തി ‘‘അസമ്ഭേദാ മനസ്സാ’’തി ഏത്ഥ വുത്തം മനോ ഭവങ്ഗചിത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തം പന ചുതിവസേന നിരുദ്ധമ്പി കിരിയാമയചിത്തസ്സ പച്ചയഭാവം അനുപഗന്ത്വാ കേവലം ഭവങ്ഗപ്പവത്തിവസേന മന്ദഥാമഗതം ഹുത്വാ പവത്തനമ്പി സമ്ഭിന്നമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. നായം സബ്ബത്ഥ ഗച്ഛതീതി ചതുവോകാരേ അലബ്ഭനതോ. തേനാഹ ‘‘ഭവം തു പഞ്ചവോകാര’’ന്തിആദി. തത്ഥ പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം വോകാരോ ഏത്ഥാതി പഞ്ചവോകാരോ. ഹോതി ഹി ഭിന്നാധികരണമ്പി അഞ്ഞപദത്ഥസമാസോ യഥാ ‘‘ഉരസിലോമോ’’തി. അഥ വാ യഥാപച്ചയം പഞ്ചഹി ഖന്ധേഹി വോകരീയതീതി പഞ്ചവോകാരോ. ‘‘അത്ഥതോ’’തി ഏവമാദികം പദം ചക്ഖാദീനി ദസ്സനാദികിച്ചാനീതി ഏത്തകമേവ സന്ധായ വുത്തം, ന അഞ്ഞം കിഞ്ചി വിസേസനന്തി ന തത്ഥ വിനിച്ഛയോ വുത്തോ.

൫൧൨-൪. സബ്ബാനീതി കാമാവചരാദിഭേദം അനാമസിത്വാ സബ്ബാനി. കമ്മന്തി പടിസന്ധിനിബ്ബത്തകാ ഉപപജ്ജവേദനീയഭൂതാ, അപരാപരിയവേദനീയഭൂതാ വാ ചേതനാ. കമ്മനിമിത്തന്തി യം വത്ഥും ആരമ്മണം കത്വാ ആയൂഹനകാലേ കമ്മം ആയൂഹതി, തം ദാനൂപകരണാദികം, പാണഘാതോപകരണാദികഞ്ച. ഗതിനിമിത്തന്തി ഭവന്തരമുപപജ്ജിതബ്ബഭവപരിയാപന്നവണ്ണായതനം, തം പന സുഗതിയം മനുസ്സലോകേ നിബ്ബത്തന്തസ്സ രത്തകമ്ബലസദിസമാതുകുച്ഛിവണ്ണവസേന, ദേവലോകേ നിബ്ബത്തന്തസ്സ ഉയ്യാനകപ്പരുക്ഖവണ്ണവസേന, ദുഗ്ഗതിയം നിബ്ബത്തന്തസ്സ അഗ്ഗിജാലാദിവണ്ണവസേന, പേതതിരച്ഛാനയോനീസു പേതതിരച്ഛാനാനം നിബദ്ധസഞ്ചരണട്ഠാനപരിയാപന്നതാവണ്ണവസേന ച ദട്ഠബ്ബം. ‘‘തിവിധ’’ന്തി ഇദം യഥാസമ്ഭവവസേന വുത്തം, രൂപാരൂപസമ്ബന്ധീനം പന കമ്മനിമിത്തമേവ ആരമ്മണം ഹോതി. തഥാ ഹി മഹഗ്ഗതവിപാകാനി ഏകന്തേന കമ്മസദിസാരമ്മണാനി വുത്താനി.

പച്ചുപ്പന്നമതീതം വാതി ഖണവസേന പച്ചുപ്പന്നമതീതം വാ. തത്ഥ ഗതിനിമിത്തം ഏകന്തേന പച്ചുപ്പന്നമേവ, കമ്മനിമിത്തം പച്ചുപ്പന്നമതീതം വാ, കമ്മം പന അതീതമേവ. അനാഗതാരമ്മണം പന പച്ചുപ്പന്നകമ്മനിമിത്തഗതിനിമിത്തം വിയ അനാപാഥഗതത്താ, അതീതകമ്മകമ്മനിമിത്തം വിയ അനനുഭൂതത്താ ച വിഭൂതം ഹുത്വാ നോപതിട്ഠാതീതി അതിസന്തഭാവേന പവത്തമാനാ പടിസന്ധി തം ആരബ്ഭ പവത്തിതും ന സക്കോതീതി വുത്തം ‘‘നത്ഥി അനാഗത’’ന്തി. മഹഗ്ഗതപടിസന്ധീനം ഏകന്തേന കമ്മസദിസാരമ്മണഭാവേന കമ്മസ്സ വിയ അതീതനവത്തബ്ബാരമ്മണത്താ ന താസം വിസും ആരമ്മണം ഉദ്ധടം. തത്ഥ ദുതിയചതുത്ഥാരൂപപടിസന്ധീനം അതീതമേവ ആരമ്മണം ഇതരാസം നവത്തബ്ബന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൫൧൭-൨൦. മഹാവിപാകാനം പടിസന്ധാദിചതുകിച്ചവസേനേവ പവത്തനതോ രൂപാരൂപഭവേ പടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിവസേന തംതംവിപാകസ്സേവ പവത്തിതോ, തദാരമ്മണസ്സ ച അഭാവേന തത്ഥ ന ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘മഹാപാകാ…പേ… ദ്വയേ’’തി. അനിട്ഠരൂപാനം ബ്രഹ്മലോകേ അസമ്ഭവേപി തത്ഥ ഠത്വാ ഇധ അനിട്ഠാരമ്മണം പസ്സന്താനം അകുസലവിപാകാനി ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി ന വത്തബ്ബന്തി രൂപഭവേപി സന്തീരണത്തയം വുത്തം. അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹസച്ചസങ്ഖേപാദീസുപി ഹി ഇമിനാവ അധിപ്പായേന രൂപലോകേ അകുസലവിപാകപ്പവത്തി ദസ്സിതാ. അപരേ പന ‘‘കാമഭവേ സന്തീരണത്തയം, രൂപഭവേ സന്തീരണദ്വയന്തി യഥാലാഭവസേന യോജേതബ്ബ’’ന്തി വദന്തി.

കദാചിപീതി പരിത്താരമ്മണേസു പരിത്തജവനാനം ഉപ്പാദേപി. ‘‘ബീജസ്സാഭാവതോ’’തി രൂപാരൂപഭവദ്വയേ തദാരമ്മണാഭാവസ്സ കാരണം വത്വാ തമേവ പകാസേതും ‘‘പടിസന്ധിബീജ’’ന്തിആദി വുത്തം. പടിസന്ധിയേവ ബീജഭൂതന്തി പടിസന്ധിബീജം. തസ്സാതി തദാരമ്മണസ്സ.

൫൨൧. യദി ഏവം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനമ്പി കാമാവചരപടിസന്ധിബീജത്താ തത്ഥ അഭാവോ ആപജ്ജതീതി ചോദേന്തോ ആഹ ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീന’’ന്തിആദി. ഇന്ദ്രിയാനന്തി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം വത്ഥുദ്വാരഭൂതാനം ചക്ഖാദീനമിന്ദ്രിയാനം. പവത്താനുഭാവതോതി തേസം തത്ഥ അത്ഥിതാനുഭാവതോ. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – ചക്ഖുസോതവിഞ്ഞാണാനം വത്ഥുഭൂതാനി ചക്ഖുസോതിന്ദ്രിയാനി തത്ഥ പവത്തന്തീതി തേസം പവത്തിആനുഭാവതോ ചക്ഖുസോതവിഞ്ഞാണാനി പവത്തന്തി. സതി ച തേസം പവത്തിയം വീഥിചിത്തുപ്പാദോ നിയതോതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം വിയ സമ്പടിച്ഛനസന്തീരണാനമ്പി തത്ഥ സമ്ഭവോ സിദ്ധോതി.

൫൨൩-൪. അകാമാവചരധമ്മേതി കാമാവചരധമ്മതോ അഞ്ഞേ മഹഗ്ഗതലോകുത്തരധമ്മേ. നാനുബന്ധതീതി നാനുവത്തതി. ജനകം…പേ… അനുബന്ധതീതി യഥാ നാമ ഗേഹതോ നിക്ഖമിത്വാ ബഹി ഗന്തുകാമോ തരുണദാരകോ അത്തനോ ജനകം പിതരം വാ അഞ്ഞം വാ പിതുസദിസം ഹിതകാമം ഞാതിം അങ്ഗുലിയം ഗഹേത്വാ അനുബന്ധതി, ന അഞ്ഞം രാജപുരിസാദിം, തഥാ ഏതമ്പി ഭവങ്ഗാരമ്മണതോ ബഹി നിക്ഖമിതുകാമസഭാഗതായ അത്തനോ ജനകം പഠമകുസലാദികം സദിസം വാ ദുതിയകുസലാദികാമാവചരജവനമേവ അനുബന്ധതി, ന അഞ്ഞം മഹഗ്ഗതം ലോകുത്തരന്തി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. കുസലാകുസലാദിന്തി ആദി-ഗ്ഗഹണേന കിരിയാബ്യാകതം സങ്ഗണ്ഹാതി. ആനന്ദാചരിയോ പന പട്ഠാനേ ‘‘കുസലാകുസലേ നിരുദ്ധേ വിപാകോ തദാരമ്മണതാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (പട്ഠാ. ൩.൧.൯൮) വിപാകധമ്മധമ്മാനമേവാനന്തരം തദാരമ്മണം വുത്തം. വിപ്ഫാരവന്തഞ്ഹി ജവനം നാവം വിയ നദീസോതോ ഭവങ്ഗം അനുബന്ധതി, ന പന ഛളങ്ഗുപേക്ഖാവതോ സന്തവുത്തിം കിരിയാജവനം പണ്ണപുടം വിയ നദീസോതോതി കിരിയാജവനാനന്തരം തദാരമ്മണം ന ഇച്ഛതി, ആചരിയജോതിപാലത്ഥേരാദയോ പന ‘‘ലബ്ഭമാനസ്സപി കേനചി അധിപ്പായേന കത്ഥചി അവചനം ദിസ്സതി, യഥാ തം ധമ്മസങ്ഗഹേ അകുസലനിദ്ദേസേ ലബ്ഭമാനോപി അധിപതി ന വുത്തോ, തസ്മാ യദി അബ്യാകതാനന്തരമ്പി തദാരമ്മണം വുച്ചേയ്യ, തദാ വോട്ഠബ്ബനാനന്തരമ്പി തസ്സ പവത്തിം മഞ്ഞേയ്യുന്തി കിരിയാജവനാനന്തരം തദാരമ്മണം ന വുത്തം, ന പന അലബ്ഭനതോ. യഞ്ചേത്ഥ പണ്ണപുടം നിദസ്സിതം, തം നിദസ്സിതബ്ബേന സമാനം ന ഹോതി, നാവാപണ്ണപുടാനഞ്ഹി നദീസോതസ്സ ആവട്ടനം ഗതി ച വിസദിസീതി നാവായം നദീസോതസ്സ അനുബന്ധനം, പണ്ണപുടസ്സ അനനുബന്ധനഞ്ച യുജ്ജതി, ഇധ പന കിരിയാജവനേതരജവനാനം ഭവങ്ഗസോതസ്സ ആവട്ടനം ഗതി ച സദിസീതി ഏതസ്സ അനനുബന്ധനം, ഇതരസ്സ അനുബന്ധനഞ്ച ന യുജ്ജതി, തസ്മാ വിചാരേതബ്ബമേവ ത’’ന്തി വദന്തി.

൫൨൫-൬. യഥാ ചേതം മഹഗ്ഗതലോകുത്തരധമ്മേ നാനുവത്തതി, തഥാ യദാ ഏതേ കാമാവചരധമ്മാപി മഹഗ്ഗതാനുത്തരധമ്മാരമ്മണാ ഹുത്വാ പവത്തന്തി, തദാ തേപി നാനുബന്ധതീതി ആഹ ‘‘കാമാവചരധമ്മാപീ’’തിആദി. മഹഗ്ഗതാ-ഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ ലോകുത്തരാനമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തേ ചാപീതി ച-സദ്ദേന ലോകുത്തരാരമ്മണാനം ഗഹണം. കസ്മാ നാനുബന്ധതീതി ആഹ ‘‘പരിത്താരമ്മണത്താ’’തിആദി. പരിത്താരമ്മണത്താതി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന കാമാവചരവിപാകാനം ഏകന്തേന പരിത്താരമ്മണത്താ. തഥാപരിചിതത്താതി യഥാ ജവനം, ഏവം അപരിചിതത്താ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ ഹി സോ പിതരം, പിതുസദിസം വാ കഞ്ചി അനുബന്ധന്തോ തരുണദാരകോ ഘരദ്വാരന്തരവീഥിചതുക്കാദിമ്ഹി പരിചിതേയേവ ദേസേ അനുഗച്ഛതി, ന അരഞ്ഞം വാ രക്ഖസഭൂമിം വാ ഗച്ഛന്തം, ഏവം കാമാവചരധമ്മേ അനുബന്ധന്തമ്പി പരിത്തമ്ഹി പരിചിതേയേവ ദേസേ പവത്തമാനേ തേ ധമ്മേ അനുബന്ധതി, ന മഹഗ്ഗതലോകുത്തരധമ്മേ ആരബ്ഭ പവത്തമാനേപി.

൫൨൭-൩൨. ഇദാനി കിം ഇമായ യുത്തികഥായ, അട്ഠകഥാപമാണതോ ചേതം ഗഹേതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കിം തേനാ’’തിആദി. ജവനേതി കാമാവചരജവനേ. തദാരമ്മണചിത്താനി ‘‘തദാരമ്മണ’’ന്തി ലദ്ധനാമാനി ചിത്താനി തദാരമ്മണഭാവം ന ഗണ്ഹന്തി, തദാരമ്മണഭാവേന ന പവത്തന്തീതി അത്ഥോ. അഥ വാ നാമഗോത്തം ആരബ്ഭ ജവനേ ജവിതേ തദാരമ്മണം തസ്സ ജവനസ്സ ആരമ്മണം ന ഗണ്ഹന്തി ന ലബ്ഭന്തീതി അത്ഥോ. രൂപാരൂപഭവേസു വാതി വാ-സദ്ദേന ‘‘ജവനേ ജവിതേപി തദാരമ്മണം ന ഗണ്ഹന്തീ’’തി ആകഡ്ഢതി. പണ്ണത്തിം ആരബ്ഭാതി കാമഭവേപി പണ്ണത്തിം ആരബ്ഭ. ലക്ഖണാരമ്മണായാതി അനിച്ചാദിലക്ഖണത്തയാരമ്മണായ, ബലവവിപസ്സനായാതി അത്ഥോ. ‘‘തീണി ലക്ഖണാനി, തിസ്സോ ച പഞ്ഞത്തിയോ കുസലത്തികേ ന ലബ്ഭന്തീ’’തി അട്ഠകഥായ വുത്തത്താ തിണ്ണം ലക്ഖണാനം ധമ്മതോ അഭാവേന തം ആരബ്ഭ പവത്തായ വിപസ്സനായ തദാരമ്മണാനി ന ലബ്ഭന്തി. പട്ഠാനേ പന ‘‘സേഖാ വാ പുഥുജ്ജനാ വാ കുസലം അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സന്തി, കുസലാകുസലേ നിരുദ്ധേ വിപാകോ തദാരമ്മണതാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൦൬) വചനതോ ഖന്ധാരമ്മണികവിപസ്സനായ തദാരമ്മണം ലബ്ഭതീതി ദട്ഠബ്ബം. മിച്ഛത്തനിയതേസൂതി ‘‘കതമേ ധമ്മാ മിച്ഛത്തനിയതാ? ചത്താരോ ദിട്ഠിഗതസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദാ’’തി (ധ. സ. ൧൪൨൬) ഏവമാഗതേസു മിച്ഛാഗാഹവസേന പവത്തേസു ധമ്മേസു ജവനം ഹുത്വാ ജവിതേസു. കസ്മാ പന തേസു ജവിതേസു തദാരമ്മണം ന ലബ്ഭതീതി? കാമാവചരവിപാകാനഞ്ഹി നിയതമിച്ഛാദിട്ഠി വിയ ‘‘അത്താ ഓച്ഛിജ്ജതീ’’തിആദിനാ അത്തപരികപ്പനാവസേന അപ്പവത്തനതോ നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിവസപ്പവത്തേസു തേസു ജവിതേസു തദനന്തരം തദാരമ്മണാനി ന ഉപ്പജ്ജന്തി, അനിയതമിച്ഛാദിട്ഠിവസപ്പവത്തേസു പന ജവിതേസു തദാരമ്മണം നുപ്പജ്ജതീതി നത്ഥി. അഥ വാ മിച്ഛത്തനിയതേസൂതി മിച്ഛാഭാവനിയതസഭാവേസു തംവിസയേസൂതി അത്ഥോ. മിച്ഛത്തനിയതധമ്മാനം ധമ്മസഭാവം അഗ്ഗഹേത്വാ മിച്ഛത്തനിയതസഭാവസ്സേവ ഗഹണതോ, തസ്സ ച വിപാകാനം അവിഭൂതത്താ മിച്ഛത്തനിയതസഭാവേ ആരബ്ഭ തദാരമ്മണാ ന ലബ്ഭന്തി. പി-സദ്ദേന സമ്മത്തനിയതേസുപീതി സമ്പിണ്ഡേതി, ‘‘ലോകുത്തരധമ്മേ ആരബ്ഭാ’’തി വാ ഏതേന സിദ്ധത്താ ന തേസം വിസും ഉദ്ധരണം കതം. അട്ഠകഥായം പന മിച്ഛത്തനിയതസമ്മത്തനിയതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപടിപക്ഖഭാവേന ബലവഭാവതോ തദാരമ്മണസ്സ അവത്ഥുഭാവദസ്സനത്ഥം മിച്ഛത്തനിയതാനന്തരം സമ്മത്തനിയതാപി ഉദ്ധടാ. മിച്ഛത്തനിയതസഭാവസ്സ വിയ പടിസമ്ഭിദാസഭാവസ്സപി കാമാവചരവിപാകാനം അവിഭൂതഭാവേന പടിസമ്ഭിദാഞാണാനി ആരബ്ഭ ജവനേ ജവിതേ തദാരമ്മണം ന ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘പടിസമ്ഭിദാഞാണാനീ’’തിആദി. മനോദ്വാരേപീതി ന കേവലം പഞ്ചദ്വാരേസുയേവ, അഥ ഖോ മനോദ്വാരേപി. സബ്ബേസന്തി അഹേതുകദുഹേതുകാദീനം സബ്ബേസം. അനുപുബ്ബതോതി ഹേട്ഠാ വുത്തഅനുക്കമതോ.

൫൩൩. ന വിജ്ജതീതി മനോദ്വാരസ്സ അപ്പടിഘഭാവേന ന വിജ്ജതി. ഭവങ്ഗതോതി ഭവങ്ഗസന്താനതോ, തസ്സ ആരമ്മണതോ വാ. വുട്ഠാനന്തി ഭവങ്ഗസന്താനേ, തസ്സാരമ്മണേ വാ സതി തസ്സ വുട്ഠാനം.

൫൩൫-൬. സത്ത സത്താതി ഏകേകസ്സ സത്ത സത്താതി കത്വാ. പാപപാകാതി അകുസലവിപാകാ. ‘‘ദ്വാദസാപുഞ്ഞചിത്താന’’ന്തി വത്വാ ‘‘പാപപാകാ’’തി വചനം ‘‘തത്രിദം സുഗതസ്സ സുഗതചീവരപ്പമാണ’’ന്തിആദീസു വിയ സഞ്ഞാസദ്ദവസേന വുത്തം. ഏവം പവത്തിയം അകുസലവിപാകാനം പവത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പടിസന്ധിയം ദസ്സേതും ‘‘ഏകാദസവിധാന’’ന്തിആദി വുത്തം. ഉദ്ധച്ചചേതനായ പവത്തിവിപാകദാനമത്തം വിനാ പടിസന്ധിദാനാഭാവതോ ആഹ ‘‘ഹിത്വാ ഉദ്ധച്ചമാനസ’’ന്തി. കിം പനേത്ഥ കാരണം, അധിമോക്ഖവിരഹേന സബ്ബദുബ്ബലമ്പി വിചികിച്ഛാസഹഗതം പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢതി, അധിമോക്ഖസഭാവതോ തതോ ബലവതരമ്പി ഉദ്ധച്ചസഹഗതം നാകഡ്ഢതീതി? പടിസന്ധിദാനസഭാവാഭാവതോ. ‘‘ബലവം ആകഡ്ഢതി, ദുബ്ബലം നാകഡ്ഢതീ’’തി ഹി അയം വിചാരണാ പടിസന്ധിദാനസഭാവേസുയേവ. യസ്സ പന പടിസന്ധിദാനസഭാവോ ഏവ നത്ഥി, ന തസ്സ ബലവഭാവോ പടിസന്ധിആകഡ്ഢനേ കാരണന്തി.

കഥം പനേതം വിഞ്ഞാതബ്ബം ‘‘ഉദ്ധച്ചസഹഗതസ്സ പടിസന്ധിദാനസഭാവോ നത്ഥീ’’തി? ദസ്സനേനപഹാതബ്ബേസു അനാഗതത്താ. തിവിധാ ഹി അകുസലാ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാ, ഭാവനായപഹാതബ്ബാ, സിയാ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാ സിയാ ഭാവനായപഹാതബ്ബാതി. തത്ഥ ദിട്ഠിസമ്പയുത്തവിചികിച്ഛാസഹഗതചിത്തുപ്പാദാ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാ നാമ. യഥാഹ ‘‘കതമേ ധമ്മാ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാ? ചത്താരോ ദിട്ഠിഗതസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദാ വിചികിച്ഛാസഹഗതോ ചിത്തുപ്പാദോ’’തി (ധ. സ. ൧൪൦൮). തേ ഹി പഠമം നിബ്ബാനദസ്സനതോ ‘‘ദസ്സന’’ന്തി ലദ്ധനാമേന സോതാപത്തിമഗ്ഗേനേവ പഹാതബ്ബത്താ ‘‘ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാ’’തി വുച്ചന്തി. ഉദ്ധച്ചസഹഗതചിത്തുപ്പാദോ ഭാവനായപഹാതബ്ബോ നാമ. യഥാഹ ‘‘കതമേ ധമ്മാ ഭാവനായപഹാതബ്ബാ? ഉദ്ധച്ചസഹഗതോ ചിത്തുപ്പാദോ’’തി. സോ ഹി അഗ്ഗമഗ്ഗേന പഹാതബ്ബത്താ ‘‘ഭാവനായപഹാതബ്ബോ’’തി വുത്തോ. ഉപരിമഗ്ഗത്തയഞ്ഹി പഠമമഗ്ഗേന ദിട്ഠസ്മിംയേവ ഭാവനാവസേന ഉപ്പജ്ജതി, ന അദിട്ഠപുബ്ബം കിഞ്ചി പസ്സതി, തസ്മാ ‘‘ഭാവനാ’’തി വുച്ചതി. ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തദോമനസ്സസഹഗതചിത്തുപ്പാദാ പന സിയാ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാ സിയാ ഭാവനായപഹാതബ്ബാ നാമ. യഥാഹ ‘‘ചത്താരോ ദിട്ഠിഗതവിപ്പയുത്താ ലോഭസഹഗതചിത്തുപ്പാദാ ദ്വേ ദോമനസ്സസഹഗതചിത്തുപ്പാദാ. ഇമേ ധമ്മാ സിയാ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാ സിയാ ഭാവനായപഹാതബ്ബാ’’തി (ധ. സ. ൧൪൦൯). തേ ഹി അപായനിബ്ബത്തകാവത്ഥായ പഠമമഗ്ഗേന, സേസാവത്ഥായ ഉപരിമഗ്ഗേഹി പഹീയമാനത്താ സിയാ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാ സിയാ ഭാവനായപഹാതബ്ബാ നാമ. തത്ഥ സിയാ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബമ്പി ദസ്സനേനപഹാതബ്ബസാമഞ്ഞേന ഇധ ‘‘ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാ’’ത്വേവ വോഹരന്തി. യദി ച ഉദ്ധച്ചസഹഗതം പടിസന്ധിം ദദേയ്യ, തദാ അകുസലപടിസന്ധിയാ സുഗതിയം അസമ്ഭവതോ അപായേസ്വേവ ദദേയ്യ, അപായഗമനീയഞ്ച ഏകന്തേന ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാ സിയാ, ഇതരഥാ അപായഗമനീയസ്സ അപ്പഹീനത്താ സേഖാനം അപായുപ്പത്തി ആപജ്ജതി, ന ച പനേതം യുത്തം, ‘‘ചതൂഹപായേഹി ച വിപ്പമുത്തോ (ഖു. പാ. ൬.൧൧; സു. നി. ൨൩൪), അവിനിപാതധമ്മോ’’തിആദിവചനേഹി സഹ വിരുജ്ഝനതോ, സതി ച പനേതസ്സ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബഭാവേ ‘‘സിയാ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാ’’തി ഇമസ്സ വിഭങ്ഗേ വത്തബ്ബം സിയാ, ന ച പനേതം വുത്തന്തി. അഥ സിയാ ‘‘അപായഗമനീയോ രാഗോ ദോസോ മോഹോ തദേകട്ഠാ ച കിലേസാ’’തി ഏവം ദസ്സനേനപഹാതബ്ബേസു വുത്തത്താ ഉദ്ധച്ചസഹഗതസ്സാപി തത്ഥ സങ്ഗഹോ സക്കാ കാതുന്തി? തം ന, തസ്സ നിയാമതോ ഭാവനായപഹാതബ്ബഭാവേന വുത്തത്താതി തസ്മാ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബേസു അവചനമേവ പടിസന്ധിദാനാഭാവം സാധേതീതി.

നനു ച പടിസമ്ഭിദാവിഭങ്ഗേ –

‘‘യസ്മിം സമയേ അകുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി ഉപേക്ഖാസഹഗതം ഉദ്ധച്ചസമ്പയുത്തം, രൂപാരമ്മണം വാ…പേ… ധമ്മാരമ്മണം വാ യം യം വാ പനാരബ്ഭ, തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോ ഹോതി…പേ… അവിക്ഖേപോ ഹോതി, ഇമേ ധമ്മാ അകുസലാ. ഇമേസു ധമ്മേസു ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ, തേസം വിപാകേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ’’തി (വിഭ. ൭൩൧) –

ഏവം ഉദ്ധച്ചസഹഗതചിത്തുപ്പാദം ഉദ്ധരിത്വാ തസ്സ വിപാകോപി ഉദ്ധടോതി കഥമസ്സ പടിസന്ധിദാനാഭാവോ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബോതി? ന ഇദം പടിസന്ധിദാനം സന്ധായ ഉദ്ധടം, അഥ ഖോ പവത്തിവിപാകം സന്ധായ. പട്ഠാനേ പന –

‘‘സഹജാതാ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാ ചേതനാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം കമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ, നാനക്ഖണികാ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാ ചേതനാ വിപാകാനം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം കമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൮.൮൯) –

ദസ്സനേനപഹാതബ്ബചേതനായ ഏവ സഹജാതനാനക്ഖണികകമ്മപച്ചയഭാവം ഉദ്ധരിത്വാവ ‘‘സഹജാതാ ഭാവനായപഹാതബ്ബാ ചേതനാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം കമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഭാവനായപഹാതബ്ബചേതനായ സഹജാതകമ്മപച്ചയഭാവോവ ഉദ്ധടോ, ന പന നാനക്ഖണികകമ്മപച്ചയഭാവോ. തഥാ പച്ചനീയനയേപി –

‘‘ദസ്സനേനപഹാതബ്ബോ ധമ്മോ നേവദസ്സനേനനഭാവനായപഹാതബ്ബസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ, സഹജാത… ഉപനിസ്സയ…പേ… പച്ഛാജാത… കമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൮.൯൮) –

ദസ്സനേനപഹാതബ്ബസ്സേവ കമ്മപച്ചയഭാവം ഉദ്ധരിത്വാ –

‘‘ഭാവനായപഹാതബ്ബോ ധമ്മോ നേവദസ്സനേനനഭാവനായപഹാതബ്ബസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ, സഹജാത… ഉപനിസ്സയ… പച്ഛാജാതപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൮.൯൯) –

ഭാവനായപഹാതബ്ബസ്സ ധമ്മസ്സ സഹജാതാദിപച്ചയഭാവോവ വുത്തോ, ന പന കമ്മപച്ചയഭാവോ, ന ച നാനക്ഖണികകമ്മപച്ചയം വിനാ പടിസന്ധിആകഡ്ഢനം അത്ഥി, തസ്മാ നത്ഥി തസ്സ സബ്ബഥാപി പടിസന്ധിദാനം. പവത്തിവിപാകം പനസ്സ ന സക്കാ നിവാരേതും പടിസമ്ഭിദാവിഭങ്ഗേ ഉദ്ധച്ചസഹഗതാനമ്പി വിപാകസ്സ ഉദ്ധടത്താ, നാനക്ഖണികകമ്മപച്ചയസ്സ ച പടിസന്ധിവിപാകമേവ സന്ധായ അനുദ്ധടത്താ. ഏവഞ്ച പന കത്വാ യദേകേ ആചരിയാ വദന്തി ‘‘ഉദ്ധച്ചചേതനാ ഉഭയവിപാകമ്പി ന ദേതി പട്ഠാനേ നാനക്ഖണികകമ്മപച്ചയസ്സ അനുദ്ധടത്താ’’തി, തം തേസം അഭിനിവേസമത്തമേവാതി ദട്ഠബ്ബം.

യദി ച തേ വദേയ്യും – യഥാ ‘‘വിപാകധമ്മധമ്മാ’’തി ഏത്ഥ വിപാക-സദ്ദേന വിപാകാരഹതാ വുച്ചതി, ഏവം ഇധാപി ഉദ്ധച്ചസഹഗതാനം വിപാകാരഹതം സന്ധായ ‘‘തേസം വിപാകേ ഞാണ’’ന്തി വുത്തം. യഥാ സദ്ധിന്ദ്രിയവിനിമുത്തസ്സ അധിമുച്ചനട്ഠസ്സ അഭാവേപി സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ അധിമുച്ചനസത്തിവിസേസം ഗഹേത്വാ സദ്ധിന്ദ്രിയധമ്മോ അധിമുച്ചനട്ഠോ അത്ഥോതി വുച്ചതി, ഏവമിധാപി ധമ്മവിനിമുത്തസ്സ വിപാകാരഹഭാവസ്സ അഭാവേപി ധമ്മാനമേവ വിപാകാരഹസാമത്ഥിയം ഗഹേത്വാ തസ്സ അത്ഥിഭാവോ വുത്തോ. യദി ച തേ പവത്തിവിപാകം ദദേയ്യും, യഥാ –

‘‘സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തോ ധമ്മോ ദുക്ഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തസ്സ ധമ്മസ്സ കമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ, നാനക്ഖണികാ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൨.൫൭) –

പവത്തിവിപാകസ്സപി വസേന നാനക്ഖണികകമ്മപച്ചയോ വുത്തോ, ഏവമേത്ഥാപി നാനക്ഖണികകമ്മപച്ചയഭാവോ വത്തബ്ബോ സിയാ. ന ഹി ലബ്ഭമാനസ്സ അവചനേ കാരണം അത്ഥീതി തസ്മാ യഥാധമ്മസാസനേ അവചനമ്പി അഭാവമേവ ദീപേതി. അപിച യദി ഉദ്ധച്ചസഹഗതസ്സ പവത്തിവിപാകദാനം അധിപ്പേതം സിയാ, തദാ ‘‘അനുപാദിന്നുപാദാനിയോ ധമ്മോ ഉപാദിന്നുപാദാനിയസ്സ ധമ്മസ്സ ന കമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി പടിസേധോ ന കാതബ്ബോ സിയാ. ന ഹി ഠപേത്വാ ഉദ്ധച്ചം അഞ്ഞോ കോചി അനുപാദിന്നുപാദാനിയോ ധമ്മോ ഉപാദിന്നുപാദാനിയസ്സ ധമ്മസ്സ പച്ചയോ ഭവിതും അസമത്ഥോ അത്ഥീതി, തയിദമേതേസം അഭിലാപമത്തം. തഥാ ഹി യം താവ വുത്തം ‘‘വിപാകാരഹഭാവം ഗഹേത്വാ തേസം വിപാകേതി വുത്ത’’ന്തി, തദേവ തസ്സ വിപാകസബ്ഭാവം ദീപേതി. ന ഹി വിപാകാരഹഭാവേ സതി അഭിഞ്ഞാദീനം വിയ തസ്സ അവിപാകതായ കാരണം അത്ഥീതി. യമ്പി വുത്തം ‘‘നാനക്ഖണികകമ്മപച്ചയസ്സ അവചനം വിപാകഭാവം ദീപേതീ’’തി, തമ്പി ന സുന്ദരം, ലബ്ഭമാനസ്സാപി കത്ഥചി കേനചി അധിപ്പായേന അവചനതോ. തഥാ ഹി ധമ്മസങ്ഗണിയം ലബ്ഭമാനമ്പി ഹദയവത്ഥു ന വുത്തം. തസ്മാ യദി പവത്തിവിപാകം സന്ധായ നാനക്ഖണികകമ്മപച്ചയഭാവോ വുച്ചേയ്യ, തദാ പടിസന്ധിവിപാകദാനമ്പിസ്സ മഞ്ഞേയ്യുന്തി ലബ്ഭമാനസ്സപി പവത്തിവിപാകസ്സ വസേന നാനക്ഖണികകമ്മപച്ചയഭാവോ ന വുത്തോതി. യം പന അനുപാദിന്നുപാദാനിയസ്സ ഉപാദിന്നുപാദാനിയം പതി കമ്മപച്ചയപടിക്ഖേപവചനം, തം അഭിഞ്ഞാകുസലാദികേ സന്ധായാതി ന ഏത്താവതാ ഉദ്ധച്ചസഹഗതസ്സ പവത്തിവിപാകദാനം സബ്ബഥാപി പടിക്ഖിപിതും സക്കാതി. യമ്പി അട്ഠകഥായം ‘‘യഥാ ച അഭിഞ്ഞാചേതനാ, ഏവമുദ്ധച്ചചേതനാപി ‘സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’ന്തി ഏത്ഥ അപനേതബ്ബാ’’തി വുത്തം, തമ്പി ഉദ്ധച്ചചേതനായ തത്ഥ നിദ്ദിസിയമാനായ യഥാ ഇതരാ പടിസന്ധിപവത്തിവസേന ദുവിധസ്സപി വിപാകവിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ, ഏവമുദ്ധച്ചചേതനാപീതി ഗണ്ഹേയ്യുന്തി വുത്തം, ന തസ്സ പവത്തിവിപാകാഭാവതോതി.

ആചരിയബുദ്ധമിത്താദയോ പന ഉദ്ധച്ചസഹഗതം ദ്വിധാ വിഭജിത്വാ ഏകസ്സ ഉഭയവിപാകദാനം, ഏകസ്സ സബ്ബഥാപി വിപാകാഭാവം വണ്ണേന്തി. തേസഞ്ഹി അയം വിനിച്ഛയോ – അത്ഥി ഉദ്ധച്ചം ഭാവനായപഹാതബ്ബമ്പി, അത്ഥി നഭാവനായപഹാതബ്ബമ്പി. തേസു ഭാവനായപഹാതബ്ബം സേഖസന്താനപ്പവത്തം, ഇതരം പുഥുജ്ജനസന്താനപ്പവത്തം. ഫലദാനഞ്ച പുഥുജ്ജനസന്താനേ പവത്തസ്സേവ, നേതരസ്സ. തഥാ ഹി ദസ്സനഭാവനാനം അഭാവേപി യേസം പുഥുജ്ജനാനം, സേഖാനഞ്ച ദസ്സനഭാവനാഹി ഭവിതബ്ബം, തേസം തദുപ്പത്തികാലേ താഹി പഹാതും സക്കുണേയ്യാ അകുസലാ ‘‘ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാ, ഭാവനായപഹാതബ്ബാ’’തി ച വുച്ചന്തി. പുഥുജ്ജനാനം പന ഭാവനായ അഭാവതോ ഭാവനായപഹാതബ്ബചിന്താ നത്ഥി, തേന തേസം പവത്തമാനാ തേ ദസ്സനേന പഹാതും അസക്കുണേയ്യാപി ‘‘ഭാവനായപഹാതബ്ബാ’’തി ന വുച്ചന്തി. യദി വുച്ചേയ്യും, ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാ ഭാവനായപഹാതബ്ബാനം കേസഞ്ചി കേചി കദാചി ആരമ്മണാരമ്മണാധിപതിഉപനിസ്സയപച്ചയേഹി പച്ചയാ ഭവേയ്യും. സകഭണ്ഡേ ഛന്ദരാഗാദീനഞ്ഹി കേസഞ്ചി സക്കായദിട്ഠാദയോ കേചി അതീതാദീസു കിസ്മിഞ്ചി കാലേ ആരമ്മണാധിപതിഉപനിസ്സയേഹി പച്ചയാ ഹോന്തീതി നത്ഥി, ന ച പട്ഠാനേ ‘‘ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാ ഭാവനായപഹാതബ്ബാനം കേനചി പച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വുത്താ, തസ്മാ നത്ഥി പുഥുജ്ജനേസു പവത്തമാനാനമകുസലാനം ഭാവനായപഹാതബ്ബപരിയായോ. യദി തത്ഥ അവചനമേവ പമാണം, ഏവം സതി സേഖസന്താനപവത്താനമ്പി അകുസലാനം ഭാവനായപഹാതബ്ബപരിയായോ നത്ഥീതി ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി, സേഖസന്താനപ്പവത്താനം ഭാവനായ പഹാതും സക്കുണേയ്യത്താ. തേനേവ ച കിഞ്ചി കത്വാ സേഖാനം ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാനം അകുസലാനം പഹീനഭാവേന അസ്സാദനാഭിനന്ദനാനം വത്ഥൂനി ന ഹോന്തി. പഹീനതായ ഏവ സോമനസ്സസ്സ ഹേതുഭൂതാ, അവിക്ഖേപഹേതുഭൂതാ ച ന ദോമനസ്സം, ഉദ്ധച്ചഞ്ച ഉപ്പാദേന്തീതി ന തേസം ആരമ്മണാരമ്മണാധിപതിപകതൂപനിസ്സയഭാവം ഗച്ഛന്തി. ന ഹി പഹീനകിലേസേ ഉപനിസ്സായ അരിയാ രാഗദോസവിക്ഖേപേ ഉപ്പാദേന്തി. വുത്തഞ്ച ‘‘സോതാപത്തിമഗ്ഗേന യേ കിലേസാ പഹീനാ, തേ കിലേസേ ന പുനേതി, ന പച്ചേതി, ന പച്ചാഗച്ഛതീതി സുഗതോ, സകദാഗാമി…പേ… അരഹത്തമഗ്ഗേന…പേ… സുഗതോ’’തി. പുഥുജ്ജനാനം പന ദസ്സനേന പഹാതും സക്കുണേയ്യാ ദസ്സനേന പഹാതും അസക്കുണേയ്യാനം കേനചി പച്ചയേന പച്ചയാ ന ഹോന്തീതി ന സക്കാ വത്തും, ‘‘ദിട്ഠിം അസ്സാദേതി അഭിനന്ദതി, തം ആരബ്ഭ രാഗോ ഉപ്പജ്ജതി, ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി, വിചികിച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി, ഉദ്ധച്ചം ഉപ്പജ്ജതി, വിചികിച്ഛം ആരബ്ഭ വിചികിച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി, ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി, ഉദ്ധച്ചം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൦൭) ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാനം ഉദ്ധച്ചാരമ്മണഭാവസ്സ വുത്തത്താ. ഏത്ഥ ഹി ഉദ്ധച്ചന്തി ഉദ്ധച്ചസഹഗതം ചിത്തുപ്പാദം സന്ധായ വുത്തം, ന ദസ്സനേനപഹാതബ്ബേസുപി ലബ്ഭമാനചേതസികം ഉദ്ധച്ചം. ഏവഞ്ച കത്വാ അധിപതിപച്ചയനിദ്ദേസേ ‘‘ദിട്ഠിം ഗരും കത്വാ അസ്സാദേതി അഭിനന്ദതി, തം ഗരും കത്വാ രാഗോ ഉപ്പജ്ജതി, ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൧൫) ഏത്തകമേവ വുത്തം, ന വുത്തം ‘‘ഉദ്ധച്ചം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി, തസ്മാ സേഖസന്താനപ്പവത്താനമകുസലാനം ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാനം കേനചി പച്ചയേന പച്ചയത്താഭാവതോ പുഥുജ്ജനാനം സന്താനേവ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാനമകുസലാനം പച്ചയാ ന ഹോന്തീതി ന സക്കാ വത്തുന്തി പട്ഠാനേ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാനം ഭാവനായപഹാതബ്ബസ്സ ആരമ്മണാരമ്മണാധിപതിഉപനിസ്സയപച്ചയത്താനുദ്ധരണം സേഖസന്താനപ്പവത്താനം ഭാവനായപഹാതബ്ബപരിയായഭാവം സാധേതി, പുഥുജ്ജനസന്താനേയേവ നദസ്സനേനപഹാതബ്ബാനമകുസലാനം ഭാവനായപഹാതബ്ബപരിയായഭാവം ന സാധേതി, തസ്മാ ദസ്സനഭാവനാഹി പഹാതബ്ബാനം അതീതാദിഭാവേന നവത്തബ്ബത്തേപി യാദിസാനം താഹി അനുപ്പത്തിധമ്മതാ ആപാദേതബ്ബാ, തേ പുഥുജ്ജനേസു പവത്തമാനാ ദസ്സനേന പഹാതും സക്കുണേയ്യാ ദസ്സനമഗ്ഗാപേക്ഖായ തദപ്പവത്തിയമ്പി ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാ നാമ. സേഖേസു പവത്തമാനാ ഭാവനായ പഹാതും സക്കുണേയ്യാ തദപ്പവത്തിയമ്പി തദപേക്ഖായ ഭാവനായപഹാതബ്ബാ നാമ. ദസ്സനേന പഹാതും അസക്കുണേയ്യാ പന പുഥുജ്ജനേസു പവത്തമാനാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന നേവദസ്സനേനപഹാതബ്ബാ നഭാവനായപഹാതബ്ബാ, തേസു ഭാവനായപഹാതബ്ബാ സഹായവിരഹതോ വിപാകം ന ജനേന്തി. തഥാ ഹി തേസം ദസ്സനേനപഹാതബ്ബസങ്ഖാതം സഹകാരീകാരണം സഹായഭൂതം നത്ഥീതി ഭാവനായപഹാതബ്ബചേതനായ നാനക്ഖണികകമ്മപച്ചയഭാവോ ന വുത്തോ. അപേക്ഖിതബ്ബദസ്സനഭാവനാരഹിതാനം പന പുഥുജ്ജനേസു ഉപ്പജ്ജമാനാനം സകഭണ്ഡേ ഛന്ദരാഗാദീനം, ഉദ്ധച്ചസഹഗതചിത്തുപ്പാദസ്സ ച സംയോജനത്തയതദേകട്ഠകിലേസാനം അനുപച്ഛിന്നതായ അപരിക്ഖീണസഹായാനം വിപാകുപ്പാദനം ന സക്കാ പടിക്ഖിപിതുന്തി ഉദ്ധച്ചസഹഗതധമ്മാനം വിപാകോ വിഭങ്ഗേ വുത്തോതി.

യദി ഏവം, അപേക്ഖിതബ്ബദസ്സനഭാവനാരഹിതാനം അകുസലാനം ‘‘നേവദസ്സനേനനഭാവനായപഹാതബ്ബാ’’തി വത്തബ്ബതാ ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി, അപ്പഹാതബ്ബസഭാവാനം കുസലാദീനം ‘‘നേവദസ്സനേനനഭാവനായപഹാതബ്ബാ’’തി വുത്തത്താ, അപ്പഹാതബ്ബവിരുദ്ധസഭാവത്താ ച അകുസലാനം. യദി ഏവം തേ ഇമസ്മിം തികേ നവത്തബ്ബാതി വത്തബ്ബാ ആപജ്ജന്തീതി? നാപജ്ജന്തി, ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ ദസ്സിതാനം ദ്വാദസാകുസലചിത്തുപ്പാദാനം ദ്വീഹി പദേഹി സങ്ഗഹിതത്താ. യഥാ ഹി ഉപ്പന്നത്തികേ ധമ്മവസേന സബ്ബേസം സങ്ഖതധമ്മാനം സങ്ഗഹിതത്താ കാലവസേന അസങ്ഗഹിതാപി അതീതാ ‘‘നവത്തബ്ബാ’’തി ന വുത്താ ചിത്തുപ്പാദാനുരൂപേന സങ്ഗഹിതേസു നവത്തബ്ബസ്സ അഭാവാ, ഏവം ഇധാപി ചിത്തുപ്പാദഭാവേന സങ്ഗഹിതേസു നവത്തബ്ബസ്സ അഭാവാ ‘‘നവത്തബ്ബാ’’തി ന വുത്താ. സബ്ബേന സബ്ബഞ്ഹി ധമ്മവസേന അസങ്ഗഹിതസ്സ തികദുകേസു നവത്തബ്ബതാപത്തി. യത്ഥ ഹി ചിത്തുപ്പാദോ കോചി നിയോഗതോ നവത്തബ്ബോ അത്ഥി, തത്ഥ തേസം ചതുത്ഥോ കോട്ഠാസോ അത്ഥീതി യഥാവുത്തപദേസു വിയ തത്ഥാപി ഭിന്ദിത്വാ ഭാജേതബ്ബേ ചിത്തുപ്പാദേ ഭിന്ദിത്വാ ഭാജേതി ‘‘സിയാ നവത്തബ്ബാപരിത്താരമ്മണാ’’തിആദിനാ, തദഭാവാ ഉപ്പന്നത്തികേ, ഇധ ച തഥാ ന വുത്തന്തി.

അഥ വാ യഥാ സപ്പടിഘേഹി സമാനസഭാവത്താ രൂപധാതുയം ‘‘തയോ മഹാഭൂതാ സപ്പടിഘാ’’തി വുത്താ, യഥാഹ ‘‘അസഞ്ഞസത്താനം അനിദസ്സനസപ്പടിഘം ഏകം മഹാഭൂത’’ന്തി, ഏവം പുഥുജ്ജനാനം പവത്തമാനാ ഭാവനായപഹാതബ്ബസമാനസഭാവാ ‘‘ഭാവനായപഹാതബ്ബാ’’തി വുച്ചേയ്യുന്തി നത്ഥി നവത്തബ്ബതാപസങ്ഗോ. ഏവഞ്ച സതി പുഥുജ്ജനാനം പവത്തമാനാപി ഭാവനായപഹാതബ്ബാ സകഭണ്ഡേ ഛന്ദരാഗാദയോ പരഭണ്ഡേ ഛന്ദരാഗാദീനം ഉപനിസ്സയപച്ചയോ, രാഗോ ച രാഗദിട്ഠീനം അധിപതിപച്ചയോതി അയമത്ഥോ ലദ്ധോ ഹോതി. തേനേവ ഹി –

‘‘ഭാവനായപഹാതബ്ബോ ധമ്മോ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബസ്സ ധമ്മസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ, ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ, പകതൂപനിസ്സയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൮.൮൪) –

ഇമിസ്സാ നിദ്ദേസേ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാനം ഉപനിസ്സയപച്ചയഭാവീധമ്മേ നിദ്ദിസന്തേന ഭഗവതാ –

‘‘പകതൂപനിസ്സയോ – പത്ഥനം ഉപനിസ്സായ പാണം ഹനതി…പേ… സങ്ഘം ഭിന്ദതി, ഭാവനായപഹാതബ്ബോ രാഗോ ദോസോ മോഹോ മാനോ പത്ഥനാ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബസ്സ രാഗസ്സ ദോസസ്സ മോഹസ്സ മാനസ്സ ദിട്ഠിയാ പത്ഥനായ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ. സകഭണ്ഡേ ഛന്ദരാഗോ പരഭണ്ഡേ ഛന്ദരാഗസ്സ ഉപ…പേ… സകപരിഗ്ഗഹേ ഛന്ദരാഗോ പരപരിഗ്ഗഹേ ഛന്ദരാഗസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൮.൮൪) –

പുഥുജ്ജനസന്താനേ പത്ഥനാദയോ നിദ്ദിട്ഠാ.

ഏവമ്പി യഥാ അഫോട്ഠബ്ബത്താ രൂപധാതുയം തയോ മഹാഭൂതാ ന പരമത്ഥതോ സപ്പടിഘാ, ഏവം അപേക്ഖിതബ്ബഭാവനാരഹിതാ പുഥുജ്ജനേസു പവത്തമാനാ സകഭണ്ഡേ ഛന്ദരാഗാദയോ പന പരമത്ഥതോ ഭാവനായ പഹാതബ്ബാതി ഭാവനായപഹാതബ്ബാനം നാനക്ഖണികകമ്മപച്ചയതാ ന വുത്താ, ന ച ‘‘ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാ ഭാവനായപഹാതബ്ബാനം കേനചി പച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വുത്താ. യേ ഹി ദസ്സനേനപഹാതബ്ബപച്ചയാ കിലേസാ, ന തേ ദസ്സനതോ ഉദ്ധം പവത്തന്തി. ദസ്സനേനപഹാതബ്ബപച്ചയസ്സാപി പന ഉദ്ധച്ചസഹഗതസ്സ സഹായവേകല്ലമത്തമേവ ദസ്സനേന കതം, ന തസ്സ കോചി ഭാവോ ദസ്സനേന അനുപ്പത്തിധമ്മതം ആപാദിതോതി തസ്സ ഏകന്തഭാവനായപഹാതബ്ബതാ വുത്താ, തസ്മാ ഉദ്ധച്ചഭാവേന ഏകസഭാവസ്സേവ തസ്സ സതി സഹായേ വിപാകുപ്പാദനവചനം, അസതി ച വിപാകാനുപ്പാദനവചനം ന വിരുജ്ഝതി. തയിദം സബ്ബമേതേസം ആചരിയാനം അഹോപുരിസികാരമത്തം. കസ്മാ? ഉദ്ധച്ചസഹഗതസ്സ ഏകന്തഭാവനായപഹാതബ്ബഭാവേന വുത്തത്താ. ഏവഞ്ഹി വുത്തം ഭഗവതാ ‘‘കതമേ ധമ്മാ ഭാവനായപഹാതബ്ബാ. ഉദ്ധച്ചസഹഗതോ ചിത്തുപ്പാദോ’’തി (ധ. സ. ൧൪൦൬). യദി ച ഉദ്ധച്ചസഹഗതം നഭാവനായപഹാതബ്ബം അഭവിസ്സ, യഥാ അതീതാരമ്മണത്തികേ ‘‘നിയോഗാ അനാഗതാരമ്മണാ നത്ഥീ’’തി (ധ. സ. ൧൪൩൩) വത്വാ വിഭജ്ജ വുത്തം, ഏവമിധാപി ‘‘നിയോഗാ ഭാവനായപഹാതബ്ബാ നത്ഥീ’’തി വത്വാ ‘‘ഉദ്ധച്ചസഹഗതോ സിയാ ഭാവനായപഹാതബ്ബോ സിയാ നവത്തബ്ബോ ‘ദസ്സനേനപഹാതബ്ബോ’തിപി ‘ഭാവനായപഹാതബ്ബോ’തിപീ’’തിആദി വത്തബ്ബം സിയാ, ന ച തഥാ വുത്തം. യാ ച ‘‘തമത്ഥം പടിപാദേന്തേഹി യദി വുച്ചേയ്യു’’ന്തിആദിനാ യുത്തി വുത്താ, സാപി അയുത്തി. കസ്മാ? ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാരമ്മണാനം രാഗദിട്ഠിവിചികിച്ഛാഉദ്ധച്ചാനം തേന തേന പഹാതബ്ബഭാവവസേന ഇച്ഛിതത്താ. യഞ്ച ‘‘ഉദ്ധച്ചം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഉദ്ധച്ചസഹഗതചിത്തുപ്പാദോ വുത്തോതി ദസ്സേതും അധിപതിപച്ചയനിദ്ദേസേ ഉദ്ധച്ചസ്സ അനുദ്ധരണം കാരണവസേന വുത്തം, തമ്പി അകാരണം അഞ്ഞത്ഥാപി സാവസേസപാഠാനം ദസ്സനതോ. തഥാ ഹി ‘‘അതീതോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ ധമ്മസ്സ, അനാഗതോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏതേസം വിഭങ്ഗേ ചേതോപരിയഞാണഗ്ഗഹണം കത്വാ ‘‘പച്ചുപ്പന്നോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ ധമ്മസ്സാ’’തി ഇമസ്സ വിഭങ്ഗേ ലബ്ഭമാനമ്പി ചേതോപരിയഞാണം ന ഗഹിതം. യമ്പി ഭാവനായപഹാതബ്ബസ്സ വിപാകദാനമ്ഹി ദസ്സനേനപഹാതബ്ബസ്സ സഹായഭാവൂപഗമനം വുത്തം, തമ്പി വിചാരേതബ്ബം – കിം അവിജ്ജാദി വിയ ദാനസീലാദീനം ഉപപത്തിയംയേവ വിപാകദാനസാമത്ഥിയാ ഠാനവസേന ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാ ഭാവനായപഹാതബ്ബാനം സഹകാരീകാരണം ഹോതി, ഉദാഹു കിലേസോ വിയ കമ്മസ്സ പടിസന്ധിദാനമ്ഹീതി? കിഞ്ചേത്ഥ – യദി താവ പുരിമോ നയോ, സേഖസന്താനേ ഭാവനായപഹാതബ്ബസ്സ അകിരിയാഭാവോ ആപജ്ജതി, പഹീനാവിജ്ജാമാനതണ്ഹാനുസയസ്മിം സന്താനേ ദാനാദി വിയ സഹായവേകല്ലേന അവിപാകസഭാവതം ആപന്നത്താ. അഥ ദുതിയോ, ഭാവനായപഹാതബ്ബത്തേന അഭിമതസ്സാപി ദസ്സനേനപഹാതബ്ബഭാവോ ആപജ്ജതി, പടിസന്ധിദാനേ സതി അപായഗമനീയസഭാവാനതിവത്തനതോ, തസ്മാ അമ്ഹേഹി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ ഉദ്ധച്ചസഹഗതസ്സ വിപാകദാനം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം, ന യേസം കേസഞ്ചി വചനം. പട്ഠാനാനുസാരീഹി ഭവിതബ്ബന്തി.

൫൩൭-൮. യന്തി യം ആവജ്ജനദ്വയം. കരണമത്തത്താതി കരണമത്തമേവ ഠപേത്വാ ഫലദാനാഭാവതോ. വാതപുപ്ഫസമന്തി മോഘപുപ്ഫസമം, യഥാ തം പഠമസഞ്ജാതം അച്ഛിന്നമൂലേപി രുക്ഖേ നിബ്ബത്തം പുരിമേഹി അദിന്നഫലത്താ ഫലനിബ്ബത്തകം ന ഹോതി, ഏവമിദം അനുപച്ഛിന്നഭവമൂലേപി സന്താനേ നിബ്ബത്തം അനാസേവനഭാവേന ഫലദായകം ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ജവനത്തം തു സമ്പത്തന്തി അട്ഠാരസവിധം ഖീണാസവാവേണികം വിഞ്ഞാണമാഹ. കിച്ചസാധനതോതി ഭവതണ്ഹാമൂലസ്സ അവോച്ഛിന്നഭാവേ സതി കുസലാകുസലകമ്മകിച്ചസ്സ സാധനതോ, ദാനാദിതംതംകിച്ചസാധനവസേന വാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ ഹി ഛിന്നമൂലസ്സ രുക്ഖസ്സ പുപ്ഫം പുപ്ഫനമത്തം ഠപേത്വാ അഫലമേവ ഹോതി, ഏവമേതമ്പി തംതംകിച്ചസാധനമത്തം ഠപേത്വാ സമുച്ഛിന്നഭവതണ്ഹാമൂലേ സന്താനേ പവത്തനതോ അഫലമേവാതി.

൫൩൯-൪൦. പടിച്ചാതി ഹേതുധമ്മസ്സ പടിമുഖം ഗന്ത്വാ തം അപച്ചക്ഖായ. ഏതീതി പവത്തതി, തിട്ഠതി ഉപ്പജ്ജതി വാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ഏതീ’’തി ഹി ഇദം ഉപ്പത്തിട്ഠിതീനം സാധാരണവസേന പവത്തിപരിദീപകം. തേനേവാഹ ‘‘ഠിതിയുപ്പത്തിയാപി വാ’’തി. ഏകച്ചോ ഹി പച്ചയോ ഠിതിയാ ഏവ ഉപകാരകോ ഹോതി യഥാ പച്ഛാജാതപച്ചയോ, ഏകച്ചോ ഉപ്പത്തിയാ ഏവ യഥാ അനന്തരാദികോ, ഏകച്ചോ ഉഭയസ്സ യഥാ ഹേതുആദയോ. ഏവം പച്ചയ-സദ്ദസ്സ വചനത്ഥം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പച്ചയലക്ഖണം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യോ ധമ്മോ’’തിആദി. യോതി ഹേതുധമ്മോ. യസ്സാതി യസ്സ ഫലധമ്മസ്സ. ഠിതിയുപ്പത്തിയാപി വാതി ഠിതിത്ഥം, ഉപ്പത്തിത്ഥം വാ. ഠിതിയാതി വാ ഠിതിക്ഖണേ, ഉപ്പത്തിയാതി ഉപ്പാദക്ഖണേ. യസ്സ ധമ്മസ്സ ഉപകാരോ, യസ്സ ധമ്മസ്സ ഠിതിയുപ്പത്തിയാതി വാ സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഉപകാരോ’’തി ഇമിനാ ധമ്മേന ധമ്മസത്തിഉപകാരകം ദസ്സേതി. ‘‘സമ്ഭവോ’’തിആദി പച്ചയസ്സേവ പരിയായദസ്സനം. സമ്ഭവതി ഏതസ്മാതി സമ്ഭവോ. തഥാ പഭവോ. ഹിനോതി പതിട്ഠാതി ഏത്ഥാതി ഹേതു. അനേകത്ഥത്താ ധാതുസദ്ദാനം ഹി-സദ്ദോ മൂല-സദ്ദോ വിയ പതിട്ഠത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഹിനോതി വാ ഏതേന കമ്മനിദാനഭൂതേന ഉദ്ധം ഓജം അഭിഹരന്തേന മൂലേന വിയ പാദപോ തപ്പച്ചയം ഫലം ഗച്ഛതി, വുദ്ധിം വിരുള്ഹിം ആപജ്ജതീതി ഹേതു. അത്തനോ ഫലം കരോതീതി കാരണം. പച്ചയോ മതോതി പച്ചയോവ ‘‘സമ്ഭവോ’’തിആദിതോ മതോ. അത്ഥതോ ഏതേ സമാനാ, ബ്യഞ്ജനമത്തംയേവ നേസം നാനത്തന്തി വുത്തം ഹോതി.

൫൪൧-൫. ഏവം പട്ഠാനേ ആഗതസബ്ബപച്ചയാനം സാധാരണവസേന അത്ഥം വത്വാ ഇധാധിപ്പേതസ്സ ഹേതുപച്ചയസ്സേവ സരൂപം ദസ്സേതും ‘‘ലോഭാദി പന യോ ധമ്മോ’’തിആദി വുത്തം. മൂലട്ഠേനാതി സമ്പയുത്താനം സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനസങ്ഖാതമൂലട്ഠേന. ഛളേവാതി മൂലട്ഠേനൂപകാരകഭാവസ്സ തേസമേവ ആവേണികഭാവേന ഏതേ ഛളേവ. ജാതിതോതി കുസലാകുസലാബ്യാകതജാതിതോ. നവധാതി തയോ കുസലഹേതൂ, തയോ അകുസലഹേതൂ, തയോ അബ്യാകതഹേതൂതി നവധാ. ധമ്മാനം…പേ… സാധകോതി യഥാ സാലിവീഹിബീജാദീനി സാലിവീഹിആദിഭാവസ്സ സാധകാനി, മണിആദിപഭാവത്ഥൂനഞ്ച നീലാദിവണ്ണാനി നീലാദിമണിപഭായ സാധകാനി, ഏവം ഹേതുപച്ചയോ യഥാരഹം അത്തനോ സമ്പയുത്താനം കുസലാദിത്തസാധകോതി കുസലാകുസലാബ്യാകതധമ്മാനം യഥാക്കമം കുസലാകുസലാബ്യാകതഭാവസാധകോ മൂലട്ഠോതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ഏകേ ആചരിയാതി രേവതാചരിയം, തസ്സ സിസ്സാനുസിസ്സേ ച സന്ധായാഹ. അഥ വാ ഗരുമ്ഹി ബഹുവചനമ്പി യുജ്ജതീതി രേവതാചരിയമേവ സന്ധായ ‘‘ഏകേ ആചരിയാ’’തി വുത്തം.

ഏവം സന്തേതി യദി മൂലട്ഠോ കുസലാദിഭാവസാധകോ, ഏവം സതി. യഥാ ചിത്തം ചിത്തജരൂപാനം പച്ചയോ ഹോതി, ഏവം തംസമ്പയുത്തധമ്മാപീതി ആഹ ‘‘തംസമുട്ഠാനരൂപിസൂ’’തി, ഹേതുസമുട്ഠാനരൂപേസൂതി അത്ഥോ. നേവ സമ്പജ്ജതീതി ന സിജ്ഝതി, ‘‘ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വുത്തോ ഹേതുപച്ചയഭാവോ ന സമ്പജ്ജതീതി വുത്തം ഹോതി. യഥാ കുസലാകുസലാ ഹേതൂ തംസമുട്ഠാനരൂപസ്സ കുസലാദിഭാവായ ന പരിയത്താ, ഏവം അബ്യാകതോപി ഹേതു തംസമുട്ഠാനസ്സ രൂപസ്സ അബ്യാകതഭാവായ ന പരിയത്തോ. സഭാവേന ഹി തം അബ്യാകതന്തി ആഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. യദി കുസലാദിഭാവം ന സാധേന്തി, പച്ചയാപി ന ഹോന്തീതി വദേയ്യാതി ആഹ ‘‘ന തേസ’’ന്തിആദി. ‘‘ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧) വചനതോ തേ അലോഭാദയോ തേസം രൂപാനം പച്ചയാ ന ന ഹോന്തി, ഭവന്തേവാതി അത്ഥോ.

൫൪൬-൭. ന ഗന്തബ്ബോതി ന പച്ചേതബ്ബോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യദി കുസലാദിഹേതുയോ അത്തനോ വിയ അത്തഹേതുകാനം ധമ്മാനം കുസലാദിഭാവം സാധേന്തി, കുസലാകുസലഹേതുപച്ചയസമ്ഭൂതാ രൂപധമ്മാപി തേ വിയ കുസലാദയോ സിയും, ഹേതുയോ വാ രൂപാനം പച്ചയാ ന സിയും, ന ച പനേതം ഉഭയമ്പി അത്ഥി, തസ്മാ കുസലാദീനം കുസലാദിഭാവസാധകോ മൂലട്ഠോതി ന വിഞ്ഞാതബ്ബന്തി. അപിച യദി ഹേതുപടിബദ്ധോ കുസലാദിഭാവോ, തദാ അബ്യാകതഭാവോപി തപ്പടിബദ്ധോ സിയാ, അഹേതുകാനം അബ്യാകതഭാവോ ന സിജ്ഝതി. യദി ച ഹേതുപടിബദ്ധോ കുസലാദിഭാവോ, ഹേതൂനമ്പി കുസലാദിഭാവോ അപ്പടിബദ്ധോ സിയാ. അഥ തേസമ്പി സേസഹേതുപടിബദ്ധോ, ഏവമ്പി മോമൂഹചിത്തസമ്പയുത്തസ്സ ഹേതുനോ അകുസലഭാവോ ന സിജ്ഝേയ്യ. അഥ തസ്സ സോ അഞ്ഞഹേതുകോ സിയാ, ഏവം സതി സേസഹേതൂനമ്പി തംഹേതുകോവ സിയാ. യഥാ ച സേസഹേതൂനം, ഏവം അവസേസസമ്പയുത്തധമ്മാനമ്പി തംഹേതുകോവ സിയാ. അഥ സിയാ ഹേതൂനം സഭാവതോവ കുസലാദിഭാവോ, സമ്പയുത്താനം പന ഹേതുപടിബദ്ധോതി, ഏവം സതി അലോഭോ കുസലോ വാ സിയാ അബ്യാകതോ വാ. യദി ഹി സോ സഭാവതോ കുസലോ, തംസഭാവത്താ അബ്യാകതോ ന സിയാ. അഥ അബ്യാകതോ, തംസഭാവത്താ കുസലോ ന സിയാ അലോഭസഭാവസ്സ അദോസത്താഭാവോ വിയ. യസ്മാ പന ഉഭയഥാപി ഹോതി, തസ്മാ യഥാ ഉഭയഥാ ഹോന്തേസു സദ്ധാദീസു സമ്പയുത്തേസു ഹേതുപടിബദ്ധം കുസലാദിഭാവം പരിയേസഥ, ന സഭാവതോ, ഏവം ഹേതൂസുപി കുസലാദിതാ അഞ്ഞപടിബദ്ധാ പരിയേസിതബ്ബാ, ന സഭാവതോ. സാ പന പരിയേസിയമാനാ യോനിസോമനസികാരാദിപടിബദ്ധാ ഹോതീതി ഹേതൂസു വിയ ഹേതുസമ്പയുത്തധമ്മേസുപി യോനിസോമനസികാരാദിപടിബദ്ധോ കുസലാദിഭാവോ, ന ഹേതുപടിബദ്ധോതി. തേനേവാഹ –

‘‘യോനിസോ, ഭിക്ഖവേ, മനസി കരോതോ അനുപ്പന്നാ ചേവ കുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ ച കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തീ’’തിആദി (അ. നി. ൧.൬൭).

സമയഞ്ഞുനാതി ആഭിധമ്മികമതവേദിനാ. സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസ്സ സാധനേനാതി അത്തഹേതുകാനം ധമ്മാനം സമ്മാ പതിട്ഠിതഭാവസ്സ ഥിരഭാവസ്സ സാധനേന. ലദ്ധഹേതുപച്ചയാ ഹി ധമ്മാ വിരുള്ഹമൂലാ വിയ പാദപാ ഥിരാ ഹോന്തി സുപ്പതിട്ഠിതാ, അഹേതുകാ തിലബീജാദിസേവാലാ വിയ ന സുപ്പതിട്ഠിതാതി.

൫൪൮. സബ്ബസോതി കാമാവചരാദിസബ്ബഭാഗേന.

൫൫൦-൧. പടിസന്ധിക്ഖണേ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം അഭാവതോ അത്തനാ സമ്പയുത്താനം, കടത്താരൂപാനമേവ ച പച്ചയഭാവോതി ആഹ ‘‘അത്തനാ…പേ… ജാതാന’’ന്തി. കമ്മസ്സ കതത്താ ഏവ ച ഉപചിതത്താ ച ന ഇസ്സരാദിഹേതുനോ സമ്ഭൂതാനി രൂപാനി കടത്താരൂപാനി, കമ്മസമുട്ഠാനരൂപാനീതി അത്ഥോ, കടത്താരൂപാനേവ ജാതാനി ഭൂതാനി നിബ്ബത്താനീതി കടത്താരൂപജാതാനി. തഥേവാതി യഥാ പടിസന്ധിയം കടത്താരൂപാനം, ഏവന്തി അത്ഥോ. ചിത്തജാനഞ്ചാതി ച-സദ്ദേന ‘‘അത്തനാ സമ്പയുത്താന’’ന്തി ആകഡ്ഢതി.

൫൫൩. ലോകുത്തരവിപാകാനം പടിസന്ധിവസേന അപ്പവത്തനതോ നത്ഥി കമ്മസമുട്ഠാനസ്സ പച്ചയഭാവോതി ആഹ ‘‘ചിത്തജാന’’ന്തിആദി.

൫൫൫. ഹേതുപച്ചയസമ്ഭവോതി ഹേതുപച്ചയസമ്ഭൂതധമ്മോ, ഹേതുപച്ചയതോ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മാനം സമ്ഭവാകാരോ വാ. സഞ്ജാതസുഖഹേതുനാതി സഞ്ജാതഞാണേന, സമ്പജഞ്ഞേനാതി അത്ഥോ. ഞാണഞ്ഹി ‘‘സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി, സമാഹിതോ യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തിആദിവചനതോ സുഖം ഹേതു ഏതസ്സാതി,

‘‘ദിട്ഠേ ധമ്മേ ച യോ അത്ഥോ,

യോ ചത്ഥോ സമ്പരായികോ;

അത്ഥാഭിസമയാ ധീരോ,

പണ്ഡിതോതി പവുച്ചതീ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൨൯) –

ആദിവചനതോ സുഖസ്സ ഹേതൂതി വാ ‘‘സുഖഹേതൂ’’തി വുച്ചതി.

൫൫൬. ലോകസ്സ അധിപതി ലോകാധിപതി, സകലലോകനായകേനാതി അത്ഥോ. അത്താധീനാനം പതിനോതി അധിപതീ. ഛന്ദം തു ജേട്ഠകം കത്വാതി ‘‘ഛന്ദവതോ കിം നാമ ന സിജ്ഝതീ’’തിആദികം പുരിമാഭിസങ്ഖാരൂപനിസ്സയം ലഭിത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനേ ചിത്തുപ്പാദേ ഛന്ദോ ജേട്ഠകഭൂതോ സമ്പയുത്തധമ്മേ വസേ വത്തമാനോ ഹുത്വാ പവത്തതി, സമ്പയുത്തധമ്മാ ച തസ്സ വസേ പവത്തന്തി ഹീനാദിഭാവേന തദനുവത്തനതോതി ആഹ ‘‘ഛന്ദം തു ജേട്ഠകം കത്വാ’’തിആദി. കത്വാ ധുരന്തി സഹജാതപുബ്ബങ്ഗമവസേന പുബ്ബങ്ഗമം കത്വാ. ഛന്ദാധിപതി നാമ സോ വാ ചിത്തുപ്പാദോ ഛന്ദാധിപതി നാമ ‘‘ഛന്ദോ അധിപതി ഇമസ്സാ’’തി കത്വാ. ഏസേവാതി ‘‘ചിത്തം ധുരം കത്വാ…പേ… കാലസ്മിം ചിത്താധിപതി നാമാ’’തിആദിനാ യഥാവുത്തോവ നയോ. സേസേസൂതി ചിത്താദീസു. ഏത്ഥ ച ‘‘ഛന്ദം…പേ… കാലസ്മി’’ന്തിആദിനാ കാലസ്സ നിയമിതത്താ ചത്താരോപേതേ ഏകക്ഖണേ അധിപതീ ന ഹോന്തീതി ദട്ഠബ്ബം. ഏവഞ്ച കത്വാ പട്ഠാനേ ‘‘ഛന്ദാധിപതി ഛന്ദസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം അധിപതിപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിനാ (പട്ഠാ. ൧.൧.൩) ചതുന്നമ്പി അധിപതീനം പച്ചയഭാവോ വിസും വിസുംയേവ ഉദ്ധടോ. യദി ഹി തേ ഏകക്ഖണേയേവ അധിപതിപച്ചയാ സിയും, തദാ യഥാ ഹേതുപച്ചയനിദ്ദേസേ ‘‘ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാന’’ന്തിആദിനാ അവിസേസേന വുത്തം മൂലട്ഠേന ഉപകാരകഭാവസ്സ വിജ്ജമാനേന ദ്വിന്നം, തിണ്ണമ്പി ഹേതൂനം ഏകക്ഖണേ പച്ചയഭാവൂപഗമനതോ, ഏവം ഏകക്ഖണേയേവ ബഹൂനം ജേട്ഠകഭാവേ സതി അധിപതിപച്ചയനിദ്ദേസേപി ‘‘അധിപതീ അധിപതിസമ്പയുത്തകാന’’ന്തിആദിനാ വത്തബ്ബം സിയാ. യസ്മാ പന ഏവം അവത്വാ ‘‘ഛന്ദാധിപതി ഛന്ദസമ്പയുത്തകാന’’ന്തിആദിനാ ചത്താരോവ വിസേസേത്വാ വുത്താ, തസ്മാ ഏകേകധമ്മോയേവ ഏകക്ഖണേ അധിപതിപച്ചയോ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. ജേട്ഠട്ഠേനാതി പമുഖഭാവേന.

സോഭനാ മതി, സോഭനം വാ മതം ഏതേസം അത്ഥീതി സുമതിനോ, സമ്മാദിട്ഠികാതി അത്ഥോ, തേസം മതിം വിബോധേതി പബോധേതീതി സുമതിമതിവിബോധനം. കുച്ഛിതാ മതി, കുച്ഛിതം വാ മതം ഏതേസന്തി കുമതിനോ, മിച്ഛാദിട്ഠികാ, തേസം മതിഭൂതാ മതിഭാവേന പരികപ്പിതത്താതി കുമതിമതി, മിച്ഛാദിട്ഠി, സായേവ ഇന്ധനസദിസതായ ഇന്ധനം തസ്സ പാവകം അഗ്ഗി വിയാതി കുമതി…പേ… പാവകം. അതിമധുരന്തി നിപുണഗമ്ഭീരേന അത്ഥരസേന ചേവ സുവിമലസഖിലേന ബ്യഞ്ജനരസേന ച മധുരം. അവേദീതി ഓഗാഹേത്വാ ജാനാതി. യോ യോതി ഥേരനവമജ്ഝിമേസു യോ കോചി. ജിനവചനം സകലം അവേദീതി തേപിടകസ്സപി സകലജിനവചനസ്സ ഗഹണസമത്ഥതാപടിലാഭേന തം അവഗച്ഛതി.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവികാസിനിയാ നാമ

അഭിധമ്മാവതാരസംവണ്ണനായ

പകിണ്ണകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.