൭. സത്തമോ പരിച്ഛേദോ

വിപാകചിത്തപ്പവത്തിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൭൬. അനന്തഞാണേനാതി അനന്താരമ്മണേ പവത്തഞാണേന. നിരങ്ഗണേനാതി ഏത്ഥ രാഗാദയോ അകുസലാ അങ്ഗന്തി ഏതേഹി തംസമങ്ഗിനോ പുഗ്ഗലാ നിഹീനഭാവം ഗച്ഛന്തീതി അങ്ഗണാതി വുച്ചന്തി. യഥാഹ –

‘‘രാഗോ അങ്ഗണം, ദോസോ അങ്ഗണം, മോഹോ അങ്ഗണം, പാപകാനം ഖോ, ആവുസോ, അകുസലാനം ഇച്ഛാവചരാനം അധിവചനം യദിദം അങ്ഗണ’’ന്തി ച ആദി (വിഭ. ൯൨൪).

അത്തനോ സന്താനേ സീലാദിഗുണേ ഏസീ ഗവേസീതി ഗുണേസീ, തേന ഗുണേസിനാ. കരുണായം നിയുത്തോ, സാ അസ്സ അത്ഥീതി വാ കാരുണികോ, തേന കാരുണികേന. ഏത്ഥ ച ‘‘അനന്തഞാണേനാ’’തി ഇമിനാ ഭഗവതോ സബ്ബഞ്ഞുഭാവമാഹ, ‘‘നിരങ്ഗണേനാ’’തി ഖീണാസവഭാവം, ‘‘ഗുണേസിനാ’’തി പുബ്ബചരിയം, ‘‘കാരുണികേനാ’’തി മഹാകരുണാസമങ്ഗിഭാവം. ഏത്തകേന പന ഥോമനേന ഭഗവതോ വിപാകദേസനായ നിയ്യാനികാദിഭാവം ദീപേതി. അസബ്ബഞ്ഞുനാ ഹി ദേസിതം അനിയ്യാനികം ഹോതി, അഖീണാസവേന ദേസിതം ന പാകടം, അപുഞ്ഞവതാ ദേസിതം നപ്പതിട്ഠാതി, അകാരുണികേന വുത്തം സുഖദായകം ന ഹോതി. ഭഗവതോ പന സബ്ബഞ്ഞുഭാവതോ തേന ദേസിതം നിയ്യാനികം, ഖീണാസവത്താ പാകടം, പുഞ്ഞവന്തതായ പതിട്ഠാതി, മഹാകരുണാസമങ്ഗിതായ സുഖദായകന്തി. ചിത്തപ്പഭവന്തി വിപാകചിത്താനം ഉപ്പത്തിം.

൩൭൭-൮൬. ഇദാനി വിപാകകഥായ മാതികാവസേന അട്ഠകഥായ ഠപിതേ ദസപ്പകാരേ ദസ്സേതും ‘‘ഏകൂനതിംസ കമ്മാനീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യഥാരദ്ധായ വിപാകകഥായ മൂലകാരണഭാവതോ ‘‘ഏകൂനതിംസ കമ്മാനീ’’തി പഠമം കമ്മവവത്ഥാനം കതം. കമ്മേ പന കഥിതേ വിപാകകഥായ അധിട്ഠാനഭൂതാ വിപാകാപി കഥേതബ്ബാതി ‘‘പാകാ ദ്വത്തിംസ ദസ്സിതാ’’തി ദുതിയം വിപാകവവത്ഥാനം കതം. കമ്മവിപാകാനഞ്ച അദ്വാരേസു അദിസ്സനതോ ‘‘തീസു…പേ… ദിസ്സരേ’’തി തതിയം കമ്മദ്വാരവിപാകദ്വാരാ വുത്താ. കമ്മവിപാകാനം വചനപ്പസങ്ഗേയേവ ഏകസ്സേവ കമ്മസ്സ തം തം പച്ചയമാഗമ്മ അനേകഫലനിപ്ഫാദനം ദസ്സേതും ‘‘കുസലം…പേ… വിവിധം ഫല’’ന്തി ചതുത്ഥം കാമാവചരകുസലസ്സ പവത്തിപടിസന്ധീസു നാനാഫലനിപ്ഫാദനം വുത്തം. ഏവം വുത്തേ പന പവത്തിപടിസന്ധീനം ലബ്ഭമാനവിപാകവസേന വുത്തഭാവം അജാനന്താ –

‘‘തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകാവസേസേനാ’’തി;

‘‘ഏകം പുപ്ഫം ചജിത്വാന, അസീതികപ്പകോടിയോ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമീ’’തി. ച –

ഏവമാദിവചനസ്സ ബ്യഞ്ജനച്ഛായായ അത്ഥം ഗഹേത്വാ ദിന്നപടിസന്ധികായപി ചേതനായ പുന പടിസന്ധിദാനം മഞ്ഞേയ്യുന്തി ‘‘ഏകായ…പേ… പകാസിതാ’’തി പഞ്ചമം ഏകേന കമ്മേന ഏകിസ്സായേവ പടിസന്ധിയാ നിബ്ബത്തനം വുത്തം. ഏകസ്മിം ഭവേ നാനാകമ്മസ്സ വിപാകപ്പവത്തിം സുണന്താ ‘‘ദിസ്വാ കുമാരം സതപുഞ്ഞലക്ഖണ’’ന്തിആദിവചനസ്സ അത്ഥം അജാനന്താ ‘‘നാനാകമ്മേന ഏകാവ പടിസന്ധി ഹോതീ’’തി ചിന്തേയ്യുന്തി ‘‘നാനാ…പേ… പടിസന്ധിയോ’’തി ഛട്ഠം നാനാകമ്മസ്സ നാനാപടിസന്ധിദാനം വുത്തം. തഥാ വിപച്ചന്തസ്സ ച ഏകസ്സ കമ്മസ്സ സോളസ വിപാകാനി ദ്വാദസമഗ്ഗോ അഹേതുകട്ഠകമ്പീതി അയം വിപാകവിഭാഗോ ഹേതുഭേദവസേന ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘തിഹേതുകം…പേ… ന ച ഹോതി തിഹേതുകാ’’തി സത്തമം അട്ഠകഥായ ആഗതഹേതുകിത്തനം ദസ്സിതം. തം പന ഹേതുകിത്തനം ഏകേകസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകവിഭാഗദസ്സനത്ഥന്തി. ഇദാനി തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരസ്സ, മോരവാപിവാസിമഹാദത്തത്ഥേരസ്സ, തിപിടകമഹാധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരസ്സാതി തിണ്ണം ഥേരാനം വാദേസു ‘‘ഏകായ ചേതനായ ദ്വാദസ വിപാകാനി ഏത്ഥേവ ദസകമഗ്ഗോ അഹേതുകട്ഠകമ്പീ’’തി ആഗതസ്സ ദുതിയത്ഥേരവാദസ്സ, ‘‘ഏകായ ചേതനായ ദസ വിപാകാനി ഏത്ഥേവ അഹേതുകട്ഠകമ്പീ’’തി ആഗതസ്സ തതിയത്ഥേരസ്സ വാദസ്സ ച ന സമ്മാപതിട്ഠിതത്താ സുപ്പതിട്ഠിതസ്സ പഠമത്ഥേരവാദസ്സ വസേന ദസ്സേതും വിപാകേസു അസങ്ഖാരസസങ്ഖാരവിധാനം പച്ചയബലേന ഹോതി, നോ കമ്മബലേനാതി ദീപനത്ഥം അട്ഠമം, ‘‘അസങ്ഖാരസസങ്ഖാര’’ന്തിആദിനാ കമ്മേന സഹ അസമാനമ്പി കത്വാ സങ്ഖാരഭേദോ വുത്തോ. കമ്മസ്സ സോമനസ്സുപേക്ഖാസഹഗതഭാവേപി ആരമ്മണവസേനേവ വിപാകവേദനായ പരിവത്തനം ദസ്സേതും ‘‘ആരമ്മണേന…പേ… പരിവത്തന’’ന്തി നവമം ആരമ്മണേന വേദനാപരിവത്തനം വുത്തം. കമ്മവസേന ചേവ ആരമ്മണവസേന ച അനിയതസ്സ തദാരമ്മണസ്സ ജവനവസേന നിയമദസ്സനത്ഥം ‘‘തദാരമ്മണ…പേ… നിയാമിത’’ന്തി ദസമം ജവനേന തദാരമ്മണനിയമോ വുത്തോതി.

ഏകൂനതിംസ കമ്മാനീതി കുസലാകുസലവസേന വീസതി പരിത്താനി, നവ മഹഗ്ഗതാനീതി ഏകൂനതിംസ കമ്മാനി. യസ്മാ പനേസാ വട്ടവസേന വിപാകകഥാ, തസ്മാ ലോകുത്തരകുസലം വജ്ജേത്വാ ഏകൂനതിംസേവ കമ്മാനി വുത്താനി. ഏവം ‘‘പാകാ ദ്വത്തിംസാ’’തി ഏത്ഥാപി തേവീസതി പരിത്താ, നവ മഹഗ്ഗതാതി പാകാ ദ്വത്തിംസ. തീസു ദ്വാരേസൂതി കായവചീമനോദ്വാരവസേന തീസു കമ്മദ്വാരേസു. കമ്മദ്വാരവവത്ഥാനം ഹേട്ഠാ സങ്ഖേപതോ ദസ്സിതമേവ. വിത്ഥാരതോ പനേതം അട്ഠസാലിനിയാ ധമ്മസങ്ഗഹട്ഠകഥായ (ധ. സ. അട്ഠ. ൧ കായകമ്മദ്വാര), തംസംവണ്ണനാദിതോ ച ഗഹേതബ്ബം. കാമം കമ്മാനിപി ഛസു ദ്വാരേസു പവത്തന്തി, പഞ്ചദ്വാരപ്പവത്താനി പന അവിപാകാനി, മനോദ്വാരദ്വാരത്തയവസേന ഭിന്നാനം വിപാകദായകാനമേവ സങ്ഗണ്ഹനത്ഥം ‘‘തീസു ദ്വാരേസൂ’’തി വുത്തം. ഛസൂതി ചക്ഖുദ്വാരാദീനി പഞ്ച, മനോദ്വാരഞ്ചാതി ഛസു വിപാകദ്വാരേസു.

തം തം പച്ചയമാഗമ്മാതി കാലസമ്പദാദികം തം തം പച്ചയമാഗമ്മ. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘കാലോപധിപ്പയോഗാനം, ഗതിയാ ച യഥാരഹം;

സമ്പത്തിഞ്ച വിപത്തിഞ്ച, കമ്മമാഗമ്മ പച്ചതീ’’തി.

അഥ വാ തം തം പച്ചയന്തി സോമനസ്സാദിഹേതുഭൂതം തം തം സഹകാരിപച്ചയം. വിവിധം ഫലന്തി സോമനസ്സുപേക്ഖാസഹഗതസഹേതുകാഹേതുകഅസങ്ഖാരസസങ്ഖാരവസേന നാനപ്പകാരഫലം. ഏകായ ചേതനായാതി ഉപപജ്ജവേദനീയഭൂതായ, അപരാപരിയവേദനീയഭൂതായ വാ ഏകായ ചേതനായ. ദിട്ഠധമ്മവേദനീയഭൂതാ പന പവത്തിവിപാകമേവ നിബ്ബത്തേതി, നോ പടിസന്ധിം.

കിഞ്ചാപി ‘‘തിഹേതുക’’ന്തി അവിസേസേന വുത്തം, ഉക്കട്ഠമേവ പന തിഹേതുകകമ്മം തിഹേതുകവിപാകം ദേതി, തഥാ ദുഹേതുകമ്പി ഉക്കട്ഠമേവ ദുഹേതുകവിപാകം ദേതി. ഓമകം പന തിഹേതുകകമ്മം ദുഹേതുകുക്കട്ഠസദിസം, ദുഹേതുകാഹേതുകമേവ വിപാകം ദേതി. തഥാ ദുഹേതുകമ്പി അഹേതുകമേവ വിപാകം ദേതീതി. ഉക്കട്ഠോമകവിഭാഗോ ച പനേസ കുസലാകുസലപരിവാരലാഭതോ, ആസേവനവിപ്പടിസാരപ്പവത്തിയാ വാ ദട്ഠബ്ബോ. യഞ്ഹി കമ്മം അത്തനോ പവത്തികാലേ പുരിമപച്ഛാഭാഗപ്പവത്തേഹി കുസലധമ്മേഹി പരിവാരിതം, പച്ഛാ വാ ആസേവനലാഭേന സമുദാചിണ്ണം, തം ഉക്കട്ഠം. യം പന കരണകാലേ അകുസലധമ്മേഹി പരിവാരിതം, പച്ഛാ വാ ‘‘ദുക്കടം മയാ’’തി വിപ്പടിസാരുപ്പാദനേന പരിഭാവിതം, തം ഓമകം നാമ ഹോതി.

അഥേത്ഥ യഥാവുത്തവിധാനം കിം പടിസന്ധിപവത്തീനം അവിസേസേന, ഉദാഹു പവത്തിവസേനേവാതി ചേ? പവത്തിവസേനേവ, പടിസന്ധിയം പന അയം വിസേസോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തിഹേതുകേനാ’’തിആദി. ഏത്ഥാപി തിഹേതുകുക്കട്ഠകമ്മേനേവ തിഹേതുകപടിസന്ധി ഹോതി, ഓമകേന പന ദുഹേതുകുക്കട്ഠേന ച ദുഹേതുകാ പടിസന്ധി, ദുഹേതുകോമകേന പന അഹേതുകാവാതി അയം വിസേസോ വേദിതബ്ബോ. യസ്മാ പനേത്ഥ ഞാണം ജച്ചന്ധാദിവിപത്തിനിമിത്തസ്സ മോഹസ്സ, സബ്ബാകുസലസ്സ വാ പടിപക്ഖം, തസ്മാ തംസമ്പയുത്തം കമ്മം ജച്ചന്ധാദിവിപത്തിപച്ചയം ന ഹോതീതി തിഹേതുകം അതിദുബ്ബലമ്പി സമാനം ദുഹേതുകപടിസന്ധിമേവ ആകഡ്ഢതി, നാഹേതുകന്തി ആഹ ‘‘ന ച ഹോതി അഹേതുകാ’’തി. യസ്മാ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ സുഗതിയം ജച്ചന്ധബധിരാദിവിപത്തിയാ അഹേതുകൂപപത്തിം വജ്ജേത്വാ ഗതിസമ്പത്തിയാ അഹേതുകൂപപത്തിം ദസ്സേന്തേന ധമ്മസേനാപതിനാ –

‘‘ഗതിസമ്പത്തിയാ ഞാണസമ്പയുത്തേ അട്ഠന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാ ഉപപത്തി ഹോതി, ഗതിസമ്പത്തിയാ ഞാണസമ്പയുത്തേ കതമേസം അട്ഠന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാ ഉപപത്തി ഹോതി? കുസലസ്സ കമ്മസ്സ ജവനക്ഖണേ തയോ ഹേതൂ കുസലാ തസ്മിം ഖണേ ജാതചേതനായ സഹജാതപച്ചയാ ഹോന്തി, തേന വുച്ചതി കുസലമൂലപച്ചയാപി സങ്ഖാരാ. നികന്തിക്ഖണേ ദ്വേ ഹേതൂ അകുസലാ തസ്മിം ഖണേ ജാതചേതനായ സഹജാതപച്ചയാ ഹോന്തി, തേന വുച്ചതി അകുസലമൂലപച്ചയാപി സങ്ഖാരാ. പടിസന്ധിക്ഖണേ തയോ ഹേതൂ അബ്യാകതാ തസ്മിം ഖണേ ജാതചേതനായ സഹജാതപച്ചയാ ഹോന്തി, തേന വുച്ചതി നാമരൂപപച്ചയാപി വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാപി നാമരൂപ’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൨൩൧-൨൩൨) –

ഏവം ജവനക്ഖണേ തിണ്ണം ഹേതൂനം പച്ചയാ ഞാണസമ്പയുത്തവിപാകുപ്പത്തി വുത്താ, ന പന ‘‘ജവനക്ഖണേ ദ്വിന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാ’’തി, തസ്മാ തിഹേതുകകമ്മേനേവ തിഹേതുകപടിസന്ധി ഹോതി, ന ദുഹേതുകേനാതി ആഹ ‘‘ദുഹേതുകേന…പേ… ന ച ഹോതി തിഹേതുകാ’’തി. യദി ഹി ദുഹേതുകകമ്മേന തിഹേതുകപടിസന്ധി സിയാ, യഥാ ‘‘അട്ഠന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാ ഉപപത്തി ഹോതീ’’തി വത്വാ തസ്സ വിഭങ്ഗോ കതോ, ഏവം ‘‘ഗതിസമ്പത്തിയാ ഞാണസമ്പയുത്തേ സത്തന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാ ഉപപത്തി ഹോതി. ഗതിസമ്പത്തിയാ ഞാണസമ്പയുത്തേ കതമേസം സത്തന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാ ഉപപത്തി ഹോതി? കുസലസ്സ കമ്മസ്സ ജവനക്ഖണേ ദ്വേ ഹേതൂ കുസലാ തസ്മിം ഖണേ…പേ… സങ്ഖാരാ, നികന്തിക്ഖണേ ദ്വേ ഹേതൂ അകുസലാ തസ്മിം ഖണേ…പേ… സങ്ഖാരാ, പടിസന്ധിക്ഖണേ തയോ ഹേതൂ അബ്യാകതാ തസ്മിം ഖണേ…പേ… നാമരൂപ’’ന്തി സത്തന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാ ഞാണസമ്പയുത്തൂപപത്തിം വത്വാ തസ്സ വിഭങ്ഗോ കാതബ്ബോ സിയാ, ന ച പനേവം അത്ഥി, തസ്മാ വിഞ്ഞായതി ‘‘ദുഹേതുകകമ്മേന തിഹേതുകപടിസന്ധി ന ഹോതീ’’തി.

യദി ഏവം –

‘‘ഗതിസമ്പത്തിയാ ഞാണവിപ്പയുത്തേ ഛന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാ ഉപപത്തി ഹോതി. ഗതിസമ്പത്തിയാ ഞാണവിപ്പയുത്തേ കതമേസം…പേ… ഹോതി? കുസലസ്സ കമ്മസ്സ ജവനക്ഖണേ ദ്വേ ഹേതൂ കുസലാ തസ്മിം ഖണേ…പേ… സങ്ഖാരാ. നികന്തിക്ഖണേ ദ്വേ ഹേതൂ അകുസലാ തസ്മിം ഖണേ…പേ… സങ്ഖാരാ. പടിസന്ധിക്ഖണേ ദ്വേ ഹേതൂ അബ്യാകതാ തസ്മിം ഖണേ…പേ… നാമരൂപ’’ന്തി –

ഏവം ദുഹേതുകകമ്മേന ദുഹേതുകൂപപത്തിം ഉദ്ധരിത്വാ ‘‘ഗതിസമ്പത്തിയാ ഞാണവിപ്പയുത്തേ സത്തന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാ ഉപപത്തി ഹോതി. ഗതിസമ്പത്തിയാ ഞാണവിപ്പയുത്തേ കതമേസം സത്തന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാ ഉപപത്തി ഹോതി? കുസലസ്സ കമ്മസ്സ ജവനക്ഖണേ തയോ ഹേതൂ കുസലാ തസ്മിം ഖണേ…പേ… സങ്ഖാരാ. നികന്തിക്ഖണേ ദ്വേ ഹേതൂ അകുസലാ തസ്മിം ഖണേ…പേ… സങ്ഖാരാ. പടിസന്ധിക്ഖണേ ദ്വേ ഹേതൂ അബ്യാകതാ തസ്മിം ഖണേ…പേ… നാമരൂപ’’ന്തി ഏവം തിഹേതുകകമ്മേന ദുഹേതുകപടിസന്ധിയാപി അനുദ്ധടത്താ സാപി ന ഹോതീതി ചേ? നോ ന ഹോതി, ദുഹേതുകോമകകമ്മേന അഹേതുകപടിസന്ധിയാ വിയ തിഹേതുകോമകേന ദുഹേതുകപടിസന്ധിയാവ ദാതബ്ബത്താ, കമ്മസരിക്ഖകവിപാകദസ്സനത്ഥം പന മഹാഥേരേന പാഠോ സാവസേസോ കതോ.

യദി ഏവം പുരിമവുത്തേഹി ഇദം സമാനം കമ്മസരിക്ഖകതാഭാവതോതി ദുഹേതുകകമ്മേന തിഹേതുകപടിസന്ധി ന ഉദ്ധടാ, ന പന അലബ്ഭനതോതി? തം ന, അകുസലകമ്മസ്സ അലോഭസമ്പയോഗാഭാവതോ, അലോഭഫലുപ്പാദനേ വിയ ഞാണവിപ്പയുത്തസ്സ ഞാണഫലുപ്പാദനേ അസമത്ഥഭാവതോ. പഞ്ഞാബലസമ്പയോഗതോ ഹി തംഞാണഫലുപ്പാദനേ സമത്ഥം ഹോതി.

ഏത്ഥാഹ – കിം പനേതം കമ്മമേവ പടിസന്ധിം ദേന്തം അത്തനാ സദിസവേദനമേവ ദേതി, ഉദാഹു വിസദിസവേദനമ്പീതി? ദുഹേതുകോമകമേവ വിസദിസവേദനം ദേതി, ഇതരം പന സദിസവേദനമേവ. തഥാ ഹി പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമട്ഠകഥായ മഹാകമ്മവിഭങ്ഗസുത്തേ സുഖവേദനീയാദികമ്മവണ്ണനായ –

‘‘കാമാവചരകുസലതോ സോമനസ്സസഹഗതചിത്തസമ്പയുത്താ ചതസ്സോ ചേതനാ, രൂപാവചരകുസലതോ ചതുക്കജ്ഝാനചേതനാതി ഏവം പടിസന്ധിപവത്തേസു സുഖവേദനായ ജനനതോ സുഖവേദനീയം കമ്മം നാമ. കാമാവചരഞ്ചേത്ഥ പടിസന്ധിയംയേവ ഏകന്തേന സുഖം ജനേതി, പവത്തേ പന ഇട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണേ അദുക്ഖമസുഖമ്പി.

‘‘അകുസലചേതനാ പവത്തേ കായദ്വാരപ്പവത്തദുക്ഖസ്സ ജനനതോ ദുക്ഖവേദനീയം കമ്മം നാമ.

‘‘കാമാവചരകുസലതോ പന ഉപേക്ഖാസഹഗതചിത്തസമ്പയുത്താ ചതസ്സോ ചേതനാ, രൂപാവചരകുസലതോ ചതുത്ഥജ്ഝാനചേതനാതി ഏവം പടിസന്ധിപവത്തേസു തതിയവേദനായ ജനനതോ അദുക്ഖമസുഖവേദനീയം കമ്മം നാമ. ഏത്ഥ ച ‘‘കാമാവചരം പടിസന്ധിയംയേവ ഏകന്തേന അദുക്ഖമസുഖം ജനേതി, പവത്തേ ഇട്ഠാരമ്മണേ സുഖമ്പീ’’തി (മ. നി. അട്ഠ. ൩.൩൦൦) –

വുത്തം. നനു ച ‘‘ആരമ്മണേന ഹോതേവ, വേദനാപരിവത്തന’’ന്തി വചനതോ ആരമ്മണവസേന വേദനാനിയമോ ഹോതി, ന ച സോമനസ്സസഹഗതകമ്മേന പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്തസ്സ ഇട്ഠാരമ്മണമേവ കമ്മനിമിത്താദികമാപാഥമാഗച്ഛതീതി നിയമോ അത്ഥി, ഉപേക്ഖാസഹഗതകമ്മേന വാ ഇട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണന്തി ന സക്കാ വത്തും, തസ്മാ കഥം കമ്മവസേനേവ വേദനാനിയമോതി? വുച്ചതേ – ഇട്ഠാദിആരമ്മണമ്പി ആപാഥമാഗച്ഛന്തം കമ്മബലേനേവ ആഗച്ഛതീതി സോമനസ്സസഹഗതകമ്മേന പടിസന്ധിഗ്ഗഹണകാലേ തസ്സ ബലേന ഇട്ഠാരമ്മണമാപാഥമാഗച്ഛതി, ഉപേക്ഖാസഹഗതകമ്മേന ഇട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണന്തി ന ന സക്കാ വത്തും, തസ്മാ കമ്മവസേന പടിസന്ധിയാ ആരമ്മണനിയമോ, ആരമ്മണവസേന വേദനാനിയമോതി. അപിച ‘‘ആരമ്മണേന ഹോതേവ, വേദനാപരിവത്തന’’ന്തി ഇദം തദാരമ്മണം സന്ധായ വുത്തന്തി ന തേന പടിസന്ധിയാ കമ്മസരിക്ഖകവേദനാഭാവോ പടിക്ഖിപിതും സക്കാ, ദുഹേതുകോമകം പന സോമനസ്സസഹഗതമ്പി അത്തനോ നിഹീനതായ ദുഹേതുകഫലുപ്പാദനേ അസമത്ഥത്താ, അഹേതുകായ ച അത്തനാ സദിസവേദനായ പടിസന്ധിയാ അസമ്ഭവതോ ഉപേക്ഖാസഹഗതപടിസന്ധിയാ അനുരൂപതോ ഇട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണമുപട്ഠപേത്വാ തദാരമ്മണം ഉപേക്ഖാസഹഗതമേവ പടിസന്ധിം ദേതി.

നനു ച ‘‘പച്ഛിമഭവികമഹാബോധിസത്താനം മേത്താപുബ്ബഭാഗം സോമനസ്സകമ്മം പടിസന്ധിം ദേതീ’’തി അട്ഠകഥാസു വുത്തം, മഹാസിവത്ഥേരോ ച ഉപേക്ഖാസഹഗതഞാണസമ്പയുത്തഅസങ്ഖാരികവിപാകചിത്തേന പടിസന്ധിം ഇച്ഛതി. വുത്തഞ്ഹി തേന ‘‘സോമനസ്സസഹഗതതോ ഉപേക്ഖാസഹഗതം ബലവതരം, തേന പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്തി, തേന ഗഹിതപടിസന്ധികാ ഹി മഹജ്ഝാസയാ ഹോന്തി തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരോ വിയാ’’തി, തസ്മാ സോമനസ്സസഹഗതകുസലതോ ഉപേക്ഖാസഹഗതപടിസന്ധിപി ലബ്ഭതി യഥാ ച, ഏവം തഥാ ഉപേക്ഖാസഹഗതതോ സോമനസ്സസഹഗതാപീതി കഥം കമ്മസദിസവേദനാ പടിസന്ധീതി? ഏത്ഥാപി ച കമ്മമ്പി ഉപേക്ഖാസഹഗതമേവാതി ഥേരസ്സ അധിപ്പായോ സിയാതി സക്കാ വത്തും. അപിചായം വാദോ മഹാഅട്ഠകഥായം പടിക്ഖിത്തോവ. തഥാ ഹി വുത്തം സങ്ഗഹകാരേഹി ‘‘അട്ഠകഥായം പന അയം ഥേരസ്സ മനോരഥോ, നത്ഥി ഏത’’ന്തി പടിക്ഖിപിത്വാ സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്താനം ഹിതൂപചാരോ ബലവാ ഹോതി, തസ്മാ മേത്താപുബ്ബഭാഗകാമാവചരകുസലവിപാകസോമനസ്സസഹഗതതിഹേതുകഅസങ്ഖാരികചിത്തേന പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്തീതി വുത്തന്തി, തസ്മാ പടിക്ഖിത്തവാദം ഗഹേത്വാ ന സക്കാ അട്ഠകഥാവചനം ചാലേതുന്തി സമ്പടിച്ഛിതബ്ബമേവേതം കമ്മസദിസവേദനാ പടിസന്ധീതി. അസമ്പടിച്ഛന്തേഹി വാ അട്ഠകഥായ അധിപ്പായോ സാധുകം കഥേതബ്ബോതി.

അസങ്ഖാരന്തി അസങ്ഖാരികകമ്മം. അസങ്ഖാരം സസങ്ഖാരമ്പി ഫലം ദേതീതി സമ്ബന്ധോ.

ആരമ്മണേനാതി ഇട്ഠാദിആരമ്മണേന. വേദനാപരിവത്തനന്തി തസ്സ തസ്സ ആരമ്മണസ്സ അനുരൂപതോ സോമനസ്സാദിവേദനായ പരിവത്തനം, കുസലവിപാകസന്തീരണതദാരമ്മണാനി സന്ധായ ചേതം വുത്തം. താനി ഹി ഇട്ഠാരമ്മണേ സോമനസ്സസഹഗതാനി, ഇട്ഠമജ്ഝത്തേ ഉപേക്ഖാസഹഗതാനി. അകുസലവിപാകം പന സന്തീരണതദാരമ്മണം അനിട്ഠേ, അനിട്ഠമജ്ഝത്തേ ച ആരമ്മണേ ഉപേക്ഖാസഹഗതമേവ. ന ഹി തസ്സ ആരമ്മണവസേന വേദനാഭേദോ അത്ഥി, ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന ദ്വീസുപി ഉപേക്ഖാസഹഗതമേവ. ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണസമ്പടിച്ഛനേസു ച ഠപേത്വാ കായവിഞ്ഞാണദ്വയം സേസാനി ഇട്ഠാദീസു സബ്ബത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തകാരണവസേനേവ ഉപേക്ഖാസഹഗതാനി, തഥാ കായവിഞ്ഞാണം ഇട്ഠാദീസു സുഖസഹഗതം, അനിട്ഠാദീസു ദുക്ഖസഹഗതന്തി. ജവനേന നിയമിതം അട്ഠകഥായന്തി അധിപ്പായോ. ഹേതുനിയമനമേവ ചേത്ഥ ജവനവസേന ഹോതി വേദനാഭേദസ്സ ആരമ്മണേനേവ, സങ്ഖാരഭേദസ്സ ച പച്ചയവസേനേവ നിയമിതത്താ. ഏത്ഥ ച അകുസലവിപാകാനം വിഭാഗാഭാവതോ കുസലവിപാകതദാരമ്മണാനമേവ ആരമ്മണജവനപച്ചയവസേന നിയമനം ഹോതി. തം പന സരൂപതോ ഏവം വേദിതബ്ബം – തിഹേതുകുക്കട്ഠകമ്മേന ഹി തദാരമ്മണം പവത്തമാനം കമ്മവസേന നിയമാഭാവതോ സബ്ബേസുപി കുസലവിപാകതദാരമ്മണേസു സമ്പത്തേസു ആരമ്മണജവനപച്ചയവസേന, ആരമ്മണജവനവസേനേവ വാ നിയതം ഏകമേവ ഉപ്പജ്ജതി. കഥം? തദാരമ്മണേസു ഹി ആരമ്മണവസേന വേദനാനിയമോ ഹോതി, ജവനവസേന ഹേതുനിയമോ, പച്ചയവസേന സങ്ഖാരനിയമോ. അഹേതുകേസു പന സങ്ഖാരഭേദാഭാവതോ പച്ചയവസേന നിയമനം നത്ഥി. തത്ഥ ആരമ്മണേന വേദനാനിയമനം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. ജവനവസേന ഹേതുനിയമനേ പന കമ്മസരിക്ഖകഹേതുവസേന തിഹേതുകാനി ദുഹേതുകാനി അഹേതുകാനീതി തീണി ജവനാനി വേദിതബ്ബാനി. തത്ഥ കമ്മസരിക്ഖകഹേതുവസേന തിഹേതുകജവനാനി നാമ കാമാവചരകുസലകിരിയാസു ഞാണസമ്പയുത്തജവനാനി, ദുഹേതുകജവനാനി നാമ ഞാണവിപ്പയുത്തജവനാനി, അഹേതുകാനി നാമ അകുസലജവനാനി ചേവ കിരിയാഹേതുകജവനഞ്ച. അകുസലജവനാനിപി ഹി കുസലകമ്മസരിക്ഖകഹേതുവസേന അഹേതുകാനി കുസലഹേതൂനം തേസു അഭാവതോ.

തത്ഥ കമ്മസ്സ ജവനസദിസതദാരമ്മണാഭിനിപ്ഫാദനസാമത്ഥിയേ സതി തിഹേതുകജവനേ ജവിതേ തിഹേതുകതദാരമ്മണം ഹോതി, ദുഹേതുകജവനേ ജവിതേ ദുഹേതുകതദാരമ്മണം, അഹേതുകജവനേ ജവിതേ അഹേതുകതദാരമ്മണം ഹോതീതി. ഏവം ജവനവസേന ഹേതുനിയമനം ദട്ഠബ്ബം. കഥം പച്ചയവസേന സങ്ഖാരനിയമോതി? കാലസമ്പദാദീനം, ഉതുസമ്പദാദീനഞ്ച പച്ചയാനം ബലവഭാവേ സതി അസങ്ഖാരികതദാരമ്മണം ഹോതി, ദുബ്ബലഭാവേ സസങ്ഖാരികം. അഹേതുകതദാരമ്മണസ്സ പന പച്ചയവസേന നിയമോ നത്ഥി, തസ്മാ യദി ഇട്ഠാരമ്മണം ഹോതി, തദാ ഉപേക്ഖാസഹഗതം തദാരമ്മണം പടിബാഹിത്വാ സോമനസ്സസഹഗതതദാരമ്മണമേവ ഹോതി. സോമനസ്സസഹഗതതദാരമ്മണേസുപി അനിയമേന ആരമ്മണവസേന സബ്ബേസു സമ്പത്തേസു ജവനസ്സ തിഹേതുകഭാവേ ദുഹേതുകാഹേതുകേ പടിബാഹിത്വാ തിഹേതുകമേവ തദാരമ്മണം ഹോതി. തിഹേതുകതദാരമ്മണേസുപി അനിയമേന ജവനവസേന സബ്ബേസു സമ്പത്തേസു പച്ചയസ്സ ബലവഭാവേ സതി സസങ്ഖാരികതദാരമ്മണം പടിബാഹിത്വാ അസങ്ഖാരികമേവ തദാരമ്മണം ഹോതി. ഏതേനേവ നയേന സേസം തദാരമ്മണമ്പി തംതംജവനാനുരൂപതോ നിയമനം ദട്ഠബ്ബം.

അഹേതുകതദാരമ്മണം പന പച്ചയം അനപേക്ഖിത്വാ ആരമ്മണവസേന ചേവ ജവനവസേന ച നിയമനം ഹോതി. ഇദമേത്ഥ യേഭുയ്യപ്പവത്തിവസേന നിയമനം. കദാചി പന ആരമ്മണവസേന, പച്ചയവസേന, പരിചിതവസേന ച തദാരമ്മണനിയമോ ഹോതി. തത്ഥ ആരമ്മണവസേന ചേവ പച്ചയവസേന ച നിയമനം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. പരിചിതവസേന പന നിയമനേ യേഭുയ്യേന തിഹേതുകകുസലപ്പവത്തിയാ തേസു പരിചിതസ്സ കദാചി ദുഹേതുകേ, അഹേതുകേ വാ ജവനേ ജവിതേ പരിചയവസേന തിഹേതുകതദാരമ്മണമേവ ഹോതി. യേഭുയ്യേന ച ദുഹേതുകജവനപ്പവത്തിയാ തത്ഥ പരിചിതസ്സ കദാചി തിഹേതുകേ, അഹേതുകേ വാ ജവനേ ജവിതേ പരിചയവസേന ദുഹേതുകതദാരമ്മണമേവ ഹോതി. തഥേവ അകുസലേസു പരിചിതസ്സ കദാചി തിഹേതുകദുഹേതുകേസുപി ജവനേസു ജവിതേസു പരിചയവസേന അഹേതുകതദാരമ്മണമേവ ഹോതീതി. ഏവഞ്ച കത്വാ പട്ഠാനേ –

‘‘കുസലാകുസലേ നിരുദ്ധേ സഹേതുകോ വിപാകോ തദാരമ്മണതാ ഉപ്പജ്ജതി, സഹേതുകേ ഖന്ധേ അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സതി, കുസലാകുസലേ നിരുദ്ധേ അഹേതുകോ വിപാകോ തദാരമ്മണതാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി –

അവിസേസേന അകുസലജവനാനന്തരമ്പി സഹേതുകതദാരമ്മണം, തിഹേതുകജവനാനന്തരഞ്ച അഹേതുകതദാരമ്മണം വുത്തം. തിഹേതുകോമകേന, പന ദുഹേതുകുക്കട്ഠേന ച കമ്മേന തദാരമ്മണപ്പവത്തിയം കമ്മസ്സ തിഹേതുകവിപാകദാനേ അസമത്ഥതായ തിഹേതുകജവനേപി ജവിതേ ദുഹേതുകതദാരമ്മണമേവ ഹോതി. സേസം വുത്തനയമേവ. ദുഹേതുകോമകേന പന കമ്മേന തദാരമ്മണപ്പവത്തിയം കമ്മസ്സ സഹേതുകതദാരമ്മണനിബ്ബത്തനേ അസമത്ഥതായ സഹേതുകജവനേപി ജവിതേ അഹേതുകതദാരമ്മണമേവ ഹോതി. സേസം വുത്തനയമേവ.

൩൮൭-൯൧. തുല്യേന പാകചിത്തേനാതി സോമനസ്സസഹഗതഞാണസമ്പയുത്തഅസങ്ഖാരികേന മഹാവിപാകചിത്തേന. ബലവാരമ്മണേതി അതിമഹന്താരമ്മണേ. ചതുബ്ബിധഞ്ഹി ആരമ്മണം അതിമഹന്തം മഹന്തം പരിത്തം അതിപരിത്തന്തി. വുത്തഞ്ച –

‘‘തഥാ ഹി വിസയം ആഹു, ചതുധാ ഏത്ഥ പണ്ഡിതാ;

മഹന്താതിമഹന്തതോ, പരിത്താതിപരിത്തതോ’’തി.

അതിമഹന്താദിഭാവോ ചസ്സ ആപാഥഗതകാലേ ഉപ്പജ്ജനകചിത്തക്ഖണവസേന വേദിതബ്ബോ. തഥാ ഹി ആപാഥഗതക്ഖണതോ പട്ഠായ യാവ സോളസചിത്തക്ഖണാ, താവ വിജ്ജമാനായുകആരമ്മണം അതിമഹന്തം നാമ. പന്നരസചുദ്ദസചിത്തക്ഖണായുകം മഹന്തം നാമ. തേരസചിത്തക്ഖണതോ പട്ഠായ അട്ഠചിത്തക്ഖണായുകം പരിത്തം നാമ. തതോ പരം അതിപരിത്തം നാമ. തത്ഥ അതിമഹന്താരമ്മണേ തദാരമ്മണപരിയോസാനാനി വീഥിചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി. മഹന്തേ ജവനപരിയോസാനാനി, നത്ഥി തദാരമ്മണുപ്പാദോ. പരിത്തേ ജവനമ്പി ന ഉപ്പജ്ജതി, സന്തീരണാനന്തരം വോട്ഠബ്ബനമേവ ദ്വത്തിക്ഖത്തും പവത്തതി. അതിപരിത്തേ ഭവങ്ഗചലനമത്തമേവ. കഥം? അതിമഹന്തേ ഹി ആരമ്മണേ പഞ്ചദ്വാരേസു യഥാനുരൂപം അഞ്ഞതരസ്മിം ദ്വാരേ ആപാഥഗതേ പസാദഘട്ടനാനുഭാവേന ഹദയവത്ഥുസന്നിസ്സിതാ ഭവങ്ഗസന്തതി വോച്ഛിജ്ജതി, വോച്ഛിജ്ജമാനാ ച സഹസാ ന ഓച്ഛിജ്ജതി. യഥാ പന വേഗേന ധാവന്തോ പുരിസോ അന്തരാ ഠാതുകാമോപി ഏകദ്വേപദവാരേ അതിക്കമിത്വാവ ഠാതും സക്കോതി, ന പന ഠാതുകാമതായ സദ്ധിംയേവ, ഏവമേവ ദീപസിഖാ വിയ, ഗങ്ഗാസോതോ വിയ, വേഗേന ജവമാനാ ഭവങ്ഗസന്തതി അന്തരാ ഓച്ഛിജ്ജമാനാപി പസാദഘട്ടനതോ പരം ദ്വത്തിക്ഖത്തും ഉപ്പജ്ജിത്വാവ ഓച്ഛിജ്ജതി. തത്ഥ പഠമചിത്തം ഭവങ്ഗസന്തതിയാ ചലനാകാരേന ഉപ്പജ്ജനതോ ഭവങ്ഗചലനം നാമ, ദുതിയം ഉപച്ഛിജ്ജനവസേന ഉപ്പജ്ജനതോ ഭവങ്ഗുപച്ഛേദോ നാമ. ചലനഞ്ചേത്ഥ വിസദിസചിത്തസ്സ ഉപനിസ്സയഭാവഗമനം. വുത്തഞ്ച –

‘‘ആരമ്മണന്തരാപാഥേ, ദ്വിക്ഖത്തും ചലിതേ മനോ;

ചിത്തന്തരസ്സ ഹേതുത്തം, യാനം ചലനമീരിത’’ന്തി.

യദി ഏവം ദുതിയസ്സപി തം അത്ഥീതി തമ്പി ഭവങ്ഗചലനമിച്ചേവ വത്തബ്ബന്തി? സച്ചം, ഭവങ്ഗസ്സ പന ഉപച്ഛിജ്ജനവസേന പവത്തിവിസേസം ഗഹേത്വാ പുരിമസ്സ നാമതോ വിസദിസനാമം കാതും ‘‘ഭവങ്ഗുപച്ഛേദോ’’തി വുച്ചതീതി. നനു ച രൂപാദീഹി പസാദേ ഘട്ടിതേ പസാദനിസ്സിതസ്സേവ ചലനം യുത്തം, കഥം പന ഹദയവത്ഥുസന്നിസ്സിതായ ഭവങ്ഗസന്തതിയാ ചലനന്തി? സന്തതിവസേന ഏകാബദ്ധത്താ. യഥാ ഹി ഭേരിയാ ഏകസ്മിം തലേ ഠിതസക്ഖരായ മക്ഖികായ നിപന്നായ അപരസ്മിം തലേ ദണ്ഡാദിനാ പഹടേ അനുക്കമേന ഭേരിചമ്മവരത്താദീനം ചലനേന സക്ഖരായ ചലിതായ മക്ഖികായ പലായനം ഹോതി, ഏവമേവ രൂപാദിമ്ഹി പസാദേ ഘട്ടിതേ തന്നിസ്സയേസു മഹാഭൂതേസു ചലിതേസു അനുക്കമേന തംസമ്ബന്ധാനം സേസരൂപാനമ്പി ചലനേന ഹദയവത്ഥുമ്ഹി ചലിതേ തന്നിസ്സിതസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ ചലനാകാരേന പവത്തി ഹോതി. വുത്തഞ്ച –

‘‘ഘട്ടിതേ അഞ്ഞവത്ഥുമ്ഹി, അഞ്ഞനിസ്സിതകമ്പനം;

ഏകാബദ്ധേന ഹോതീതി, സക്ഖരോപമയാ വദേ’’തി. (സ. സ. ൧൭൬);

ഏവം ഭവങ്ഗചലനഭവങ്ഗുപച്ഛേദേസു ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധേസു ‘‘കിം നാമേത’’ന്തി വദന്തീ വിയ വീഥിചിത്താനി ആരമ്മണാഭിമുഖം പടിപാദേന്തീ കിരിയാമനോധാതു ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സാനന്തരം യഥാരഹം ദസ്സനാദികിച്ചം സാധയമാനാ പഞ്ചവിഞ്ഞാണധാതൂസു അഞ്ഞതരാ ഉപ്പജ്ജതി, തദനന്തരം തായ ഗഹിതമേവാരമ്മണം സമ്പടിച്ഛമാനാ വിപാകാഹേതുകമനോധാതു ഉപ്പജ്ജതി, തദനന്തരം തദേവാരമ്മണം സന്തീരയമാനാ വിപാകാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു ഉപ്പജ്ജതി, തദനന്തരം തമേവാരമ്മണം വവത്ഥാപയമാനാ കിരിയാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു ഉപ്പജ്ജതി, തദനന്തരം കാമാവചരകുസലാകുസലകിരിയജവനേസു യം കിഞ്ചി ലദ്ധപച്ചയം തദേവാരമ്മണം ആരബ്ഭ ജവനം ഹുത്വാ യേഭുയ്യേന സത്തക്ഖത്തും ജവതി, തദനന്തരം ഏകാദസതദാരമ്മണചിത്തേസു അഞ്ഞതരം കമ്മം ആരമ്മണം ജവനം പച്ചയോ പരിചിതതാതി ഇമേസം അനുരൂപവസേന ദ്വിക്ഖത്തും ഉപ്പജ്ജതി, തദനന്തരം ഭവങ്ഗപാതോ ഹോതി.

ഇധ ഠത്വാ ഇമിസ്സാ ചിത്തപരമ്പരായ സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം അമ്ബോപമാ വേദിതബ്ബാ. കഥം? ഏകോ കിര പുരിസോ ഫലിതമ്ബരുക്ഖസ്സ ഹേട്ഠാ സസീസം പാരുപിത്വാ നിപന്നോ നിദ്ദായതി, അഥേകം അമ്ബപക്കം വണ്ടതോ മുച്ചിത്വാ തസ്സ കണ്ണസക്ഖലിം പുഞ്ഛമാനം വിയ ‘‘ഠ’’ന്തി ഭൂമിയം പതതി, സോ തസ്സ സദ്ദേന പബുജ്ഝിത്വാ സീസതോ വത്ഥം അപനേത്വാ ചക്ഖും ഉമ്മീലേത്വാ ഓലോകേസി, തതോ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ ഫലം ഗഹേത്വാ മദ്ദിത്വാ ഉപസിങ്ഘിത്വാ പക്കഭാവം ഞത്വാ പരിഭുഞ്ജിത്വാ മുഖഗതം സഹ സേമ്ഹേന അസ്സാദേത്വാ പുന തഥേവ നിദ്ദായതി. തത്ഥ തസ്സ പുരിസസ്സ അമ്ബരുക്ഖമൂലേ നിദ്ദായനകാലോ വിയ ഭവങ്ഗസമങ്ഗികാലോ, അമ്ബപക്കസ്സ പതിതകാലോ വിയ ആരമ്മണസ്സ പസാദഘട്ടനകാലോ, പതനസദ്ദേന പബുദ്ധകാലോ വിയ മനോധാതുയാ ഭവങ്ഗസ്സ ആവട്ടിതകാലോ, ഉമ്മീലേത്വാ ഓലോകിതകാലോ വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ദസ്സനകിച്ചം സാധനകാലോ, ഹത്ഥം പസാരേത്വാ ഗഹിതകാലോ വിയ വിപാകമനോധാതുയാ ആരമ്മണസമ്പടിച്ഛനകാലോ, ഗഹേത്വാ മദ്ദിതകാലോ വിയ വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ആരമ്മണസ്സ സന്തീരിതകാലോ, ഉപസിങ്ഘിതകാലോ വിയ കിരിയാമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ വവത്ഥാപിതകാലോ, പരിഭുത്തകാലോ വിയ ജവനസ്സ ആരമ്മണരസഅനുഭവിതകാലോ, മുഖഗതം സഹ സേമ്ഹേന അസ്സാദിതകാലോ വിയ തദാരമ്മണസ്സ ജവനേന അനുഭൂതാരമ്മണഅനുഭവനകാലോ, പുന നിദ്ദായനം വിയ പുന ഭവങ്ഗകാലോതി ഏവമേത്ഥ ഉപമാസംസന്ദനം വേദിതബ്ബം.

അയം പന ഉപമാ കിം ദീപേതി? ആരമ്മണസ്സ പസാദഘട്ടനമേവ കിച്ചം, കിരിയാമനോധാതുയാ ഭവങ്ഗാവട്ടനമേവ കിച്ചം, പഞ്ചവിഞ്ഞാണധാതൂനം ദസ്സനാദികമേവ കിച്ചം, വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ സമ്പടിച്ഛനമേവ കിച്ചം, വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ സന്തീരണമേവ കിച്ചം, കിരിയാമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ വവത്ഥാപനമേവ കിച്ചം, ജവനസ്സേവ പന ആരമ്മണരസാനുഭവനം തദാരമ്മണസ്സ ഏതേന അനുഭൂതസ്സേവ അനുഭവനന്തി ഏവം കിച്ചവസേന ധമ്മാനം അഞ്ഞമഞ്ഞാസംകിണ്ണതം ദീപേതി, ഏവം പവത്തമാനം പന ചിത്തം ‘‘ത്വം ആവജ്ജനം നാമ ഹോഹി, ത്വം ദസ്സനാദീസു അഞ്ഞതരം, ത്വം സമ്പടിച്ഛനം നാമാ’’തിആദിനാ നിയുഞ്ജകേ കാരകേ അസതിപി ചിത്തനിയാമവസേനേവ പവത്തതീതി വേദിതബ്ബം. തം പന ചിത്തനിയാമം സദ്ധിം ഉതുനിയാമാദീഹി പരിച്ഛേദാവസാനേ വക്ഖതി. അയം താവ അതിമഹന്താരമ്മണേ ചിത്തപ്പവത്തിവിഭാവനാ.

മഹന്താരമ്മണേ പന തദാരമ്മണുപ്പാദസ്സ അഭാവതോ തസ്മിം ആപാഥഗതേ വുത്തനയേന ജവനപരിയോസാനേസു വീഥിചിത്തേസു ഉപ്പന്നേസു ഭവങ്ഗപാതോവ ഹോതി, ആരമ്മണസ്സ പന പരിക്ഖീണായുകത്താ ഏകചിത്തക്ഖണികപ്പമാണേപി വാ ആയുമ്ഹി സതി സമാസന്നമരണോ വിയ പുരിസോ ദുബ്ബലഭാവതോ തദാരമ്മണം നുപ്പജ്ജതി. അപിച തദാരമ്മണമുപ്പജ്ജന്തം നിയമതോ ദ്വിക്ഖത്തുമേവ ഉപ്പജ്ജതി, ന ഏകവാരം. ഏകചിത്തക്ഖണാവസിട്ഠേ ച ആരമ്മണേ ഏകസ്മിം തദാരമ്മണേ ഉപ്പന്നേസു ദുതിയസ്സ ഉപ്പജ്ജനകാലേ തസ്സ നിരുദ്ധത്താ നുപ്പജ്ജതി. ന ഹി ദ്വീസു തദാരമ്മണേസു ഏകം പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം, ഏകം അതീതാരമ്മണം ഹോതി, തസ്മാ ദുതിയസ്സ അനുപ്പത്തിയാ പഠമമ്പി നുപ്പജ്ജതീതി. മജ്ഝിമട്ഠകഥായം പന സകിമ്പി തദാരമ്മണസ്സ പവത്തി വുത്താ. പരമത്ഥവിനിച്ഛയേപി ച തമേവ വാദം സമ്പടിച്ഛിത്വാ ‘‘സകിം ദ്വേ വാ തദാലമ്ബ’’ന്തി (പരമ. വി. ൧൧൬) വുത്തം. അഭിധമ്മട്ഠകഥായം പന ‘‘ചിത്തപ്പവത്തിഗണനായം സബ്ബവാരേസു ദ്വേ ഏവ ചിത്തവാരാനി ആഗതാനീ’’തി വത്വാ തം ന സമ്പടിച്ഛിതം, തസ്മാ മഹന്താരമ്മണേ ജവനാവസാനേ ഭവങ്ഗപാതോവ ഹോതി, നത്ഥി തദാരമ്മണുപ്പാദോ, അയഞ്ച തദാരമ്മണേഹി തുച്ഛതായ ‘‘മോഘവാരോ’’തി വുച്ചതി.

പരിത്താരമ്മണേ ജവനുപ്പാദസ്സപി അഭാവതോ സന്തീരണാവസാനേസു വീഥിചിത്തേസു ഉപ്പന്നേസു തദനന്തരം വോട്ഠബ്ബനമേവ ആസേവനം ലഭിത്വാ ജവനട്ഠാനേ ഠത്വാ ദ്വിക്ഖത്തും പവത്തതി, തതോ ഭവങ്ഗപാതോ ഹോതി. വോട്ഠബ്ബനം പന അപ്പത്വാ അന്തരാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദികം പത്വാ നിവത്തിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ജവനം പന ആരമ്മണസ്സ അപ്പായുകഭാവേന പരിദുബ്ബലത്താ നുപ്പജ്ജതി. തഞ്ഹി ഉപ്പജ്ജമാനം സത്തചിത്തക്ഖണായുകേയേവ ഉപ്പജ്ജതി, കതിപയചിത്തക്ഖണായുകേ പന പഠമജവനമേവ നുപ്പജ്ജതി. തദനുപ്പത്തിയഞ്ഹി ഇതരാനിപി നുപ്പജ്ജന്തി, തസ്മാ പരിത്താരമ്മണേ നത്ഥി ജവനുപ്പാദോതി അയം ദുതിയോ മോഘവാരോ അട്ഠകഥായ വുത്തോ. ടീകാകാരോ പന തഥാ അസമ്പടിച്ഛിത്വാ അഞ്ഞഥാ ദുതിയമോഘവാരം പകപ്പേതി. വുത്തഞ്ഹി തേന തീസു മോഘവാരേസു ദുതിയമോഘവാരോ ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഗഹേതബ്ബോ.

യദി ഹി അനുലോമേ വേദനാത്തികേ പടിച്ചവാരാദീസു ‘‘ആസേവനപച്ചയാ ന മഗ്ഗേ ദ്വേ, നമഗ്ഗപച്ചയാ ആസേവനേ ദ്വേ’’തി ച വുത്തം സിയാ, സോപി മോഘവാരോ ലബ്ഭേയ്യ. യദി ച വോട്ഠബ്ബനമ്പി ആസേവനപച്ചയോ സിയാ, കുസലാകുസലാനമ്പി സിയാ. ന ഹി ആസേവനപച്ചയം ലദ്ധും യുത്തസ്സ ആസേവനപച്ചയഭാവീ ധമ്മോ ആസേവനപച്ചയോ ഹോതീതി അവുത്തോ അത്ഥി. വോട്ഠബ്ബനസ്സ പന കുസലാകുസലാനം ആസേവനപച്ചയഭാവോ ന വുത്തോ. ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി നാസേവനപച്ചയാ. അകുസലം ധമ്മം പടിച്ച അകുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി നാസേവനപച്ചയാ’’തി വചനതോ പടിക്ഖിത്തോവ. അഥാപി സിയാ ‘‘അസമാനവേദനാനം വസേനേവം വുത്ത’’ന്തി, ഏവമ്പി യഥാ ‘‘ആവജ്ജനാ കുസലാനം ഖന്ധാനം, അകുസലാനം ഖന്ധാനം അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൧൭) വുത്തം, ഏവം ‘‘ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിപി വത്തബ്ബം സിയാ. ജാതിഭേദാ ന വുത്തന്തി ചേ, ‘‘ഭൂമിഭിന്നസ്സ കാമാവചരസ്സ രൂപാവചരാദീനം ആസേവനപച്ചയഭാവോ വിയ ജാതിഭിന്നസ്സപി ഭവേയ്യാ’’തി വത്തബ്ബോ ഏവ സിയാ, അഭിന്നജാതികസ്സ ച വസേന യഥാ ‘‘ആവജ്ജനാ സഹേതുകാനം ഖന്ധാനം അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വുത്തം, ഏവം ‘‘ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിപി വത്തബ്ബം സിയാ, ന തു വുത്തം, തസ്മാ വേദനാത്തികേപി സംഖിത്തായ ഗണനായ ‘‘ആസേവനപച്ചയാ നമഗ്ഗേ ഏകം, നമഗ്ഗപച്ചയാ ആസേവനേ ഏക’’ന്തി ഏവം ഗണനായ നിദ്ധാരിയമാനായ വോട്ഠബ്ബനസ്സ ആസേവനപച്ചയത്താഭാവാ യഥാവുത്തപ്പകാരോ ദുതിയോ മോഘവാരോ വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബോ. വോട്ഠബ്ബനം പന വീഥിവിപാകസന്തതിയാ ആവട്ടനതോ ‘‘ആവജ്ജനാ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. തതോ വിസദിസസ്സ ജവനസ്സ കരണതോ മനസികാരോ ച. ഏവഞ്ച കത്വാ പട്ഠാനേ ‘‘വോട്ഠബ്ബനം കുസലാനം ഖന്ധാനം അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദി ന വുത്തം, ‘‘ആവജ്ജനാ’’ഇച്ചേവ വുത്തം, തസ്മാ വോട്ഠബ്ബനതോ ചതുന്നം വാ പഞ്ചന്നം വാ ജവനാനം ആരമ്മണപുരേജാതം ഭവിതും അസക്കോന്തം രൂപാദിആവജ്ജനാദീനം പച്ചയോ ഭവിതും ന സക്കോതി, അയമേതസ്സ സഭാവോതി ജവനാപാരിപൂരിയാ ദുതിയോ മോഘവാരോ ദസ്സേതും യുത്തോ സിയാതി.

അയഞ്ഹി ആചരിയസ്സ അധിപ്പായോ – യദി വോട്ഠബ്ബനമ്പി ആസേവനപച്ചയോ സിയാ, യഥാ ‘‘സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തം ധമ്മം പടിച്ച സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ആസേവനപച്ചയാ നമഗ്ഗപച്ചയാ’’തി അനുലോമപച്ചനിയേ, പച്ചനിയാനുലോമേ ച ‘‘സുഖാ…പേ… നമഗ്ഗപച്ചയാ ആസേവനപച്ചയാ’’തി ച വുത്തം ഹസിതുപ്പാദചിത്തവസേന, ഏവമ്പി വോട്ഠബ്ബനവസേന ‘‘അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തം ധമ്മം പടിച്ചാ’’തിആദിനാ പുബ്ബേ വുത്തനയേന പാഠോ സിയാ. തഥാ ച സതി വാരദ്വയവസേന ഗണനായ ‘‘ആസേവനപച്ചയാ നമഗ്ഗേ ദ്വേ, നമഗ്ഗപച്ചയാ ആസേവനേ ദ്വേ’’തി ച വത്തബ്ബം സിയാ, ന പന വുത്തം, ‘‘ആസേവനപച്ചയാ നമഗ്ഗേ ഏകം, നമഗ്ഗപച്ചയാ ആസേവനേ ഏക’’ന്തിച്ചേവ വുത്തം. അപിച യദി ഹി വോട്ഠബ്ബനമ്പി ആസേവനപച്ചയോ സിയാ, ദുതിയമോഘവാരോ വിയ പുരിമവാരേസുപി സിയാ. തഥാ ച സതി അത്തനോ വിയ കുസലാകുസലാനമ്പി സിയാ. ന ഹി ആസേവനപച്ചയം ലദ്ധും യുത്തസ്സ ആസേവനപച്ചയഭാവീ ധമ്മോ ആസേവനപച്ചയോ ഹോതീതി അവുത്തോ അത്ഥി ‘‘പുരിമാ പുരിമാ കുസലാ ഖന്ധാ’’തിആദിനാ അനവസേസതോ വുത്തത്താ, വോട്ഠബ്ബനസ്സ പന അവുത്തോ ‘‘അബ്യാകതോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിവചനസ്സ അഭാവതോ. ന കേവലം അവുത്തോവ, അഥ ഖോ ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി, അകുസലം ധമ്മം പടിച്ച അകുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഫസ്സാദികുസലാകുസലധമ്മേ പടിച്ച സഹജാതാദിപച്ചയവസേന കുസലാകുസലസ്സ ഉപ്പത്തിം വത്വാ പഠമജവനസ്സ വോട്ഠബ്ബനതോ ആസേവനപച്ചയാലാഭം സന്ധായ ‘‘നാസേവനപച്ചയാ’’തി പടിക്ഖിത്തോവ.

അഥാപേത്ഥ സമോധാനം സിയാ, സമാനവേദനാനം ഏവ ആസേവനപച്ചയഭാവസ്സ ദസ്സനതോ വോട്ഠബ്ബനേന അസമാനവേദനാനം കുസലാകുസലാനം വസേനായം പടിക്ഖേപോ കതോതി. ഏവമ്പി സതി യഥാ ‘‘ആവജ്ജനാ കുസലാനം ഖന്ധാനം അകുസലാനം ഖന്ധാനം അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വുത്തം, ഏവം സമാനവേദനാവസേന ‘‘ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിപി വത്തബ്ബം സിയാ. അഥ വോട്ഠബ്ബനസ്സ കുസലാകുസലേഹി ഭിന്നജാതികത്താ തസ്സ തേസം ആസേവനപച്ചയഭാവോ ന വുത്തോതി ചേ. യഥാ ഭൂമിവസേന ഭിന്നസ്സ ഗോത്രഭുവോദാനവസേന ഠിതസ്സ കാമാവചരസ്സ രൂപാവചരാദീനം ആസേവനഭാവോ ദിസ്സതി, ഏവം ജാതിവസേന ഭിന്നസ്സ വോട്ഠബ്ബനസ്സ ആസേവനപച്ചയഭാവേ ന കോചി വിബന്ധോ, അപിച അഭിന്നവേദനസ്സ, അഭിന്നജാതികസ്സ ച ഉപേക്ഖാസഹഗതമഹാകിരിയചിത്തസ്സ വസേന യഥാ ‘‘ആവജ്ജനാ സഹേതുകാനം ഖന്ധാനം അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വുത്തം, ഏവം ‘‘ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിപി വത്തബ്ബം സിയാ, ന തു വുത്തം, തസ്മാ വേദനാത്തികേപി വോട്ഠബ്ബനസ്സ ആസേവനപച്ചയത്തസ്സ അഭാവാ വോട്ഠബ്ബനസ്സ ആസേവനഭാവദസ്സനവസേന വുത്തോ ദുതിയോ മോഘവാരോ വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബോ. വോട്ഠബ്ബനാവജ്ജനാനം പന അനത്ഥന്തരഭാവതോ ആവജ്ജനായ ച കുസലാകുസലാനം അനന്തരപച്ചയഭാവസ്സ വുത്തത്താ സതി ഉപ്പത്തിയം വോട്ഠബ്ബനം കാമാവചരകുസലാകുസലകിരിയാജവനാനം ഏകന്തതോ അനന്തരപച്ചയഭാവേനേവ വത്തേയ്യ, ന പന അഞ്ഞഥാതി മുഞ്ഛാമരണാസന്നവേലാദീസു ജവനാപാരിപൂരിയാ മന്ദീഭൂതവേഗതായ അയം ദസ്സേതബ്ബോതി.

ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന പനേത്ഥ ഇദം വുത്തം – ‘‘യം ജവനഭാവപ്പത്തം, തം ഛിന്നമൂലരുക്ഖപുപ്ഫം വിയാ’’തി വക്ഖമാനത്താ അനുപച്ഛിന്നഭവമൂലാനം പവത്തസ്സ വോട്ഠബ്ബനസ്സ കിരിയഭാവോ ന സിയാ, വുത്തോ ച ‘‘യസ്മിം സമയേ മനോവിഞ്ഞാണധാതു ഉപ്പന്നാ കിരിയാ നേവകുസലാ, നാകുസലാ, ന ച കമ്മവിപാകാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാ’’തി, തസ്മാ അട്ഠകഥായം ‘‘ജവനട്ഠാനേ ഠത്വാ’’തി വചനം ജവനസ്സ ഉപ്പജ്ജനട്ഠാനേ ദ്വിക്ഖത്തും പവത്തിത്വാ ന ജവനഭാവേനാതി അധിപ്പായേന വുത്തം, ‘‘ആസേവനം ലഭിത്വാ’’തി ച ‘‘ആസേവനം വിയ ആസേവന’’ന്തി വുത്തേ ന കോചി വിരോധോതി. വിപ്ഫാരികസ്സ പന സതോ ദ്വിക്ഖത്തും പവത്തിയേവേത്ഥ ആസേവനസദിസതാ. വിപ്ഫാരികതായ ഹി വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകത്തഞ്ചസ്സ വുച്ചതി. വിപ്ഫാരികമ്പി ജവനം വിയ അനേകക്ഖത്തും അപ്പവത്തിയാ ദുബ്ബലത്താ ന നിപ്പരിയായതോ ആസേവനപച്ചയഭാവേന പവത്തേയ്യാതി ന ഇമസ്സ പാഠേ ആസേവനത്തം വുത്തം. അട്ഠകഥായം പന പരിയായതോ വുത്തം, യഥാ ഫലചിത്തേസു മഗ്ഗങ്ഗം മഗ്ഗപരിയാപന്നന്തി. യദിപി ‘‘ജവനാപാരിപൂരിയാ…പേ… യുത്തോ’’തി വുത്തം, ‘‘ആവജ്ജനാദീനം പച്ചയോ ഭവിതും ന സക്കോതീ’’തി പന വുത്തത്താ ചിത്തപ്പവത്തിവസേന പഠമമോഘവാരതോ ഏതസ്സ ന കോചി വിസേസോതി.

ചക്ഖുസ്സാപാഥമാഗതേതി ചക്ഖുദ്വാരസ്സ യോഗ്യദേസാവട്ഠാനവസേന ആപാഥമാഗതേ. തായാതി മനോധാതുയാ ഭവങ്ഗാവട്ടനേ പാകടതായ കിരിയാമനോധാതും പച്ചാമസതി. ആവട്ടിതേതി സന്തതിവസേന പവത്തിതും അദത്വാ നിവത്തിതേ, പരിണാമിതേ വാ. ജാതേസു ജായതേതി സമ്ബന്ധോ. ഗതേതി നിരുദ്ധേ. തദേവാതി ജവനാനുഭൂതമേവ ഇട്ഠാരമ്മണം. തേനേവാതി ജവനം ഹുത്വാ നിരുദ്ധേന തേന കാമാവചരകുസലചിത്തേന. തദാരമ്മണസഞ്ഞിതന്തി ജവനഗ്ഗഹിതേയേവ ആരമ്മണേ പവത്തനതോ ‘‘ബ്രഹ്മസ്സരോ’’തിആദീസു വിയ തസ്സ ആരമ്മണം ആരമ്മണമസ്സാതി മജ്ഝപദലോപവസേന തദാരമ്മണന്തി സഞ്ഞിതം. തുല്യതോതി ആരമ്മണതോ വിസദിസഭാവേപി സോമനസ്സസഹഗതാദിനാ സദിസത്താ. മൂലസദിസം ഭവങ്ഗം മൂലഭവങ്ഗം. തദാരമ്മണമ്പി ഭവങ്ഗസഭാവത്താ ‘‘ഭവങ്ഗ’’ന്തി വുച്ചതി യഥാ ‘‘സഹേതുകം ഭവങ്ഗം അഹേതുകസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൩.൧.൧൦൨). ഏത്ഥ ഹി പടിസന്ധിചിത്തേ ഏവ പവത്തിയം ‘‘ഭവങ്ഗ’’ന്തി വുച്ചമാനേ ന തസ്സ ഹേതുവസേന ഭേദോതി ‘‘സഹേതുകം ഭവങ്ഗം അഹേതുകസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ന സക്കാ വത്തും. നാപി ചേതം ‘‘സഹേതുകം ചുതിം അഹേതുകപടിസന്ധിഞ്ച സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. ഭവസ്സ അങ്ഗഭാവാഭാവതോ ചുതിചിത്തസ്സ ഭവങ്ഗവോഹാരാലാഭതോതി ‘‘സഹേതുകം ഭവങ്ഗ’’ന്തി തദാരമ്മണം വുത്തന്തി വിഞ്ഞായതി. ‘‘തദാരമ്മണസഞ്ഞിത’’ന്തി വത്വാ ‘‘മൂലഭവങ്ഗന്തി വുച്ചതീ’’തി വുത്തത്താ നാമദ്വയമ്പി ഇമസ്സ ലബ്ഭതീതി ദീപിതം ഹോതി.

൩൯൨. തഞ്ചാതി തദാരമ്മണഞ്ച. ഏത്ഥാതി ഇമേസു വീഥിചിത്തേസു. ഗണനൂപഗചിത്താനീതി വിപാകഗണനൂപഗചിത്താനി.

൩൯൪. അസമാനത്താതി അസങ്ഖാരികഭാവേന അസമാനത്താ.

൩൯൬. പുരിമാനി പഞ്ച വിപാകചിത്താനി ഇമിനാ സദ്ധിം ഛ ഹോന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥ ച യേഭുയ്യതോ ഇട്ഠാരമ്മണേ സോമനസ്സപ്പവത്തിവസേന സോമനസ്സസഹഗതജവനാനന്തരമേവ സോമനസ്സതദാരമ്മണം വുത്തം. ജവനസ്സ പന പകപ്പേത്വാ ആരമ്മണഗ്ഗഹണസബ്ഭാവതോ, വിപാകസ്സ ച തദഭാവതോ ഇട്ഠാരമ്മണേ ഉപേക്ഖാസഹഗതജവനേസുപി ജവിതേസു സോമനസ്സസഹഗതമേവ തദാരമ്മണം ഹോതി.

൩൯൯-൪൦൩. തസ്മിം ദ്വാരേതി തസ്മിംയേവ ചക്ഖുദ്വാരേ. വേദനാ പരിവത്തതീതി കമ്മസ്സ സോമനസ്സസഹഗതഭാവേപി ആരമ്മണസ്സ ഇട്ഠമജ്ഝത്തതായ സോമനസ്സവേദനാ പരിവത്തിത്വാ ഉപേക്ഖാവേദനാ ഹോതി. അഥ വാ ഹേട്ഠാ വിപാകവേദനായ സോമനസ്സഭാവേപി ഇട്ഠാരമ്മണസ്സ മജ്ഝത്തഭാവേന തംവസേന വേദനാ പരിവത്തതീതി അത്ഥോ.

ജവനേസു ജവിതേസൂതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ജവിതേസു ചതൂസ്വപീ’’തി വാ പാഠോ. ജായരേതി തദാരമ്മണവസേന ജായന്തി. വേദനായാതി വേദനായ കരണഭൂതായ. അസമാനത്താതി പടിസന്ധിയാ സഹ അസമാനത്താ. പുരിമേഹീതി ഹേട്ഠാ വുത്തതദാരമ്മണചതുക്കതോ. അഥ വാ ‘‘പുരിമേഹി അസമാനത്താ’’ ഇച്ചേവ യോജനാ. പുരിമേഹി സഹ അസമാനഭാവേ വുത്തേ തേസം സന്ധിയാ സഹ അസമാനഭാവോപി വുത്തോവ ഹോതീതി ചത്താരി നാമതോ പിട്ഠിഭവങ്ഗാനി ച ഹോന്തീതി യോജനാ. ച-സദ്ദേന ആഗന്തുകഭവങ്ഗാനി, തദാരമ്മണാനി ച ഹോന്തീതി ദസ്സേതി. ഏത്ഥാപി ച യേഭുയ്യേന ഇട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണേ ഉപേക്ഖാസഹഗതജവനസ്സ ഉപ്പജ്ജനതോ ഉപേക്ഖാസഹഗതജവനാനന്തരമേവ ഉപേക്ഖാസഹഗതതദാരമ്മണം വുത്തം, ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന പന ഉപേക്ഖാസഹഗതതദാരമ്മണം ഹോതി. ഞാണസമ്പയുത്താദീസു ജവിതേസു ഞാണവിപ്പയുത്തതദാരമ്മണാനം സമ്ഭവോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. കിഞ്ചാപി അസങ്ഖാരസസങ്ഖാരവിധാനം ജവനവസേന വുത്തം, തഥാപി ഉതുഭോജനാദിപച്ചയാനം ദുബ്ബലഭാവേ ജവനസ്സേവ അസങ്ഖാരികത്താഭാവതോ അസങ്ഖാരജവനാവസാനേ അസങ്ഖാരമേവ തദാരമ്മണം ഹോതി, ന സസങ്ഖാരന്തി നിയമോ. പച്ചയസ്സ പന ബലവഭാവേ സതിപി പരേസം ഉസ്സാഹബലേന സസങ്ഖാരസ്സ ജവനസ്സ സമ്ഭവതോ സസങ്ഖാരജവനാവസാനേ സസങ്ഖാരമേവ തദാരമ്മണം ഹോതി, സസങ്ഖാരികത്താഭാവതോ അസങ്ഖാരജവനാവസാനേ അസങ്ഖാരമേവാതി നിയമോ നത്ഥീതി അസങ്ഖാരജവനാവസാനേ അസങ്ഖാരമ്പി സസങ്ഖാരമ്പി തദാരമ്മണം ഹോതി, സസങ്ഖാരജവനാവസാനേ സസങ്ഖാരമ്പി അസങ്ഖാരമ്പി തദാരമ്മണം ഹോതി.

പഞ്ചിമാനീതി ഇട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണേ വുത്താനി ഉപേക്ഖാസഹഗതസന്തീരണാദീനി പഞ്ച വിപാകാനി. പുരിമേഹി സത്തഹീതി ഇട്ഠാരമ്മണേ വുത്തേഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീഹി സത്തഹി വിനിദ്ദിസേ ചക്ഖുദ്വാരസ്മിന്തി അധിപ്പായോ.

൪൦൫-൬. ഏകായ ചേതനായാതി ഏകായ തിഹേതുകസോമനസ്സസഹഗതഅസങ്ഖാരികചേതനായ. ഏവം സമസട്ഠി വിപാകാനി ഉപ്പജ്ജന്തീതി സമ്ബന്ധോ. യസ്മാ പന ചക്ഖുദ്വാരാദീസു അനുപ്പജ്ജിത്വാ സോതദ്വാരാദീസുയേവ ഉപ്പജ്ജമാനാ സോതവിഞ്ഞാണാദയോ വിയ പഞ്ചസു ദ്വാരേസു അനുപ്പജ്ജിത്വാ മനോദ്വാരേയേവ ഉപ്പജ്ജമാനോ കാമാവചരവിപാകോ നത്ഥി, തസ്മാ മനോദ്വാരേ വിപാകപ്പവത്തി ന വുത്താ. അഥ വാ ചക്ഖുദ്വാരേ ഗഹിതാനമേവ മനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതൂനം സോതദ്വാരാദീസുപി ഗഹണേന പഞ്ചദ്വാരേസു ഗഹിതായ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ മനോദ്വാരേപി ഗഹണനയദസ്സനം കതം ഹോതി, ഏവം സതി ഛസു ദ്വാരേസുപി സമസത്തതി വിപാകാനി ഹോന്തി. അഥ വാ മനോദ്വാരേ ലബ്ഭമാനായപി പഞ്ചദ്വാരപ്പവത്തായ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ മനോദ്വാരേ അഗ്ഗഹണേന സോതദ്വാരാദീസു ലബ്ഭമാനാനമ്പി ചക്ഖുദ്വാരേ ഗഹിതമനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതൂനം സോതദ്വാരാദീസു അഗ്ഗഹണസ്സ നയദസ്സനം കതം ഹോതി, ഏവം സതി പഞ്ചദ്വാരേസു സോളസ വിപാകാനി ഹോന്തി. ഏവഞ്ച കത്വാ വുത്തം ‘‘ഗഹിതാഗ്ഗഹണേനാ’’തിആദി.

൪൦൮-൯. തീഹി വിപാകേഹീതി തേഹി തീഹി കുസലചിത്തേഹി സമാനേഹി തീഹി വിപാകേഹി ദിന്നായ പടിസന്ധിയാതി സമ്ബന്ധോ. ഉപേക്ഖാസഹിതദ്വയേതി ഉപേക്ഖാസഹഗതപടിസന്ധിയുഗളേ. ഇധ ഠത്വാ നാളിയന്തൂപമാ വേദിതബ്ബാ. കഥം? ഉച്ഛുപീളനസമയേ കിര ഏകസ്മാ ഗാമാ ഏകാദസ യന്തവാഹാ നിക്ഖമിത്വാ ഏകം ഉച്ഛുവാടം ദിസ്വാ തസ്സ പരിപക്കഭാവം ഞത്വാ ഉച്ഛുസാമികം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘യന്തവാഹാ മയ’’ന്തി ആരോചേസും. സോ ‘‘അഹം തുമ്ഹേയേവ പരിയേസിസ്സാമീ’’തി ഉച്ഛുസാലം ഗഹേത്വാ അഗമാസി. തേ തത്ഥ നാളിയന്തം യോജേത്വാ ‘‘മയം ഏകാദസ ജനാ അപരമ്പി ഏകം ലദ്ധും വട്ടതി, വത്തനേന ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹംസു. ഉച്ഛുസാമികോ ‘‘അഹമേവ സഹായോ ഭവിസ്സാമീ’’തി ഉച്ഛുസാലം പൂരാപേത്വാ തേസം സഹായോ അഹോസി. തേ അത്തനോ അത്തനോ കിച്ചാനി കത്വാ ഫാണിതപാചകേന ഉച്ഛുരസേ പക്കേ ഗുളേ ബദ്ധേ ഉച്ഛുസാമികേന തുലയിത്വാ ഭാഗേസു ദിന്നേസു അത്തനോ അത്തനോ ഭാഗം ആദായ സാലം സാലസാമികം പടിച്ഛാപേത്വാ ഏതേനേവ ഉപായേന അപരാസുപി ചതൂസു സാലാസു കമ്മം കത്വാ പക്കമിംസു. തത്ഥ പഞ്ച യന്തസാലാ വിയ പഞ്ച പസാദാ ദട്ഠബ്ബാ, പഞ്ച ഉച്ഛുവാടാ വിയ പഞ്ച ആരമ്മണാനി, ഏകാദസ വിചരണകയന്തവാഹാ വിയ ഏകാദസ വിപാകചിത്താനി, പഞ്ച ഉച്ഛുസാലസാമിനോ വിയ പഞ്ച വിഞ്ഞാണാനി, പഠമകസാലായ സാലസാമികേന സദ്ധിം ദ്വാദസന്നം ജനാനം ഏകതോ ഹുത്വാ കതകമ്മാനം ഭാഗഗ്ഗഹണകാലോ വിയ ഏകാദസന്നം വിപാകചിത്താനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന സദ്ധിം ഏകതോ ഹുത്വാ ചക്ഖുദ്വാരേ രൂപാരമ്മണേ സകസകകിച്ചകരണകാലോ, സാലസാമികസ്സ സാലായ സമ്പടിച്ഛിതകാലോ വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ദ്വാരസങ്കന്തിഅകരണം, ദുതിയതതിയചതുത്ഥപഞ്ചമസാലായ ദ്വാദസന്നം ഏകതോ ഹുത്വാ കതകമ്മാനം ഭാഗഗ്ഗഹണകാലോ വിയ ഏകാദസന്നം വിപാകചിത്താനം കായവിഞ്ഞാണേന സദ്ധിം ഏകതോ ഹുത്വാ കായദ്വാരേ ഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണേ സകസകകിച്ചകരണകാലോ, സാമികസ്സ സമ്പടിച്ഛിതകാലോ വിയ കായവിഞ്ഞാണസ്സ ദ്വാരസങ്കന്തിഅകരണം വേദിതബ്ബം.

൪൧൪. അസ്സാതി ഇമസ്സ ബീജസ്സ. ഹേതുപവത്തിതോതി പച്ചയപ്പവത്തിതോ.

൪൧൫. ഇദാനി തിഹേതുകോമകകമ്മേന ഗഹിതദുഹേതുകപടിസന്ധികസ്സ വിപാകപ്പവത്തി ദുഹേതുകുക്കട്ഠേന ഗഹിതദുഹേതുകപടിസന്ധികസ്സ വിപാകപ്പവത്തിയാ സമാനാതി തം ഠപേത്വാ ദുഹേതുകകമ്മേന ഗഹിതദുഹേതുകപടിസന്ധികസ്സേവ വിപാകപ്പവത്തിം ദസ്സേതും ‘‘ദുഹേതുകേന കമ്മേനാ’’തിആദി വുത്തം.

൪൧൮-൯. ദുഹേതുകപടിസന്ധികസ്സ കാമാവചരതിഹേതുകജവനാനം സമ്ഭവേപി കമ്മസരിക്ഖകാനേവ ജവനാനി ദസ്സേതും ‘‘സോമനസ്സ…പേ… ദുഹേതുകേ’’തി വുത്തം. തിഹേതുകജവനാവസാനേപി പനസ്സ പടിസന്ധിദായകകമ്മം തിഹേതുകവിപാകദാനേ അസമത്ഥന്തി തിഹേതുകതദാരമ്മണാഭാവതോ, ജവനസ്സ ച കമ്മസരിക്ഖകഹേതുവസേന ദുഹേതുകഭാവതോ ദുഹേതുകതദാരമ്മണമേവ ഹോതി.

൪൨൪. ഇമാനി ച ഭവങ്ഗാനീതി ഇമാനി ചത്താരി മൂലാഗന്തുകപിട്ഠിഭവങ്ഗാനി. അട്ഠ ഹീതി അട്ഠേവ.

൪൨൬. സോതഘാനാദിനാതി സോതഘാനാദിവിഞ്ഞാണേഹി. ഏത്ഥാപി അമ്ബോപമാ പാകടികാവ. യന്തവാഹോപമായ പനേത്ഥ സത്ത യന്തവാഹാ തേഹി ഹത്ഥയന്തേ നാമ സജ്ജിതേ സാലസാമികം അട്ഠമം കത്വാ വുത്തനയാനുസാരേനേവ യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

൪൩൪-൬. വുദ്ധിമുപേതസ്സാതി മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമിത്വാ സംവരാസംവരേ പട്ഠപേതും സമത്ഥഭാവേന വുഡ്ഢിപ്പത്തസ്സ. കിഞ്ചാപി അഹേതുകപടിസന്ധികസ്സ കമ്മസരിക്ഖകജവനമേവ ദസ്സേതും ‘‘ദുഹേതൂനം…പേ… വസാനസ്മി’’ന്തി വുത്തം. തിഹേതുകജവനമ്പി പന തേസം ജവതി, ജവനസ്സ ദുഹേതുകഭാവേപി കമ്മസ്സ ദുഹേതുകവിപാകദാനേ അസമത്ഥതായ ‘‘അഹേതുക…പേ… ജായതേ’’തി വുത്തം.

൪൪൩-൮. ‘‘അഹേതുപടിസന്ധിസ്സാ’’തിആദീസു അധിപ്പായോ ഹേട്ഠാ ആഗതോവ. അപായേസു പടിസന്ധിദായകകമ്മേന പടിസന്ധിതോ ഹീനതദാരമ്മണസ്സ അനിപ്ഫന്നതോ തസ്സ ലബ്ഭമാനട്ഠാനമേവ ദസ്സേതും ‘‘സുഗതിയ’’ന്തി വുത്തം, കാമാവചരസുഗതിയന്തി അത്ഥോ. തേനാതി തേന ജാതപടിസന്ധിവിപാകേന. ‘‘ചതൂസു അപായേസു ലബ്ഭതീ’’തി വത്വാ തസ്സ വിസയദസ്സനത്ഥം ‘‘ഥേരോ നേരയികാന’’ന്തിആദി വുത്തം. ഥേരോതി നിരയചാരികായ പാകടത്താ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരമാഹ. നിരയേ ഭവാ നേരയികാ. ധമ്മം ദേസേതീതി നിരയേ പദുമം മാപേത്വാ പദുമകണ്ണികായ നിസിന്നോ ധമ്മം ദേസേതി. വസ്സതീതി അന്തോഹേത്വത്ഥം കത്വാ വുത്തം, വസ്സാപേതീതി അത്ഥോ. ഥേരം ദിസ്വാതി ഥേരസ്സ ദസ്സനഹേതു. ഇമിനാ ഇന്ദനീലപടിമാവണ്ണസ്സ ഥേരസ്സ ഇട്ഠാരമ്മണഭാവേന കുസലവിപാകചക്ഖുവിഞ്ഞാണുപ്പത്തിയാ കാരണം ദസ്സേതി. ഏസ നയോ ‘‘ധമ്മം സുത്വാ’’തിആദീസുപി. ഗന്ധന്തി തേന മാപിതഗന്ധം. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ചന്ദനവനേ ദിവാവിഹാരം നിസിന്നസ്സ ചീവരഗന്ധ’’ന്തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൪൯൮ വിപാകുദ്ധാരകഥാ) വുത്തം. ഘായതന്തി ഘായന്താനം. സന്തീരണദ്വയന്തി അതിഇട്ഠമജ്ഝത്തസ്സ ഗന്ധാദിനോ വസേന സന്തീരണദ്വയം. കുസലവിപാകാനം, ഇട്ഠാരമ്മണസ്സ ച നിരയേ സമ്ഭവദീപനേന സേസാപായത്തയേപി സമ്ഭവോ ദസ്സിതോവ ഹോതി.

൪൫൦. നിയമോയേവ നിയമത്തം, തദാരമ്മണചിത്തമ്പി ജവനേന നിയാമിതന്തി വുത്തനിയമോതി അത്ഥോ. കുസലം പന സന്ധായാതി കുസലജവനം സന്ധായ ദീപിതം അട്ഠകഥായം, കുസലസ്സ വിയ അകുസലസ്സ സദിസവിപാകാഭാവതോതി അധിപ്പായോ. ഏത്ഥ ച കുസലജവനാനന്തരം സഹേതുകതദാരമ്മണസ്സേവ വചനം. ജവനസ്സ കമ്മസരിക്ഖകഹേതുവസേന സഹേതുകത്താ ജവനാനുരൂപതോ വുത്തം. പരിചിതവസേന പന അഞ്ഞകമ്മേനാപി തം അഹേതുകതദാരമ്മണം ന ഹോതീതി ന വത്തബ്ബം. ന ഹി പടിസന്ധിജനകമേവ കമ്മം തദാരമ്മണം ജനേതി, അഥ ഖോ അഞ്ഞകമ്മമ്പി പടിസന്ധിദായകകമ്മേന നിബ്ബത്തേതബ്ബതദാരമ്മണതോ വിസദിസമ്പി നിബ്ബത്തേതീതി. അകുസലജവനാനന്തരഞ്ച അഹേതുകതദാരമ്മണമ്പി ജവനസ്സ കമ്മസരിക്ഖകഹേതുകത്താ തദനുരൂപതോ വുത്തം. യഥാവുത്തനയേന പന സഹേതുകതദാരമ്മണമ്പി ന ഹോതീതി നത്ഥി.

൪൫൬-൭. ഏത്താവതാ തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരവാദേ സോളസ വിപാകചിത്താനി സദ്ധിം ദ്വാദസകമഗ്ഗേന ചേവ അഹേതുകട്ഠകേന ച വിഭാവേത്വാ മോരവാപിവാസിമഹാദത്തത്ഥേരവാദേ വിസേസാഭാവതോ തം അനാമസിത്വാ മഹാധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരവാദേ കുസലാകുസലകിരിയവസേന പിണ്ഡിത്വാ ദസ്സിതാനം പിണ്ഡജവനാനം വസേന തദാരമ്മണം ദസ്സേതും ‘‘സോമനസ്സയുതേ ചിത്തേ’’തിആദി വുത്തം. സോമനസ്സ…പേ… ജവിതേതി ഇട്ഠാരമ്മണേ കുസലാകുസലകിരിയാബ്യാകതവസേന സോമനസ്സയുതേസു തേരസസു ജവനചിത്തേസു ജവിതേസു. ഗവേസിതബ്ബാ…പേ… മാനസാതി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന സോമനസ്സസഹഗതാനി പഞ്ചേവ തദാരമ്മണചിത്താനി ഗവേസിതബ്ബാനി. ഉപേക്ഖാ…പേ… ജവിതേസൂതി കുസലാകുസലകിരിയവസേന ചുദ്ദസസു ഉപേക്ഖാസഹഗതജവനചിത്തേസു ജവിതേസു. ഛ ഗവേസിതബ്ബാനീതി ഉപേക്ഖാസഹഗതാനി ഛ ഏവ ഗവേസിതബ്ബാനി. ഖീണാസവാനം പഹീനവിപല്ലാസതായ കിരിയാജവനം ഇട്ഠാരമ്മണേ ഉപേക്ഖാസഹഗതം ന ഹോതീതി സോമനസ്സസഹഗതകിരിയാജവനേസു ജവിതേസു സോമനസ്സസഹഗതതദാരമ്മണമേവ ഹോതി. ഇട്ഠമജ്ഝത്തേ, അനിട്ഠാദീസു ച സോമനസ്സഭാവതോ ഉപേക്ഖാസഹഗതകിരിയാജവനേസു ജവിതേസു ഉപേക്ഖാസഹഗതതദാരമ്മണമേവാതി ഇദമേത്ഥ സന്നിട്ഠാനം. സേഖപുഥുജ്ജനാനം പന അപ്പഹീനവിപല്ലാസതായ ഇട്ഠമജ്ഝത്തേ, അനിട്ഠഅനിട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണേ ച സോമനസ്സസഹഗതജവനം ഉപ്പജ്ജതീതി സോമനസ്സസഹഗതജവനാവസാനേ സോമനസ്സസഹഗതതദാരമ്മണമേവ ഹോതി, നത്ഥി ഉപേക്ഖാസഹഗതന്തി നായം നിയമോ. ഇട്ഠാരമ്മണേപി വുത്തനയാനുസാരേന യോജേതബ്ബം. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘പരിത്തകുസലാദോസ-പാപസാതക്രിയാജവാ;

പഞ്ചസ്വേകം തദാലമ്ബം, സുഖിതേസു യഥാരഹം.

‘‘പാപാ കാമസുഭാ ചേവ, സോപേക്ഖാ ച ക്രിയാജവാ;

സോപേക്ഖേസു തദാലമ്ബം, ഛസ്വേകമനുരൂപതോ’’തി.

൪൫൮-൬൨. ദുഹേതുകാഹേതുകാനം വിപാകാവരണേഹി സമന്നാഗതത്താ ഝാനുപ്പാദോയേവ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘തിഹേതുസോമനസ്സേനാ’’തി. ഝാനതോ പരിഹീനസ്സാതി ഉപ്പാദിതലോകിയജ്ഝാനതോ പരിഹീനസ്സ. വിപ്പടിസാരിനോതി ‘‘മഹന്തേന വായാമേന ഉപ്പാദിതോ മേ പണീതധമ്മോ നട്ഠോ’’തി ഉപ്പന്നവിപ്പടിസാരവന്തസ്സ. കിം…പേ… മാനസന്തി അയം അനുമതിപുച്ഛാ, തദാരമ്മണമാനസം ജായതേ കിം, ന വാതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ. ഭവങ്ഗപാതോ വാ ഹോതു തദാരമ്മണം വാ, കോ ഏത്ഥ വിബന്ധോതി ആഹ ‘‘പട്ഠാനേ പടിസിദ്ധാ’’തിആദി. അവചനമേവ പടിസേധോതി കത്വാ ആഹ ‘‘പടിസിദ്ധാ’’തി. യദി സോമനസ്സാനന്തരം ദോമനസ്സം, ദോമനസ്സാനന്തരം സോമനസ്സം വാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തദാ ‘‘സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തോ ധമ്മോ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തസ്സ ധമ്മസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദി (പട്ഠാ. ൧.൨.൪൫) വിയ ‘‘സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തോ ധമ്മോ ദുക്ഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തസ്സ ധമ്മസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ, ദുക്ഖായ വേദനായ…പേ… സുഖായ വേദനായ…പേ… പച്ചയോ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ, തഥാ ഗണനവാരേ ഏകേകവേദനാസമ്പയുത്തസ്സ അത്തനാ സമാനവേദനാസമ്പയുത്തസ്സ, ഇതരവേദനാദ്വയസമങ്ഗിസ്സ ച പച്ചയഭാവം സന്ധായ ‘‘അനന്തരേ നവാ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ, ന ച പനേവം പാളി ആഗതാ. ദോമനസ്സസോമനസ്സവേദനായ സമ്പയുത്താനം പന അഞ്ഞമഞ്ഞഅനന്തരപച്ചയവസേന ഗണനദ്വയം പരിഹാപേത്വാ ‘‘അനന്തരേ സത്താ’’തി വുത്തം, തസ്മാ യഥാധമ്മസാസനേ അവചനമ്പി പടിസേധസദിസം അഭാവസ്സേവ ദീപനതോതി വുത്തം ‘‘പടിസിദ്ധാ’’തി. അസ്സ വാ അനന്തരം ദോമനസ്സസ്സ ഉപ്പത്തീതി സമ്ബന്ധോ. അസ്സാതി സോമനസ്സസ്സ.

ഏവം ഭവങ്ഗപാതാഭാവേ കാരണം വത്വാ പുന തദാരമ്മണാഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മഹഗ്ഗത’’ന്തിആദി. തത്ഥേവ പടിസിദ്ധന്തി ‘‘പരിത്താരമ്മണോ ധമ്മോ മഹഗ്ഗതാരമ്മണസ്സ ധമ്മസ്സ കമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വചനാഭാവതോ തത്ഥേവ പട്ഠാനേ പടിസിദ്ധം. കിം നു കാതബ്ബന്തി കിം കാതബ്ബം. ന ഹി സക്കാ ഏത്തകേന ‘‘അചിത്തകോ’’തി വത്തുന്തി അധിപ്പായോ. ഏത്ഥ ച മഹഗ്ഗതാരമ്മണമേവ ദോമനസ്സജവനം നിദസ്സനവസേന വുത്തം. ഇട്ഠാരമ്മണഭൂതേ പന ബുദ്ധാദിആരമ്മണേപി ദോമനസ്സജവനേ ജവിതേ സോമനസ്സപടിസന്ധികസ്സ തദാരമ്മണസമ്ഭവോ, ഭവങ്ഗപാതോ വാ നത്ഥി.

൪൬൪-൫. ഇട്ഠാരമ്മണേ ഉപേക്ഖാസഹഗതതദാരമ്മണസ്സ ദോമനസ്സാനന്തരഞ്ച സോമനസ്സസ്സ അഭാവതോ ‘‘ഉപേക്ഖാസഹിതാ ഹേതൂ’’തിആദിനാ ആചരിയേന വുത്തേ പുന ചോദകോ അനുബന്ധന്തോ ആഹ ‘‘ആവജ്ജനം കിമസ്സാ’’തി. ആചരിയോ പന കിമേത്ഥ ആവജ്ജനഗവേസനേന, തേന വിനാവ ഇദം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി ദീപേന്തോ ആഹ ‘‘നത്ഥി ത’’ന്തി. പുന ചോദകോ ആവജ്ജനേന വിനാ ചിത്തപ്പവത്തിം അവിസഹന്തോ ആഹ ‘‘തം ജായതേ കഥ’’ന്തി. ഏവം പന വുത്തേ ആചരിയോ കിമേത്ഥ ആവജ്ജനേന, കിഞ്ച ആവജ്ജനേന വിനാ ചിത്തപ്പവത്തി നത്ഥീതി ഇദം ന ഏകന്തികന്തി ദീപേതും നിരാവജ്ജനചിത്താനം സമ്ഭവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഭവങ്ഗാവജ്ജനാന’’ന്തിആദി, ഭവങ്ഗാവജ്ജനാനം കിം ആവജ്ജനം, നനു നത്ഥേവാതി അധിപ്പായോ. നനു ച ഭവങ്ഗാവജ്ജനാനി താവ സകസകവിസയേസു നിന്നത്താ ആവജ്ജനേന വിനാ ഉപ്പത്തിയം ബഹുലം ചിണ്ണത്താവ ഉപ്പജ്ജന്തി, അയം പന കഥം ഉപ്പജ്ജതീതി ഇദം അനുയോഗം സന്ധായ പുന നിരാവജ്ജനചിത്താനി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മഗ്ഗസ്സാ’’തിആദി. മഗ്ഗസ്സ ലോകുത്തരമഗ്ഗസ്സ ചിത്തസ്സ. അനന്തരസ്സ ഫലസ്സ ചാതി മഗ്ഗാനന്തരസ്സ ഫലസ്സ ച അത്ഥായ കിം ആവജ്ജനന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏവം നത്ഥീതി യഥാ ഏതേസം, ഏവമേതസ്സാപി നത്ഥി.

ആനന്ദാചരിയോ പനേത്ഥ അരിയമഗ്ഗചിത്തം, മഗ്ഗാനന്തരാനി ഫലാനി ച പരികമ്മാവജ്ജനേന സാവജ്ജനാനി സമാനാനി അസതിപി നിരാവജ്ജനുപ്പത്തിയം നിന്നാദിഭാവേ ഉപ്പത്തിയാ നിദസ്സനമത്തവസേന വുത്താനീതി വണ്ണേതി. അയം ഹിസ്സ അധിപ്പായോ – യദി ഹി നിബ്ബാനാരമ്മണാവജ്ജനാഭാവം സന്ധായ വുത്താനി സിയും, ഗോത്രഭുവോദാനാനി ദസ്സിതബ്ബാനി സിയും തേഹേവ ഏതേസം നിരാവജ്ജനതാസിദ്ധിതോ, ഫലസമാപത്തികാലേ ച ‘‘പരിത്താരമ്മണം മഹഗ്ഗതാരമ്മണം അനുലോമം ഫലസമാപത്തിയാ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വചനതോ സമാനാരമ്മണാവജ്ജനരഹിതത്താ മഗ്ഗാനന്തരാനി ഫലചിത്താനീതി ഏവം സമാപത്തിഫലചിത്താനി ന വജ്ജേതബ്ബാനി സിയും, ഗോത്രഭുവോദാനാനി പന യദിപി നിബ്ബാനേ ചിണ്ണാനി, സമുദാചിതാനി ച ന ഹോന്തി, ആരമ്മണന്തരേ ചിണ്ണസമുദാചിതാനേവ. ഫലസമാപത്തിചിത്താനി ച മഗ്ഗവീഥിതോ ഉദ്ധം തദത്ഥം പരികമ്മസബ്ഭാവാതി തേസം ഗഹണം ന കതം. അനുലോമാനന്തരഞ്ച ഫലസമാപത്തിചിത്തം ചിണ്ണസമുദാചിതം, ന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാനന്തരം മഗ്ഗാനന്തരസ്സ വിയ തദത്ഥം പരികമ്മാഭാവാതി ‘‘നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സാ’’തി തഞ്ച നിദസ്സിതന്തി.

൪൬൭. ‘‘കിമസ്സാരമ്മണ’’ന്തി വത്വാ നിരാവജ്ജനഭാവം വിയ അനാരമ്മണഭാവമ്പി വദേയ്യാതി തബ്ഭാവദസ്സനേന അത്തനോ വചനം സാധേന്തോ ആഹ ‘‘വിനാ ആരമ്മണേനാ’’തിആദി. യം കിഞ്ചീതി യം കിഞ്ചി പരിചിതപുബ്ബം ആരമ്മണം ആരബ്ഭ. നനു ച തദാരമ്മണികം സിയാതി വുത്തം, തദാരമ്മണഞ്ച ജവനാരമ്മണമേവ ഗണ്ഹാതി ഇതരഥാ തദാരമ്മണഭാവായോഗതോതി കഥമസ്സാ പരിത്താരമ്മണന്തി? സച്ചം, കാമാവചരവിപാകചിത്താനം ഏകന്തപരിത്താരമ്മണത്താ നാസ്സാ മഹഗ്ഗതാരമ്മണഭാവോ യുത്തോ, ‘‘തദാരമ്മണ’’ന്തി ച തദാരമ്മണട്ഠാനേ ഉപ്പത്തിം ഗഹേത്വാ വുത്തം, ന തസ്സാ തദാരമ്മണകിച്ചസമ്ഭവതോ. കേന ചരഹി കിച്ചേനായം ഉപ്പജ്ജതീതി? തദാരമ്മണകിച്ചം താവ യഥാവുത്തകാരണതോവ നത്ഥി, നാപി സന്തീരണകിച്ചം തഥാ അപ്പവത്തനതോ. പടിസന്ധിചുതീസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. പാരിസേസതോ പന ഭവസ്സ അങ്ഗഭാവതോ ഭവങ്ഗകിച്ചന്തി യുത്തം സിയാ, പടിസന്ധിഭൂതമേവ ചിത്തം ഭവങ്ഗന്തി ഇദം യേഭുയ്യവസേന വുച്ചതീതി. ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേനാപി ഹി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോവ.

൪൬൮-൭൩. അവിജ്ജമാനേ കാരകേ കഥം കസ്സചി നിരാവജ്ജനപ്പവത്തികസ്സ സാവജ്ജനഭാവേനാതി ചോദനം സന്ധായ ചിത്തനിയാമനിബ്ബത്തമേതന്തി ദസ്സേതും ‘‘ഉതുബീജനിയാമോ ചാ’’തിആദി വുത്തം. ഉതുബീജനിയാമോ ചാതി ഉതുനിയാമോ ചേവ ബീജനിയാമോ ച, ഉതുസഭാവനിയാമോ ബീജസഭാവനിയാമോതി വുത്തം ഹോതി. കമ്മധമ്മാനം നിയാമോ ഏവ കമ്മധമ്മനിയാമതാ. ഏകപ്പഹാരേനാതി തം തം ഉതുസമയമനതിക്കമിത്വാ ഏകസ്മിംയേവ കാലേ. ഫലപുപ്ഫാദീതി ആദി-സദ്ദേന പല്ലവാദീനം സങ്ഗഹോ. സബ്ബേസന്തി തസ്മിം സമയേ ഫലാദിനിബ്ബത്തനകാനം സബ്ബേസം. തംതംതുല്യഫലുബ്ഭവോതി തേഹി തേഹി ബീജേഹി സദിസാനം ഫലാനം നിബ്ബത്തി, തേസം തേസം ബീജാനം അനുരൂപഫലനിബ്ബത്തീതി അത്ഥോ. ‘‘കുലത്ഥഗച്ഛസ്സ ഉത്തരഗ്ഗഭാവോ, ദക്ഖിണവല്ലിയാ ദക്ഖിണരുക്ഖപരിഹരണം, സൂരിയാവത്തപുപ്ഫാനം സൂരിയാഭിമുഖഭാവോ, മാലുവലതായ രുക്ഖാഭിമുഖഗമന’’ന്തി ഏവമാദീനിപി ഏത്ഥേവ സമോധാനം ഗച്ഛന്തി. ഛിദ്ദത്തന്തി ഛിദ്ദവന്തഭാവോ, ഛിദ്ദംയേവ വാ. ബീജജോതി ബീജസമ്ഭവോ നിയാമോ. യതോ ദേതീതി യതോ യതോ പച്ചയഭാവനിയാമതോ ദേതി. അയന്തി അയം അത്തനോ അനുരൂപസ്സ, സദിസസ്സ, വിസദിസസ്സ ച ഫലസ്സ നിബ്ബത്തനേ നിയാമോ. അപിച –

‘‘ന അന്തലിക്ഖേ ന സമുദ്ദമജ്ഝേ,

ന പബ്ബതാനം വിവരം പവിസ്സ;

ന വിജ്ജതീ സോ ജഗതിപ്പദേസോ,

യത്ഥട്ഠിതോ മുച്ചേയ്യ പാപകമ്മാ’’തി. (ധ. പ. ൧൨൭) –

ഇമിസ്സാ ഗാഥായ അട്ഠുപ്പത്തിയം ആഗതം തിണകലാപസ്സ ഗഹിതഅഗ്ഗിനോ ഉട്ഠഹിത്വാ ആകാസേ ഗച്ഛതോ കാകസ്സ ഗീവായ പടിമുച്ചനം, നാവികസ്സ ഭരിയായ വാലുകഘടം കണ്ഠേ ബന്ധിത്വാ സമുദ്ദുദകേ പക്ഖിപനം, പബ്ബതകൂടസ്സ പതിത്വാ ലേണേ വസന്താനം ഭിക്ഖൂനം ദ്വാരപിദഹനന്തി തംതംകമ്മസരിക്ഖകവിപാകനിബ്ബത്തനമ്പി കമ്മനിയാമോയേവാതി വേദിതബ്ബം. ജാതിയന്തി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണേ ചേവ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമനേ ച, നിദസ്സനമത്തഞ്ചേതം അഭിസമ്ബോധിധമ്മചക്കപ്പവത്തനാദീസുപി മേദനീകമ്പനാദികസ്സ സമ്ഭവതോ. ബോധിസത്തസ്സാതി പച്ഛിമഭവികബോധിസത്തസ്സ. മേദനീകമ്പനാദികന്തി പഥവീകമ്പനാദികം ദ്വത്തിംസപുബ്ബനിമിത്തം. വിസേസത്തമനേകമ്പീതി പുബ്ബനിമിത്തതോ അഞ്ഞം തദാ പാതുഭൂതം സബ്ബം അച്ഛരിയം. ഉപ്പത്താവജ്ജനാദീനന്തി ‘‘ത്വം ആവജ്ജനം ഹോഹി, ത്വം ദസ്സന’’ന്തിആദിനാ നിയുഞ്ജകസ്സ അഭാവേപി തംതംകിച്ചവസേന തേസം തേസം ഉപ്പത്തി.

൪൭൪. ഹദയേ അന്ധകാരോ വിയാതി ഹദയന്ധകാരോ, സമ്മോഹോതി അത്ഥോ, തസ്സ വിദ്ധംസനം പഹാനകരണന്തി ഹദയന്ധകാരവിദ്ധംസനം. പയുത്തോതി അനുപാദാപരിനിബ്ബാനം അപ്പത്വാ അനോസക്കമാനേന വീരിയേന വീരിയവാ. മോഹന്ധകാരാപഗമന്തി അരഹത്തമാഹ.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവികാസിനിയാ നാമ

അഭിധമ്മാവതാരസംവണ്ണനായ

വിപാകചിത്തപ്പവത്തിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.