൬. ഛട്ഠോ പരിച്ഛേദോ

ആരമ്മണവിഭാഗനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൯൧-൩. ഏതേസന്തി യഥാവുത്തപ്പഭേദാനം. നനു ച ‘‘ചിത്തം ചേതസിക’’ന്തിആദിനാ ചിത്താദീനിയേവ ഉദ്ദിട്ഠാനീതി താനേവ നിദ്ദിസിതബ്ബാനി, ആരമ്മണം പന അപ്പകതം, തം കസ്മാ ഇധ വുച്ചതീതി ചോദനം മനസി കരിത്വാ ആഹ ‘‘തേന വിനാ നത്ഥി ഹി സമ്ഭവോ’’തി. യസ്മാ ആരമ്മണേന വിനാ ചിത്തസമ്ഭവോ നത്ഥി, ന ഹി അനാരമ്മണം ചിത്തം നാമ അത്ഥി, തസ്മാ ‘‘തയിദം ചിത്തം കം ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ആസങ്കാനിവാരണത്ഥം ഇതോ പരം ആരമ്മണം ദസ്സയിസ്സാമീതി അത്ഥോ. കതിവിധം പന തം ആരമ്മണം, കിം സരൂപഞ്ചാതി ആഹ ‘‘രൂപം സദ്ദ’’ന്തിആദി. വചനത്ഥം പന നേസം സയമേവ വക്ഖതി. ഛളാരമ്മണകോവിദാതി ഛന്നം ആരമ്മണാനം ബ്യാകരണകുസലാ ബുദ്ധാദയോ.

ഭൂതേതി ചത്താരോ മഹാഭൂതേ. ഉപാദായാതി നിസ്സായ. ചതുസമുട്ഠിതോതി കമ്മാദീഹി ചതൂഹി പച്ചയേഹി സമുട്ഠിതോ. നിദസ്സിതബ്ബം നിദസ്സനം. കിം തം? ദട്ഠബ്ബഭാവോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഗോചരഭാവോ, സഹ നിദസ്സനേനാതി സനിദസ്സനോ. പടിഹഞ്ഞതി, പടിഹനനന്തി വാ പടിഘോ, യേന ബ്യാപാരാദിവികാരപച്ചയന്തരസഹിതേസു ചക്ഖാദീനം നിസ്സയേസു വികാരുപ്പത്തി, സോ സയം നിസ്സയവസേന ച സമ്പത്താനം, അസമ്പത്താനഞ്ച പടിമുഖഭാവോ അഞ്ഞമഞ്ഞപതനം പടിഘോതി അത്ഥോ. തത്ഥ സയം സമ്പത്തിം ഫോട്ഠബ്ബസ്സ നിസ്സയവസേന സമ്പത്തി ഗന്ധരസഘാനജിവ്ഹാകായാനം. ഇതരേസം ഉഭയഥാപി അസമ്പത്തി, തസ്മാ ഇധ അസമ്പത്താനം പടിമുഖഭാവോ ‘‘പടിഘോ’’തി വുച്ചതി. സഹ പടിഘേനാതി സപ്പടിഘോ, സനിദസ്സനോ ച സോ സപ്പടിഘോ ചാതി സനിദസ്സനസപ്പടിഘോ. ഏത്ഥാഹ – യസ്സ ദട്ഠബ്ബഭാവോ അത്ഥി, സോ സനിദസ്സനോ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണഗോചരഭാവോവ ദട്ഠബ്ബഭാവോ. തസ്സ ച രൂപായതനതോ അനഞ്ഞത്താ കഥം സഹ നിദസ്സനേന സനിദസ്സനോതി യുജ്ജതീതി? വുച്ചതേ – അനഞ്ഞത്തേപി തസ്സ അഞ്ഞേഹി ധമ്മേഹി രൂപായതനം വിസേസേതും അഞ്ഞം വിയ കത്വാ വുത്തം ‘‘സഹ നിദസ്സനേന സനിദസ്സന’’ന്തി. ധമ്മസഭാവസാമഞ്ഞേന ഹി ഏകീഭൂതേസു ധമ്മേസു യോ നാനത്തകരോ വിസേസോ, സോ അഞ്ഞം വിയ കത്വാ ഉപചാരിതും യുത്തോ. ഏവഞ്ഹി അത്ഥവിസേസാവബോധോ ഹോതി. രൂപാരമ്മണസഞ്ഞിതോതി അയം ഏവരൂപോ വണ്ണോ രൂപാരമ്മണന്തി സഞ്ഞിതോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ചത്താരോ മഹാഭൂതേ ഉപാദായ തേ അമുഞ്ചിത്വാ പവത്തമാനോ കമ്മസമുട്ഠാനോ ചിത്തസമുട്ഠാനോ ഉതുസമുട്ഠാനോ ആഹാരസമുട്ഠാനോ ച നീലാദിവസേന ദിസ്സമാനോ ഇന്ദ്രിയേഹി ഘട്ടേന്തോ ച വണ്ണോ രൂപാരമ്മണം നാമാതി.

൨൯൪-൭. ചിത്തഞ്ച ഉതു ച ചിത്തോതു, തേഹി സമ്ഭവതി, തേ വാ സമ്ഭവാ പച്ചയാ ഇമസ്സാതി ചിത്തോതുസമ്ഭവോ. സഹ വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകവിഞ്ഞാണേന പവത്തോ സദ്ദോ സവിഞ്ഞാണകസദ്ദോ, സവിഞ്ഞാണകസദ്ദോ പന ന കേവലം സവിഞ്ഞാണകസന്താനപ്പവത്തോവ കുച്ഛിസദ്ദാദിവസേന തസ്സ ഉതുസമുട്ഠിതസ്സാപി സമ്ഭവതോ.

ധരീയതീതി കലാപപരമ്പരായ സന്ധാരീയതി. സൂചനതോതി അത്തനോ വത്ഥുസ്സ സുപാകടകരണതോ. ഗന്ധോ ഹി ‘‘ഇദം സുഗന്ധം, ഇദം ദുഗ്ഗന്ധ’’ന്തി പകാസേതി, പടിച്ഛന്നപുപ്ഫഫലാദീനി ‘‘ഇദമേത്ഥ അത്ഥീ’’തി പേസുഞ്ഞം കരോന്തം വിയ ഹോതീതി.

രസമാനാതി അസ്സാദവസേന തുസ്സമാനാ. രസന്തീതി അസന്തി, അനുഭവന്തീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ര-കാരോ പദസന്ധികരോ. ഏവഞ്ഹി ‘‘രസമാനാ നം അസന്തീതി രസോ’’തി നിരുത്തിനയോ സുന്ദരോ ഹോതി. ഇതരഥാ ‘‘രസന്തി അസ്സാദേന്തീ’’തി വുച്ചമാനേ ‘‘രസമാനാ’’തി ഇദം നിരത്ഥകമേവ സിയാ. അഥ വാ ‘‘രസമാനാ’’തി ഇതോ ര-കാരം, ‘‘രസന്തീ’’തി ഇതോ സ-കാരഞ്ച ഗഹേത്വാ ‘‘രസോ’’തി നിരുത്തിനയോ ദട്ഠബ്ബോ.

൨൯൮. ഫുസീയതീതി ഘട്ടീയതി. കിം തം ഫോട്ഠബ്ബം നാമാതി ആഹ ‘‘പഥവീതേജവായവോ’’തി. ഇമിനാ ധാതുത്തയമേവ കായവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞേയ്യഭാവസങ്ഖാതഫോട്ഠബ്ബം നാമ, ന അഞ്ഞന്തി ദസ്സേതി. കസ്മാ പനേത്ഥ ആപോധാതു ന ഗഹിതാ, നനു സീതതാ ഫുസിത്വാ ഗയ്ഹതി, സാ ച ആപോധാതു ഏവാതി? സച്ചം ഗയ്ഹതി, ന പന ആപോധാതു, കിഞ്ചരഹി തേജോധാതു ഏവ. മന്ദേ ഹി ഉണ്ഹഭാവേ സീതവുദ്ധി, ന സീതതാ നാമ കോചി ഗുണോ അത്ഥി. കേവലം പന ഉണ്ഹഭാവസ്സ മന്ദതായ സീതതാഭിമാനോ. കഥം പനേതം വിഞ്ഞാതബ്ബന്തി ചേ? സീതവുദ്ധിയാ അനവട്ഠിതഭാവതോ പാരാപാരേ വിയ. തഥാ ഹി ഘമ്മകാലേ ആതപേ ഠത്വാ ഛായം പവിട്ഠാനം സീതവുദ്ധി ഹോതി, തത്ഥേവ പഥവീഗബ്ഭതോ ഉട്ഠിതാനം ഉണ്ഹവുദ്ധി ച. കിഞ്ചരഹി ഹിമപാതസമയാദീസു സീതസ്സ പരിപാചകത്തദസ്സനതോ ച തേജോധാതു ഏവ സീതതാതി ദട്ഠബ്ബം. യദി ച സീതതാ ആപോധാതു സിയാ, ഏകസ്മിം കലാപേ ഉണ്ഹഭാവേന സദ്ധിം ഉപലബ്ഭേയ്യ ദ്വിന്നം ധാതൂനം അവിനിബ്ഭോഗപ്പവത്തിതോ, ന ച പനേവം ഉപലബ്ഭതി, തസ്മാ ഞായതി ‘‘ന ആപോധാതു സീതതാ’’തി. ഇദം ചതുമഹാഭൂതാനം അവിനിബ്ഭോഗവുത്തിതം ഇച്ഛന്താനം ഉത്തരം, അനിച്ഛന്താനമ്പി പന ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഏകസ്മിം കലാപേ കിച്ചദസ്സനേന സഭാഗവുത്തിതായ സാധിതായ ഇദമേവ ഉത്തരം. കേചി പന ‘‘വായോധാതു സീതതാ’’തി വദന്തി, തേസമ്പി ഇദമേവ ഉത്തരം. യദി വായോധാതു സീതതാ സിയാ, ഏകസ്മിം കലാപേ ഉണ്ഹഭാവേന സദ്ധിം ഉപലബ്ഭേയ്യ, ന ച പനേവം ഉപലബ്ഭതി, തസ്മാ വിഞ്ഞായതി ‘‘ന വായോധാതു സീതതാ’’തി. യേ പന വദന്തി ‘‘ദ്രവതാ ആപോധാതു, സാ ച ഫുസിത്വാ ഗയ്ഹതീ’’തി, തേ വത്തബ്ബാ ‘‘ദ്രവഭാവോപി നാമ ഫുസീയതീതി ഇദം ആയസ്മന്താനം അധിമാനമത്തം സണ്ഠാനേ വിയാ’’തി. വുത്തഞ്ഹേതം പോരാണേഹി –

‘‘ദ്രവഭാസഹവുത്തീനി, തീണി ഭൂതാനി സമ്ഫുസം;

ദ്രവതം സമ്ഫുസാമീതി, ലോകോയമഭിമഞ്ഞതി.

‘‘ഭൂതേ ഫുസിത്വാ സണ്ഠാനം, മനസാ ഗയ്ഹതേ യഥാ;

പച്ചക്ഖതോ ഫുസാമീതി, ഞാതബ്ബാ ദ്രവതാ തഥാ’’തി.

൨൯൯. സബ്ബം നാമന്തി സബ്ബം ചിത്തചേതസികനിബ്ബാനസമ്മതം നാമം. ചിത്തചേതസികഞ്ഹി ആരമ്മണം പതി നമനതോ നാമം. നിബ്ബാനം പന ചിത്തചേതസികസ്സ അത്താനം പതി നാമനതോ നാമം. രൂപന്തി നിപ്ഫന്നരൂപം. കിം അവിസേസേനാതി ചേ, നോതി ആഹ ‘‘ഹിത്വാ രൂപാദിപഞ്ചക’’ന്തി. ലക്ഖണാനീതി അനിച്ചാദിലക്ഖണാനി. പഞ്ഞത്തീതി നാമുപാദായവസേന ദുവിധാ പഞ്ഞത്തി.

൩൦൦. ഇമാനി പന ഛബ്ബിധാനി ആരമ്മണാനി സബ്ബാനി സബ്ബത്ഥ ലബ്ഭന്തി, ഉദാഹു കത്ഥചി കാനിചീതി ആഹ ‘‘ഛളാരമ്മണാനീ’’തിആദി. തീണി രൂപേതി രൂപാവചരഭൂമിയം രൂപസദ്ദധമ്മവസേന തീണി ആരമ്മണാനി ലബ്ഭന്തി. ഘാനാദിത്തയസ്സ പന തത്ഥ അഭാവതോ ഗന്ധാരമ്മണാദീനി ധമ്മാരമ്മണതോ വിസും ന ലബ്ഭന്തി. അരൂപഭവേ പന സബ്ബസോ രൂപാനം അഭാവതോ ഏകം ധമ്മാരമ്മണമേവ ലബ്ഭതി, ന അഞ്ഞന്തി ആഹ ‘‘അരൂപേ ധമ്മാരമ്മണമേകക’’ന്തി. നനു ച അരൂപഭവതോ ചവിത്വാ കാമഭവേ നിബ്ബത്തന്താനം അരൂപഭവേയേവ ഗതിനിമിത്തവസേന രൂപാരമ്മണം ഉപട്ഠാതീതി? സച്ചം ഉപട്ഠാതി, തം പന കാമഭവേയേവ ആരമ്മണം. ഉപപജ്ജിതബ്ബഭവസ്മിഞ്ഹി വണ്ണോ ഗതിനിമിത്തവസേന ഉപട്ഠാതി.

൩൦൧-൨. ഏവം ഛ ആരമ്മണാനി സരൂപതോ, പവത്തിപ്പഭേദതോ ച ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തേസു അഭയഗിരിവാസീനം കിഞ്ചി വിപ്പടിപത്തിം ദസ്സേത്വാ തം പടിക്ഖിപിതും ‘‘ഖണവത്ഥുപരിത്തത്താ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഖണവത്ഥുപരിത്തത്താതി ഖണസ്സ ചേവ വത്ഥുനോ ച പരിത്തത്താ. യേ രൂപാദയോതി സമ്ബന്ധോ. യേസന്തി യേസം ആചരിയാനം ലദ്ധി. യേസന്തി വാ ധമ്മാരമ്മണേന സഹ സമ്ബന്ധീഭാവതോ, വുത്തം വവത്ഥാപകത്താ ച. തേ ഹി ധമ്മാരമ്മണം വവത്ഥാപേന്തോ അത്തനാ സഹ തം സമ്ബന്ധേന്തി, തസ്മാ ധമ്മാരമ്മണേന സഹ സമ്ബന്ധീഭാവാപേക്ഖായ ‘‘യേസ’’ന്തി സാമിവചനന്തി. ഇമിനാ പന ഇദം വുത്തം ഹോതി – യേ രൂപാദയോ പഞ്ച ആരമ്മണാ സന്തത്തഅയോഗുളേ പതിതജലബിന്ദു വിയ പരിത്തക്ഖണികാ, ദിബ്ബചക്ഖുനാ അസക്കുണേയ്യഗ്ഗഹണാ പരമാണു വിയ പരിത്തവത്ഥുകാ, തതോ ച സകസകവിഞ്ഞാണാനം ആപാഥം ന ഗച്ഛന്തി, കേവലം പന മനോവിഞ്ഞാണസ്സേവ ഗോചരാ, തേ ധമ്മാരമ്മണം നാമാതി യേസം ലദ്ധി, തേ യേസം വാ ധമ്മാരമ്മണം നാമാതി. ഏതേനേവ ച അതീതാനാഗതഭാവേന അതിദൂരഅച്ചാസന്നഭാവേന, കുട്ടാദിഅന്തരിതാഭാവേന ച ആപാഥം അനാഗച്ഛന്താനമ്പി രൂപാദീനം സങ്ഗഹോ കതോ ഹോതീതി. ഏവംലദ്ധികാ പന തേ –

‘‘ഇമേസം ഖോ, ആവുസോ, പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം നാനാവിസയാനം നാനാഗോചരാനം ന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോന്താനം മനോ പടിസ്സരണം, മനോ ച നേസം ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൫൫) –

ഇദം സുത്തം ആഹരിത്വാ പടിക്ഖിപിതബ്ബാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തേ പടിക്ഖിപിതബ്ബാവാ’’തിആദി. തത്ഥ പടിക്ഖിപിതബ്ബാവാതി ന അനുവത്തിതബ്ബാ. അഞ്ഞമഞ്ഞ…പേ… ഭോന്താനന്തി ചക്ഖുന്ദ്രിയം സോതിന്ദ്രിയസ്സ ഗോചരം ന പച്ചനുഭോതി, തഥാ ‘‘സോതിന്ദ്രിയം ചക്ഖുന്ദ്രിയസ്സാ’’തിആദിനാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ആരമ്മണം നേവ പച്ചനുഭോന്താനം നാനുഭവന്താനം ന ഗണ്ഹന്താനം. തേസന്തി തേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം.

൩൦൩. തഞ്ച ഗോചരം മനോ പച്ചനുഭോതീതി സമ്ബന്ധോ. തം രൂപാദിപഞ്ചവിധം ആരമ്മണം ച-സദ്ദേന ധമ്മാരമ്മണഞ്ച മനോ പച്ചനുഭോതി, ചിത്തം ആരമ്മണം കരോതീതി അത്ഥോ. അയം പനേത്ഥ അധിപ്പായോ – യദി ചക്ഖാദീനമാപാഥഗതാനി വിനാ അവസേസാ ധമ്മാരമ്മണാ ഹോന്തി, തദാ തംവിസയം ചിത്തം പഞ്ചിന്ദ്രിയാനം വിസയം പച്ചനുഭോന്തം നാമ ന ഹോതി, അത്തനോയേവ പന വിസയം പച്ചനുഭോന്തം നാമ ഹോതി. ഏവഞ്ച സതി മനോവ തേസം ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോതീതി ദുപ്പരിഹാരിയം ഭവേയ്യ, ന ച തം സുത്തവചനം സക്കാ അതിക്കമേതും, തസ്മാ വുത്തനയേന ചക്ഖാദീനം അനാപാഥഗതാപി മനോഗോചരാ രൂപാദയോ രൂപാദിആരമ്മണാനേവ ഹോന്തി, ന ധമ്മാരമ്മണാതി. യദി രൂപാരമ്മണം ചിത്തം അത്തനോ വിസയം നാനുഭോതി, പരവിസയമേവ അനുഭോതി, കഥം ദസ്സനാദികിച്ചം ന കരോതി? തംതംകിച്ചാനം നിസ്സയഭൂതസ്സ വത്ഥുനോ അനിസ്സിതത്താ. കഥഞ്ചരഹി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനം വിസയം പച്ചനുഭോതി നാമ? ദസ്സനാദികിച്ചസ്സ അകരണേപി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീഹി ദിട്ഠാദിആകാരസ്സേവ ഗഹണതോ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനം വിസയം പച്ചനുഭോതി നാമ. യദി ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീഹി ദിട്ഠാദിആകാരം ന ഗണ്ഹാതി, രൂപാദീനം നീലത്താദിവസേന ജാനനം മനോവിഞ്ഞാണമേവ കരോതി, ന പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനീതി തഥാ ജാനനമേവ ന ഹോതി. തസ്സ പന അത്ഥിതായേവേതം വിഞ്ഞാതബ്ബം – അനാപാഥഗതരൂപാദാരമ്മണം ചിത്തം അത്തനോ വിസയം ന പച്ചനുഭോതി നാമ. അഥ ഖോ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനം വിസയമേവ പച്ചനുഭോതീതി. അഥ സിയാ, ന മയം ചിത്തസ്സ പഞ്ചിന്ദ്രിയവിസയാനുഭവനം പടിക്ഖിപാമ, തസ്സ പന അനുഭവനം ദസ്സനാദികിച്ചവിരഹേന ധമ്മാരമ്മണവസേനേവാതി ചേ? തമ്പി ന, സുത്തേ തഥാ ആഗതട്ഠാനസ്സ അഭാവതോ. യദി ഹി ചിത്തം ദസ്സനാദികിച്ചവിരഹേന പഞ്ചിന്ദ്രിയവിസയം ധമ്മാരമ്മണവസേനേവ പച്ചനുഭോതി, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനം വിസയം പച്ചനുഭവമാനാ മനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതുപി ധമ്മാരമ്മണായേവ സിയാ, ഏവഞ്ച സതി ‘‘ധമ്മായതനം മനോധാതുയാ ച മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ച തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി പട്ഠാനേ വത്തബ്ബം സിയാ, തഥാ പന അവത്വാ –

‘‘രൂപായതനം സദ്ദായതനം ഗന്ധായതനം രസായതനം ഫോട്ഠബ്ബായതനം മനോധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൨),

‘‘രൂപായതനം…പേ… ധമ്മായതനം മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ച (പട്ഠാ. ൧.൧.൨) –

വുത്തത്താ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനം വിസയം പച്ചനുഭോന്തീ മനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതു തംപഞ്ചിന്ദ്രിയാനം വിസയവസേന പച്ചനുഭോതി, ന ധമ്മായതനവസേനാതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം.

൩൦൪-൫. ഏവം ഏകേനാകാരേന പടിക്ഖേപവിധിം ദസ്സേത്വാ പുന അപരേനപി കാരണേന ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദിബ്ബചക്ഖാദീ’’തിആദി. ആദി-ഗ്ഗഹണേന ദിബ്ബസോതഞാണഗ്ഗഹണം. ഇതിപി ന യുജ്ജതീതി ന കേവലം പുബ്ബേ വുത്തേനേവ കാരണേന, അഥ ഖോ ഇമിനാപി കാരണേന ന യുജ്ജതീതി വുത്തം ഹോതി. യദിപി ചക്ഖാദീനം അനാപാഥഗതരൂപാദീനി ധമ്മാരമ്മണാ നാമ ഹോന്തി, തദാ ദിബ്ബചക്ഖാദീനി രൂപാദിആരമ്മണാനി ന സിയും തേസം പസാദവിസയാനം രൂപസദ്ദാനം പരിഗ്ഗണ്ഹനതോ, ഏവഞ്ച സതി സുത്തേസു ദിബ്ബചക്ഖുദിബ്ബസോതാനം ധമ്മാരമ്മണതാവ വത്തബ്ബാ, ന രൂപാദിആരമ്മണതാ, വുത്താ ച സാ, തസ്മാ ചക്ഖാദീനം അവിസയാ രൂപാദയോ രൂപാദാരമ്മണാനേവ, ന ധമ്മാരമ്മണാതി. തേനേവ ച ധമ്മസങ്ഗഹേപി –

‘‘യസ്മിം സമയേ കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി സോമനസ്സസഹഗതം ഞാണസമ്പയുത്തം രൂപാരമ്മണം വാ സദ്ദാരമ്മണം വാ ഗന്ധാരമ്മണം വാ രസാരമ്മണം വാ ഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണം വാ ധമ്മാരമ്മണം വാ, യം യം വാ പനാരബ്ഭ, തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോ ഹോതി…പേ… അവിക്ഖേപോ ഹോതീ’’തി (ധ. സ. ൧) –

വുത്തം. കിഞ്ച അനാപാഥഗതാനം ധമ്മാരമ്മണത്തേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം രൂപാദിആരമ്മണം ന ഹോതീതി ആപജ്ജതീതി. ഏവം സതീതി യദി കദാചി രൂപാദിആരമ്മണം ഹുത്വാ കദാചി ധമ്മാരമ്മണം ഹോതി, കദാചി ധമ്മാരമ്മണം ഹുത്വാ കദാചി രൂപാദിആരമ്മണം ഹോതി, തദാ തേസം രൂപാദിആരമ്മണാനം നിയമോപി കഥം ഭവേ ‘‘ഇദം രൂപാദിആരമ്മണം, ഇദം ധമ്മാരമ്മണ’’ന്തി നിയമോ ന ഭവേയ്യ, ആരമ്മണസങ്കരോ ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ.

൩൦൬. ഏവം ഛബ്ബിധം ആരമ്മണം ദസ്സേത്വാ ഇദാനിസ്സ അനന്തരഭേദം പരിത്താരമ്മണാദിത്തികവസേന ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സബ്ബം ആരമ്മണ’’ന്തിആദി. ഛബ്ബിധം പരിത്തത്തികാദികം തം ഏതം സബ്ബം ആരമ്മണന്തി സമ്ബന്ധോ. പരിത്തത്തികാദീനന്തി പരിത്താരമ്മണത്തികാദീനം. പരിത്താരമ്മണത്തികോ ഹി ഇധ ‘‘പരിത്തത്തികോ’’തി വുത്തോ മജ്ഝപദലോപവസേന. ആദി-ഗ്ഗഹണേന മഗ്ഗാരമ്മണത്തികോ അതീതാരമ്മണത്തികോ അജ്ഝത്താരമ്മണത്തികോതി ഇമേസം തിണ്ണം തികാനം സങ്ഗഹോ. തത്ഥ ‘‘പരിത്താരമ്മണാ ധമ്മാ, മഹഗ്ഗതാരമ്മണാ ധമ്മാ, അപ്പമാണാരമ്മണാ ധമ്മാ’’തി ഏവമാഗതോ പരിത്താരമ്മണത്തികോ. ആദിപദവസേന ‘‘മഗ്ഗാരമ്മണാ ധമ്മാ, മഗ്ഗഹേതുകാ ധമ്മാ, മഗ്ഗാധിപതിനോ ധമ്മാ’’തി ഏവമാഗതോ മഗ്ഗാരമ്മണത്തികോ. ‘‘അതീതാരമ്മണാ ധമ്മാ, അനാഗതാരമ്മണാ ധമ്മാ, പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ ധമ്മാ’’തി ഏവമാഗതോ അതീതാരമ്മണത്തികോ. ‘‘അജ്ഝത്താരമ്മണാ ധമ്മാ, ബഹിദ്ധാരമ്മണാ ധമ്മാ, അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണാ ധമ്മാ’’തി ഏവമാഗതോ അജ്ഝത്താരമ്മണത്തികോതി വേദിതബ്ബം.

൩൦൭-൯. ക്രിയാഹേതുദ്വയന്തി അഹേതുകകിരിയദ്വയം ഹസിതുപ്പാദമനോധാതു ഇതരസ്സ മഹഗ്ഗതാദിആരമ്മണതാവസേനാപി വക്ഖമാനത്താ. ‘‘ഇട്ഠാദിഭേദാ’’തിആദി പരിത്താരമ്മണഭാവവിഭാവനം. ഇട്ഠാദിഭേദാതി ഇട്ഠഇട്ഠമജ്ഝത്തഅനിട്ഠഅനിട്ഠമജ്ഝത്തഭേദാ. പടിപാടിയാതി ‘‘രൂപം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ, സദ്ദോ സോതവിഞ്ഞാണസ്സാ’’തിആദിനാ അനുക്കമതോ. രൂപാദി…പേ… ത്തയസ്സ തൂതി കിരിയാമനോധാതുയാ ചേവ കുസലാകുസലവിപാകവിഭാഗവസേന ദ്വിന്നം മനോധാതൂനഞ്ച സബ്ബം രൂപാദിപഞ്ചകഗോചരം. താ ഹി ഹദയവത്ഥും നിസ്സായ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം പുരിമപച്ഛിമാ ഹുത്വാ നിയതാ രൂപാദീനേവ ആരബ്ഭ പവത്തന്തി.

൩൧൧. കാമധാതുയന്തി കാമഭവേ. തത്ഥ ഹി നേസം സബ്ബേസം വത്ഥാരമ്മണാനി ഉപലബ്ഭന്തി. ചത്താരീതി തേസ്വേവ കിരിയാമനോധാതു, കുസലവിപാകചക്ഖുസോതവിഞ്ഞാണാനി, തഥാ സമ്പടിച്ഛനന്തി ഇമാനി ചത്താരി ചിത്താനി. സേസാനി പന വത്ഥാരമ്മണാഭാവേന തത്ഥ നുപ്പജ്ജന്തി. നേവ കിഞ്ചീതി വത്ഥാരമ്മണാനം സബ്ബസോ അഭാവതോ ഏതേസു കിഞ്ചി ന ജായതി.

൩൧൨-൩. ‘‘മഹാപാകാന’’ന്തിആദി പഠമപരിച്ഛേദേ വുത്തത്ഥമേവ. പടുപ്പന്നാതി പച്ചുപ്പന്നാ.

൩൧൪. ഏവം പരിത്താരമ്മണേ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി മഹഗ്ഗതാരമ്മണേ അപ്പമാണാരമ്മണേ ച ദസ്സേതും ‘‘ദുതിയാരുപ്പചിത്തഞ്ചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ദുതിയാരുപ്പചിത്തം പഠമാരുപ്പാരമ്മണതോ, ചതുത്ഥാരുപ്പം തതിയാരുപ്പാരമ്മണതോ മഹഗ്ഗതാരമ്മണം. ഛബ്ബിധന്തി കുസലവിപാകകിരിയാവസേന പച്ചേകം തിവിധതായ ഛപ്പകാരം.

൩൧൬-൨൦. ഞാണം പരിഹീനം ഏതേസം, ഞാണതോ പരിഹീനാതി വാ ഞാണഹീനാ. പരിത്താരമ്മണാ…പേ… ഹോന്തി തേതി അട്ഠ ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദാ സേഖപുഥുജ്ജനഖീണാസവാനം കദാചി നിരുസ്സുക്കഭാവേന ആദരാകരണവസേന അകമ്മഞ്ഞസരീരതാഅഞ്ഞവിഹിതതാഹി വാ അസക്കച്ചദാനപച്ചവേക്ഖണധമ്മസ്സവനാദീസു അതിപഗുണവിപസ്സനായ ച കാമാവചരധമ്മേ ആരബ്ഭ പവത്തികാലേ പരിത്താരമ്മണാ. അതിപഗുണാനം പഠമജ്ഝാനാദീനം പച്ചവേക്ഖണകാലേ മഹഗ്ഗതാരമ്മണാ. കസിണനിമിത്താദിപഞ്ഞത്തിപച്ചവേക്ഖണകാലേ പരിത്താരമ്മണാദിവസേന നവത്തബ്ബാ. അകുസലേസു ചത്താരോ ദിട്ഠിസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദാ ചതുപഞ്ഞാസകാമാവചരധമ്മാനം, രൂപസ്സ ച ‘‘അത്താ സത്തോ’’തി പരാമസനഅസ്സാദനാഭിനന്ദനകാലേ പരിത്താരമ്മണാ. തേനേവാകാരേന സത്തവീസതിമഹഗ്ഗതധമ്മേ ആരബ്ഭ പവത്തകാലേ മഹഗ്ഗതാരമ്മണാ. പണ്ണത്തിധമ്മേ ആരബ്ഭ പവത്തനകാലേ സിയാ നവത്തബ്ബാ പരിത്താരമ്മണാദിവസേന. ദിട്ഠിവിപ്പയുത്താനി തേയേവ ധമ്മേ ആരബ്ഭ വിനാ പരാമാസേന അസ്സാദനാഭിനന്ദനവസേന പവത്തിയം, പടിഘസമ്പയുത്താനി ദോമനസ്സവസേന പവത്തിയം, വിചികിച്ഛാസമ്പയുത്തം ദ്വേള്ഹകഭാവേന, ഉദ്ധച്ചസഹഗതം വിക്ഖിപനവസേന, അവൂപസമവസേന ച പവത്തിയം പരിത്തമഹഗ്ഗതനവത്തബ്ബാരമ്മണാതി വേദിതബ്ബാ. ക്രിയതോപി ച തഥാതി കിരിയചിത്തതോപി ഞാണസമ്പയുത്താ ചത്താരോതി അത്ഥോ. ക്രിയാവോട്ഠബ്ബനന്തി സരൂപകഥനമേതം, ന പന കുസലാകുസലവിപാകവോട്ഠബ്ബനസ്സ വിജ്ജമാനത്താ.

തിവിധോ ഹോതി ഗോചരോതി പരിത്തമഹഗ്ഗതഅപ്പമാണവസേന തിവിധോപി ഗോചരോ ഹോതി. കഥം? കുസലകിരിയാവസേന അട്ഠ ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദാ സേഖപുഥുജ്ജനഖീണാസവാനം സക്കച്ചദാനപച്ചവേക്ഖണധമ്മസ്സവനവിപസ്സനാദീസു കാമാവചരധമ്മേ ആരബ്ഭ പവത്തകാലേ കാമാവചരാരമ്മണികഅഭിഞ്ഞായ പരികമ്മാനുലോമകാലേ ച പരിത്താരമ്മണാ. പഠമജ്ഝാനാദിപച്ചവേക്ഖണകാലേ മഹഗ്ഗതാരമ്മണഝാനാദീനം പരികമ്മകാലേ മഹഗ്ഗതധമ്മേ ആരബ്ഭ സമ്മസനകാലേ ച മഹഗ്ഗതാരമ്മണാ ഹോന്തി. യഥാലാഭം ഗോത്രഭുവോദാനകാലേ പന ലോകുത്തരം ധമ്മം പച്ചവേക്ഖണകാലേ ച നിബ്ബാനാരമ്മണാഭിഞ്ഞായ പരികമ്മകാലേ ച അപ്പമാണാരമ്മണാ. പണ്ണത്തിപച്ചവേക്ഖണകാലേ പണ്ണത്താരമ്മണികഝാനാഭിഞ്ഞാനം പരികമ്മകാലേ ച നവത്തബ്ബാ. അഭിഞ്ഞാദ്വയസ്സ പരിത്താദിആരമ്മണതം സത്തരസമപരിച്ഛേദേ വക്ഖതി. കിരിയാവോട്ഠബ്ബനമ്പി യഥാവുത്തധമ്മാനം തംതംആരമ്മണേ പവത്തമാനാനം പുരേചരം ഹുത്വാ തം തദേവ ആവജ്ജന്തം പവത്തതീതി പരിത്താദിആരമ്മണം. പഞ്ചദ്വാരേ വോട്ഠബ്ബനവസേന പവത്തിയം പരിത്താരമ്മണമേവ.

വുത്താവസേസാനീതി യഥാവുത്തേഹി അവസിട്ഠാനി പന്നരസ രൂപാവചരാനി പഠമതതിയാനി, ഛ അരൂപാവചരകുസലവിപാകകിരിയചിത്താനീതി ഏകവീസതി ചിത്താനി. നവത്തബ്ബാരമ്മണാനീതി പരിത്താദിവസേന നവത്തബ്ബസ്സ കസിണാദിനിമിത്തസത്തപഞ്ഞത്തിആകാസവിഞ്ഞാണാഭാവസ്സ ആരമ്മണകരണതോ നവത്തബ്ബാരമ്മണാനി.

പരിത്താരമ്മണത്തികം സമത്തം.

൩൨൧-൨. ഏവം പരിത്താരമ്മണത്തികവസേന വിസയീവിഭാഗം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യസ്മാ അപ്പമാണാരമ്മണനിദ്ദേസേനേവ മഗ്ഗാരമ്മണത്തികസങ്ഗഹിതോപി വിസയീവിഭാഗോ നിദ്ദിട്ഠോ ഹോതി, തസ്മാ തം പഹായ അതീതാരമ്മണത്തികവസേന ദസ്സേതും ‘‘ദുതിയാരുപ്പചിത്തഞ്ചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ദുതിയാരുപ്പചിത്തം അതീതസ്സ പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണകരണതോ, ചതുത്ഥാരുപ്പം തതിയാരുപ്പസ്സ ആരമ്മണകരണതോ ഏകന്തഅതീതാരമ്മണം. പച്ചുപ്പന്നാവ ഗോചരാതി രൂപാദിമ്ഹി ധരമാനേയേവ പഞ്ചദ്വാരികചിത്താനം ഉപ്പജ്ജനതോ. അനാഗതാരമ്മണം പന നിയതം കിഞ്ചി നത്ഥി അനാഗതംസഞാണസ്സപി പഞ്ചമജ്ഝാനതോ അഭിന്നത്താ.

൩൨൪-൬. സിയാ…പേ… നാഗതഗോചരാതി അട്ഠ താവ മഹാവിപാകാ ദേവമനുസ്സാനം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണകാലേ കമ്മം വാ കമ്മനിമിത്തം വാ ആരബ്ഭ പവത്തിയം അതീതാരമ്മണാ. ഭവങ്ഗചുതികാലേപി ഏസേവ നയോ. ഗതിനിമിത്തം പന കദാചി കമ്മനിമിത്തഞ്ച ആരബ്ഭ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണകാലേ, തദനന്തരം ഭവങ്ഗകാലേ ച പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ, തഥാ പഞ്ചദ്വാരേ തദാരമ്മണവസേന പവത്തിയം. മനോദ്വാരേ പന അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാനം ജവനാനം ആരമ്മണം ഗഹേത്വാ പവത്തിയം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ. കുസലാകുസലവിപാകാഹേതുകഉപേക്ഖാസഹഗതമനോവിഞ്ഞാണധാതുദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. കേവലഞ്ഹി താ യഥാക്കമം മനുസ്സേസു ജച്ചന്ധാദീനം, അപായേസു ച സബ്ബേസം പടിസന്ധി ഹോന്തി. പഞ്ചദ്വാരേ ച സന്തീരണകാലേ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാവ ഹോന്തീതി അയമേതേസം വിസേസോ. സോമനസ്സസഹഗതാ പന പഞ്ചദ്വാരേ സന്തീരണവസേന, തദാരമ്മണവസേന ച പവത്തികാലേ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ, മനോദ്വാരേ ച തദാരമ്മണകാലേ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാതി വേദിതബ്ബാ. ഹസിതുപ്പാദചിത്തം പന ഖീണാസവാനം പഞ്ചദ്വാരേ ഹട്ഠപഹട്ഠാകാരം കുരുമാനാനം പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം ഹോതി, മനോദ്വാരേ അതീതാദിഭേദേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഹസിതുപ്പാദവസേന പവത്തിയം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം. ‘‘കുസലാകുസലാ’’തിആദീസു കുസലേസു താവ ചത്താരോ ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദാ സേഖപുഥുജ്ജനാനം, അതീതാദിഭേദാനി ഖന്ധധാതുആയതനാനി സമ്മസനകാലേ, പച്ചവേക്ഖണകാലേ, അതീതാദിആരമ്മണികഅഭിഞ്ഞാനം പരികമ്മകാലേ ച അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ. പഞ്ഞത്തിനിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖണകാലേ, ഗോത്രഭുവോദാനകാലേ, പഞ്ഞത്തിനിബ്ബാനാരമ്മണികഅഭിഞ്ഞാനം പരികമ്മാദികാലേ ച നവത്തബ്ബാരമ്മണാ. പഞ്ഞത്തിനിബ്ബാനാനി ഹി ഇധ അതീതാദികാലവസേന നവത്തബ്ബാനീതി തദാരമ്മണാനി അതീതാരമ്മണാദിവസേന നവത്തബ്ബാനി. തേനാഹ ‘‘സന്തപഞ്ഞത്തികാലേപീ’’തി, യഥാസമ്ഭവം സന്തസ്സ നിബ്ബാനസ്സ, പഞ്ഞത്തിയാ ച ആരമ്മണകരണകാലേതി അത്ഥോ. പോത്ഥകേസു പന ‘‘സന്തേ പഞ്ഞത്തികാലേസൂ’’തി ലിഖന്തി, സോ അപാഠോ. തസ്സ പന അപാഠഭാവം അജാനന്താ അത്ഥഹാനിമ്പി അസല്ലക്ഖേത്വാ വചനവിപല്ലാസവസേന പഞ്ഞത്തികാലസ്മിം സതീതി അത്ഥം ലിഖന്തി. ഞാണവിപ്പയുത്താനിപി വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി. കേവലഞ്ഹി തേസം മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖണാനി നത്ഥി. ഞാണവിരഹേന ലോകുത്തരധമ്മാരമ്മണേ അസമത്ഥഭാവതോതി അയമേവ വിസേസോ.

അകുസലേസു ചത്താരോ ദിട്ഠിസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദാ അതീതാദിഭേദാനം തേഭൂമകധമ്മാനം അസ്സാദനാഭിനന്ദനപരാമസനകാലേ അതീതാദിആരമ്മണാ. തഥേവ പഞ്ഞത്തിം ആരബ്ഭ പവത്തികാലേ നവത്തബ്ബാരമ്മണാ. ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തേസുപി ഏസേവ നയോ. കേവലഞ്ഹി തത്ഥ പരാമാസഗ്ഗഹണം നത്ഥി. ദ്വേ പടിഘസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദാ അതീതാദിഭേദേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ദുസ്സനകാലേ അതീതാദിആരമ്മണാ, പണ്ണത്തിം ആരബ്ഭ ദുസ്സനകാലേ നവത്തബ്ബാരമ്മണാ. വിചികിച്ഛുദ്ധച്ചസമ്പയുത്താ തേസു ധമ്മേസു അനിട്ഠങ്ഗതഭാവേന ച അവൂപസമവിക്ഖേപവസേന ച പവത്തിയം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നനവത്തബ്ബാരമ്മണാ. കിരിയാസു അട്ഠ സഹേതുകചിത്തുപ്പാദാ കുസലചിത്തുപ്പാദഗതികാ ഏവ. തത്ഥ ഹി ഞാണസമ്പയുത്താ കുസലേസു ഞാണസമ്പയുത്തേഹി, ഞാണവിപ്പയുത്താ ഞാണവിപ്പയുത്തേഹി സമാനാ. കേവലം പന തേ സേഖപുഥുജ്ജനാനം ഉപ്പജ്ജന്തി, ഇമേ ഖീണാസവാനന്തി അയമേവേത്ഥ വിസേസോ. കിരിയാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു പന ഉപേക്ഖാസഹഗതാ പഞ്ചദ്വാരേ വോട്ഠബ്ബനവസേന പവത്തിയം പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ, മനോദ്വാരേ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാനഞ്ചേവ പഞ്ഞത്തിനിബ്ബാനാരമ്മണാനഞ്ച ജവനാനം പുരേചാരികകാലേ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നനവത്തബ്ബാരമ്മണാ. അഭിഞ്ഞാദ്വയസ്സ അതീതാദിആരമ്മണതം വക്ഖതി. നവത്തബ്ബാ…പേ… ആദിനാതി കസിണനിമിത്താദിപഞ്ഞത്താരമ്മണത്താ അതീതാരമ്മണാദിനാ നവത്തബ്ബാ.

൩൨൭. ക്രിയാ പഞ്ചാതി ഞാണസമ്പയുത്താ ചതസ്സോ, അഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു ഉപേക്ഖാസഹഗതാതി ഇമാ പഞ്ച കിരിയാ. രൂപതോ പഞ്ചമീ ക്രിയാതി രൂപാവചരപഞ്ചമജ്ഝാനസങ്ഖാതാ കിരിയാഭിഞ്ഞാ ച. നത്ഥി കിഞ്ചി അഗോചരന്തി അതീതാദിഭേദേസു, കാലവിമുത്തേസു ച അഗോചരം നാമ കിഞ്ചി നത്ഥി, സബ്ബമേവ നേസം ഗോചരം ഹോതീതി അത്ഥോ.

അതീതാരമ്മണത്തികം.

വുത്തനയാനുസാരേനേവ അജ്ഝത്താരമ്മണത്തികസങ്ഗഹിതോപി വിസയീവിഭാഗോ സക്കാ വിഞ്ഞാതുന്തി സോ വിസും ന ഉദ്ധടോ. സരൂപതോ പനേസ ഏവം വേദിതബ്ബോ – വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനന്തി ഇമേ താവ കുസലവിപാകകിരിയാവസേന ഛ ചിത്തുപ്പാദാ അത്തനോ സന്താനസമ്ബന്ധം ഹേട്ഠിമം സമാപത്തിം ആരബ്ഭ പവത്തനതോ അജ്ഝത്താരമ്മണാ. രൂപാവചരചതുക്കജ്ഝാനാനി, പഠമതതിയാരൂപ്പാനി, ലോകുത്തരകുസലവിപാകാനി ച നിയകജ്ഝത്തതോ ബഹിഭാവേന ബഹിദ്ധാഭൂതാനി പഥവീകസിണാദീനി ആരബ്ഭ പവത്തിതോ ബഹിദ്ധാരമ്മണാനി. സബ്ബേവ കാമാവചരകുസലാകുസലാബ്യാകതാ ധമ്മാ രൂപാവചരപഞ്ചമജ്ഝാനഞ്ച അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണാനി. തത്ഥ കാമാവചരകുസലതോ ചത്താരോ ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദാ അത്തനോ ഖന്ധാദീനി പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ അജ്ഝത്താരമ്മണാ, പരേസം ഖന്ധാദിപച്ചവേക്ഖണേ, പണ്ണത്തിനിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖണേ ച ബഹിദ്ധാരമ്മണാ, തദുഭയവസേന അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണാ. ഞാണവിപ്പയുത്തേസുപി ഏസേവ നയോ. കേവലഞ്ഹി തേസം നിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖണാ നത്ഥി. അകുസലാപി അത്തനോ ഖന്ധാദീനം അസ്സാദനാഭിനന്ദനപരാമാസാദികാലേ അജ്ഝത്താരമ്മണാ, പരസ്സ ഖന്ധാദീസു ചേവ അനിന്ദ്രിയബദ്ധരൂപകസിണാദീസു ച തഥേവ പവത്തികാലേ ബഹിദ്ധാരമ്മണാ, തദുഭയവസേന അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണാ. ദ്വേപഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി, തിസ്സോ ച മനോധാതുയോതി ഇമേ തേരസ ചിത്തുപ്പാദാ അത്തനോ രൂപാദീനി ആരബ്ഭ പവത്തിയം അജ്ഝത്താരമ്മണാ, പരസ്സ രൂപാദീസു പവത്താ ബഹിദ്ധാരമ്മണാ, തദുഭയവസേന അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണാ, സോമനസ്സസഹഗതം സന്തീരണം പഞ്ചദ്വാരേ സന്തീരണതദാരമ്മണവസേന അത്തനോ പഞ്ചരൂപാദിധമ്മേ മനോദ്വാരേ തദാരമ്മണവസേന അഞ്ഞേപി അജ്ഝത്തികേ കാമാവചരധമ്മേ ആരബ്ഭ പവത്തിയം അജ്ഝത്താരമ്മണാ, പരേസം ധമ്മേസു പവത്തമാനാ ബഹിദ്ധാരമ്മണാ, തദുഭയവസേന അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണാ. ഉപേക്ഖാസഹഗതസന്തീരണദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

കേവലം പന തം സുഗതിദുഗ്ഗതീസു പടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിവസേനാപി അജ്ഝത്താദിഭേദേസു കമ്മാദീസു പവത്തതി. അട്ഠ മഹാവിപാകാനി പടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിതദാരമ്മണവസേന അജ്ഝത്താദിഭേദേസു ധമ്മേസു പവത്തനതോ അജ്ഝത്താദിആലമ്ബണാനി. ഹസിതുപ്പാദമ്പി അത്തനോ രൂപാദീനി ആരബ്ഭ പഹട്ഠാകാരകരണവസേന പവത്തിയം അജ്ഝത്താരമ്മണം, പരസ്സ രൂപാദീസു പവത്തം ബഹിദ്ധാരമ്മണം. മനോദ്വാരേപി അത്തനോ കതകിരിയപച്ചവേക്ഖണേന ഹസിതുപ്പാദനേ അജ്ഝത്താരമ്മണം, പരേസം കതകിരിയപച്ചവേക്ഖണേന ബഹിദ്ധാരമ്മണം, തദുഭയവസേന അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണം. മനോദ്വാരാവജ്ജനം പന മനോദ്വാരേ ആവജ്ജനവസേന, പഞ്ചദ്വാരേ ച വോട്ഠബ്ബനവസേന പവത്തിയം അജ്ഝത്താദിആരമ്മണം. അട്ഠ മഹാകിരിയാ കുസലഗതികായേവ. കേവലഞ്ഹി താ ഖീണാസവാനം ഉപ്പജ്ജന്തി, കുസലാനി സേഖപുഥുജ്ജനാനന്തി ഏത്തകമേവ നാനത്തം. രൂപാവചരപഞ്ചമജ്ഝാനസ്സ അജ്ഝത്താദിആരമ്മണതം വക്ഖതി.

൩൨൯. ‘‘ഫലം, മഗ്ഗ’’ന്തി ച സാമഞ്ഞേന പുച്ഛിതത്താ ആഹ ‘‘ചത്താരോ…പേ… പുഞ്ഞതോ’’തി.

൩൩൨-൪. അരഹത്തമഗ്ഗഫലാനി പന തേ ജാനിതും ന സക്കോന്തി, തഥാ കുസലാഭിഞ്ഞാ ച. തേനാഹ ‘‘സബ്ബേസു പനാ’’തിആദി. വോട്ഠബ്ബനസ്സ ആവജ്ജനകിച്ചസമയം സന്ധായ ഗാഥാബന്ധസുഖത്ഥം ‘‘വോട്ഠബ്ബനമ്പി ചാ’’തി വുത്തം. ‘‘ചത്താരോ…പേ… പുഞ്ഞതോ’’തി ഇദം ഞാണസമ്പയുത്തസ്സാപി സേഖപുഥുജ്ജനസന്താനപ്പവത്തസ്സ അഗ്ഗമഗ്ഗഫലജാനനേ അസമത്ഥതായ നിദസ്സനമത്തം. കുസലാഭിഞ്ഞാചിത്തമ്പി പന തം ഗോചരം കാതുമസമത്ഥമേവ. ഏവഞ്ച കത്വാ ഹേട്ഠാ ‘‘ക്രിയാഭിഞ്ഞാ മനോധാതൂ’’തി വുത്തം.

൩൩൫-൮. കസ്മാതി കാരണപുച്ഛാ. ‘‘അരഹതോ’’തിആദി വിസ്സജ്ജനം. ഹി-സദ്ദോ ‘‘യസ്മാ’’തി ഇമസ്സ അത്ഥേ. യസ്മാ പുഥുജ്ജനാ വാ സേഖാ വാ അരഹതോ മഗ്ഗചിത്തം, ഫലമാനസഞ്ച ജാനിതും ന സക്കോന്തി, തസ്മാതി അത്ഥോ. അയഞ്ച നേസം അസമത്ഥതാ അനധിഗതത്താ അനധിഗതേ ച വിസയേ സബ്ബേസമ്പി മോഹോ അത്ഥേവാതി ദസ്സേതും ‘‘പുഥുജ്ജനോ ന ജാനാതീ’’തിആദി വുത്തം. സോതാപന്നസ്സ മാനസന്തി സോതാപന്നസ്സ പാടിപുഗ്ഗലികം മഗ്ഗഫലസങ്ഖാതലോകുത്തരമാനസം. ഏവം ‘‘സകദാഗാമിസ്സ മാനസ’’ന്തിആദീസുപി. ലോകിയമാനസം പന അരഹന്തസ്സാപി ജാനാതി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘അഥ ഖോ മാരോ പാപിമാ ഭഗവതോ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായാ’’തി. വുത്തമേവത്ഥം സങ്ഖിപിത്വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഹേട്ഠിമോ ഹേട്ഠിമോ’’തിആദി. യഥേവ ഹേട്ഠിമോ ഹേട്ഠിമോ പുഗ്ഗലോ ഉപരൂപരി ചിത്തം ന ജാനാതി, ഏവം ഉപരിമോ ഉപരിമോപി ഹേട്ഠിമസ്സ ഹേട്ഠിമസ്സ ചിത്തം ന ജാനാതീതി ചേ? നോ ന ജാനാതി, സോ പന അത്തനാ അധിഗതവിസയത്താ ജാനാതിയേവാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉപരൂപരീ’’തിആദി. യഥാ ‘‘ഉപരൂപരീ’’തി വുത്തം, ഏവം ‘‘ഹേട്ഠിമസ്സ ഹേട്ഠിമസ്സാ’’തി വത്തബ്ബേ ഏകം ഹേട്ഠിമ-സദ്ദം ച-സദ്ദേന സങ്ഗഹേത്വാ ‘‘ഹേട്ഠിമസ്സ ച മാനസ’’ന്തി വുത്തം.

൩൩൯-൪൧. ഏവമ്പി വിസയീപധാനവസേന വിഭാഗം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വിസയപ്പധാനവസേന ദസ്സേതും ‘‘യോ ധമ്മോ’’തിആദി വുത്തം. കുസലമേവ ആരമ്മണന്തി കുസലാരമ്മണം. കാമേതി പദം ഉഭയത്ഥ സമ്ബന്ധിതബ്ബം ‘‘കാമേ കുസലാരമ്മണം കാമേ കുസലാകുസലസ്സാ’’തി. കിഞ്ചാപി ഹി അകുസലസ്സ ഏകന്തകാമാവചരത്താ ന ഏതസ്സ വിസേസിതബ്ബതാ അത്ഥി, കുസലം പന വിസേസിതബ്ബമേവാതി തം അപേക്ഖായ ‘‘കാമേ’’തി ഉപരിപദേന സമ്ബന്ധിതബ്ബമേവ. അഥ വാ അകുസലസഹചരിയതോ കുസലമ്പി കാമാവചരമേവ ഗയ്ഹതീതി ‘‘കാമേ’’തി ഇദം പുരിമപദസ്സേവ വിസേസനം ദട്ഠബ്ബം.

കാമാവചരപാകസ്സാതി പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമ്പടിച്ഛനാനം ഏകന്തേന രൂപക്ഖന്ധാരമ്മണത്താ തദവസേസസ്സ ഏകാദസവിധസ്സ കാമാവചരവിപാകസ്സ. കാമക്രിയസ്സാതി വുത്തനയേനേവ മനോധാതുവജ്ജിതസ്സ ദസവിധകാമാവചരകിരിയചിത്തസ്സ. ഏതേസം…പേ… ആരമ്മണം സിയാതി ഏത്ഥ കുസലസ്സ താവ അത്തനാ കതസ്സ ദാനാദികാമാവചരകുസലസ്സ പസന്നചിത്തേന അനുസ്സരണകാലേ, തഥേവ പരേഹി കതസ്സ അനുമോദനകാലേ, തസ്സേവ ദുവിധസ്സാപി അനിച്ചതാദിവസേന പച്ചവേക്ഖണകാലേ, ചേതോപരിയഞാണാദീനം പരിത്തകുസലാരമ്മണികഅഭിഞ്ഞാനം പരികമ്മാദികാലേ ച ആരമ്മണം ഹോതി. അകുസലേസു ച ചതുന്നം ദിട്ഠിഗതസമ്പയുത്താനം കാമാവചരകുസലം ആരബ്ഭ അസ്സാദനാഭിനന്ദനപരാമസനകാലേ, ദിട്ഠിവിപ്പയുത്താനം കേവലം അസ്സാദനാദികാലേ ച ദ്വിന്നം പടിഘസമ്പയുത്താനം അത്തനാ, പരേഹി ച കതകുസലമാരബ്ഭ വിപ്പടിസാരദുസ്സനകാലേ, വിചികിച്ഛാചിത്തസ്സ അസന്നിട്ഠാനകാലേ, ഉദ്ധച്ചസഹഗതസ്സ അവൂപസമവിക്ഖേപകാലേ ച ആരമ്മണം ഹോതി. അഭിഞ്ഞാചിത്തദ്വയേ കുസലസ്സ സേഖപുഥുജ്ജനാനം അത്തനാ, പരേഹി വാ കതകുസലസ്സ അനുസ്സരണകാലേ, പരചിത്തവിജാനനകാലേ, ‘‘ഇമിനാ പുഞ്ഞകമ്മേന മനുസ്സേസു, കാമാവചരദേവേസു ച നിബ്ബത്തതീ’’തി ജാനനകാലേ, ‘‘അനാഗതേ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കരോമി, കരിസ്സതീ’’തി ജാനനകാലേ ച കിരിയചിത്തസ്സാപി ഖീണാസവാനം അത്തനാ, പരേഹി വാ കതകമ്മാനുസ്സരണകാലാദീസു ആരമ്മണം ഹോതി. കാമാവചരവിപാകേസു നവന്നം സുഗതിപടിസന്ധീനം കമ്മകമ്മനിമിത്താരമ്മണികപടിസന്ധികാലേ, സബ്ബേസമ്പി തദാരമ്മണാനം കാമാവചരകുസലാരമ്മണികജവനാനന്തരം തദാരമ്മണകാലേ ച ആരമ്മണം ഹോതീതി. ദസവിധകാമാവചരകിരിയാസു ച അട്ഠന്നം മഹാകിരിയചിത്താനം ഖീണാസവാനം കാമാവചരകുസലപച്ചവേക്ഖണസമ്മസനകാലേ, പരിത്താരമ്മണികകിരിയാഭിഞ്ഞാനം പരികമ്മാദികാലേ, ഹസിതുപ്പാദസ്സ ദാനാദിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ തുസ്സനകാലേ, മനോദ്വാരാവജ്ജനസ്സ പന കാമാവചരകുസലാരമ്മണികജവനാനം പുരേചാരികകാലേ ച ആരമ്മണം ഹോതീതി ഏവം കാമാവചരകുസലം ഛന്നം രാസീനം ആരമ്മണം ഹോതി.

൩൪൨. തതോതി യഥാവുത്തരാസിതോ. തേനാഹ ‘‘പഞ്ചന്നം പന രാസീന’’ന്തി. ഏത്ഥ ച കിരിയചിത്തേസു ഹസിതുപ്പാദോ ന സമ്ഭവതി ഏകന്തപരിത്താരമ്മണത്താ. തത്ഥ കാമാവചരകുസലസ്സ താവ സേഖപുഥുജ്ജനാനം ഝാനപച്ചവേക്ഖണസമ്മസനകാലേ, രൂപാവചരകുസലാരമ്മണികഅഭിഞ്ഞാനം പരികമ്മാദികാലേ, അകുസലസ്സ വുത്തനയേന പരാമസനാദികാലേ, അഭിഞ്ഞാസു കുസലാഭിഞ്ഞായ സേഖപുഥുജ്ജനാനം അത്തനാ, പരേഹി വാ അതീതഭവേ ഉപ്പാദിതഝാനാനുസ്സരണകാലേ, പരേസം രൂപാവചരചിത്തപരിച്ഛിന്ദനകാലേ, ‘‘ഇമിനാ കമ്മേന ഇമസ്മിം ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തിസ്സതീ’’തി ജാനനകാലേ ച ‘‘അനാഗതേ ഝാനം ഭാവേസ്സതീ’’തി വാ ജാനനകാലേ, കിരിയാഭിഞ്ഞായ ച ഖീണാസവാനം യഥാവുത്തവസേന പവത്തികാലേ ച നവവിധസ്സ പന കിരിയചിത്തസ്സ ഖീണാസവാനം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന രൂപാവചരകുസലപച്ചവേക്ഖണകാലേതി ഏവം രൂപാവചരകുസലം പഞ്ചന്നം രാസീനം ആരമ്മണം ഹോതി.

൩൪൩-൭. ആരുപ്പകുസലഞ്ചാപി ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. തേഭൂമകകുസലസ്സാതി സബ്ബസ്സ കാമാവചരകുസലസ്സ, രൂപാവചരകുസലേസു കുസലാഭിഞ്ഞായ, അരൂപാവചരകുസലേസു ദുതിയചതുത്ഥകുസലസ്സ ചാതി ഇമസ്സ തേഭൂമകകുസലസ്സ. ഏസ നയോ ‘‘തേഭൂമകക്രിയസ്സാ’’തി ഏത്ഥാപി. ‘‘ചതുത്ഥദൂന’’ന്തി വാ ‘‘ചതുത്ഥദുതിയാന’’ന്തി വാ വത്തബ്ബേ ഗാഥാബന്ധവസേന വിഭത്തിയാ, സവിഭത്തിസ്സ വാ തിയ-സദ്ദസ്സ ലോപം കത്വാ ‘‘ചതുത്ഥദൂ’’തി വുത്തം. ഇമേസം…പേ… പച്ചയോതി കാമാവചരകുസലസ്സ, താവ അഭിഞ്ഞാകുസലസ്സ ച രൂപാവചരാരമ്മണേസു വുത്തനയേന ദുതിയചതുത്ഥാരുപ്പസ്സ പഠമതതിയവസേനാതി ഏവം തേഭൂമകകുസലസ്സ തഥാ സേഖപുഥുജ്ജനകാലേ അത്തനോ സന്താനഗതസ്സ, പരസന്താനഗതസ്സ വാ ആരുപ്പകുസലസ്സ പജാനനകാലേ കാമാവചരരൂപാവചരകിരിയചിത്തസ്സ സേഖപുഥുജ്ജനകാലേയേവ അത്തനാ നിബ്ബത്തിതം പഠമതതിയാരുപ്പം ആരബ്ഭ ഖീണാസവകാലേ ദുതിയചതുത്ഥാരുപ്പനിബ്ബത്തനേ അരൂപകിരിയചിത്തസ്സാതി ഏവം തേഭൂമകകിരിയസ്സ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ അകുസലസ്സ, ചതുത്ഥദുതിയാനഞ്ച അരൂപാവചരവിപാകാനന്തി ഏവമേതേസം അട്ഠന്നം രാസീനം അരൂപകുസലമാരമ്മണം ഹോതി.

പരിച്ഛിജ്ജ ഗാഹികായ തണ്ഹായ ആപന്നന്തി പരിയാപന്നം, തേഭൂമകധമ്മജാതം, ന പരിയാപന്നന്തി അപരിയാപന്നം, തദേവ പുഞ്ഞഞ്ചാതി അപരിയാപന്നപുഞ്ഞം. കാമാവചരതോപി കുസലസ്സ കിരിയസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. രൂപതോതി രൂപാവചരതോ. ചതുന്നം…പേ… സദാതി സേഖാനം മഗ്ഗപച്ചവേക്ഖണകാലേ മഗ്ഗാരമ്മണികകുസലാഭിഞ്ഞായ പരികമ്മാദികാലേ ഞാണസമ്പയുത്തകുസലസ്സ, ഖീണാസവാനം മഗ്ഗപച്ചവേക്ഖണകാലേ മഗ്ഗാരമ്മണികകിരിയാഭിഞ്ഞായ ച പരികമ്മകാലേ ഞാണസമ്പയുത്തകിരിയചിത്തസ്സ, തേസം തേസം ജവനാനം പുരേചരവസേന പവത്തികാലേ മനോദ്വാരാവജ്ജനസ്സ, സേഖാനം അത്തനോ, പരേസം വാ മഗ്ഗജാനനകാലേ അഭിഞ്ഞാദ്വയസ്സാതി ഏവമേതേസം ചതുന്നം രാസീനം അപരിയാപന്നകുസലമാരമ്മണം ഹോതി.

തഥേവാകുസലം…പേ… ഈരിതന്തി സേഖാനം പഹീനാവസിട്ഠകിലേസപച്ചവേക്ഖണകാലേ, സേഖപുഥുജ്ജനാനം അത്തനോ, പരേസം വാ സന്താനപ്പവത്താകുസലസമ്മസനകാലേ, അകുസലാരമ്മണികകുസലാഭിഞ്ഞായ പരികമ്മാദികാലേ കാമാവചരകുസലസ്സ, അത്തനോ, പരേസം വാ പവത്തഅകുസലാനുസ്സരണാദീസു രൂപാവചരകുസലസ്സ, ഖീണാസവാനം പഹീനകിലേസപച്ചവേക്ഖണഅഞ്ഞസന്താനഗതഅകുസലസമ്മസനാദികാലേ, പഹീനകിലേസപച്ചവേക്ഖണേന തുസ്സനകാലേ, സബ്ബേസമ്പി തംതംജവനാനം പുരേചരകാലേ ച കാമാവചരകിരിയചിത്തസ്സ, കുസലാഭിഞ്ഞായ വുത്തനയേന രൂപാവചരകിരിയചിത്തസ്സ, പരാമാസഅസ്സാദനാഭിനന്ദനാദിവസേന പവത്തിയം അകുസലസ്സ, ഉദ്ധച്ചരഹിതകമ്മാരമ്മണവസേന അകുസലവിപാകസന്തീരണസ്സ, കാമാവചരജവനാനം അനുസ്സരണകാലേ സബ്ബമ്പി ഏകാദസതദാരമ്മണവിപാകസ്സാതി ഏവം കാമാവചരവിപാകാനന്തി ഏവമേതേസം ഛന്നം രാസീനം അകുസലമാരമ്മണം ഹോതി.

൩൪൮-൫൬. വിപാകാരമ്മണം…പേ… പച്ചയോതി സേഖപുഥുജ്ജനാനം വിപാകസമ്മസനാദികാലേ കാമാവചരകുസലസ്സ, വിപാകക്ഖന്ധാനുസ്സരണാദീസു രൂപാവചരകുസലസ്സ, വുത്തനയേനേവ ഖീണാസവാനം വിപാകസമ്മസനാദികാലേ, പുഥുജ്ജനകാലേ അനിട്ഠവിപാകാഭാവം ആരബ്ഭ തുസ്സനകാലേ, യഥാവുത്തജവനാനം പുരേചരകാലേ കാമാവചരകിരിയചിത്തസ്സ, കുസലേസു വുത്തനയേനേവ രൂപാവചരകിരിയചിത്തസ്സ, വിപാകം ആരബ്ഭ തദാരമ്മണപ്പവത്തിയം വിപാകാരമ്മണികകമ്മുനാ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്തസ്സ കമ്മനിമിത്തവസേന പവത്തിയഞ്ച കാമാവചരവിപാകസ്സ, അസ്സാദനാഭിനന്ദനപരാമാസാദിവസേന പവത്തിയം അകുസലസ്സാതി ഏവമേതേസം ഛന്നം രാസീനം കാമാവചരവിപാകമാരമ്മണപച്ചയോ ഹോതീതി. രൂപാവചരവിപാകാരമ്മണേപി ഇമിനാവ നയേന യോജനാ കാതബ്ബാ. കേവലഞ്ഹി തം കാമാവചരവിപാകാനം കിരിയചിത്തേസു ച ഹസിതുപ്പാദസ്സാരമ്മണം ന ഹോതീതി അയമേത്ഥ വിസേസോ. ലോകുത്തരവിപാകസ്സ കാമാവചരകുസലകിരിയാനമാരമ്മണക്കമോ അപ്പമാണാരമ്മണനിദ്ദേസേ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ.

കാമാവചരകിരിയചിത്തസ്സ കാമാവചരകുസലാദീനം ഛന്നം രാസീനമാരമ്മണക്കമോ കുസലാരമ്മണേ വുത്തസദിസോവ. കേവലഞ്ഹി ഏത്ഥ യദേതം ഖീണാസവസന്താനസ്സേവ നിയതം നവവിധം കിരിയചിത്തം, തം പരസന്താനപ്പവത്തകുസലാകുസലസ്സ, സസന്താനേവ സേഖപുഥുജ്ജനകാലേ അനാഗതാരമ്മണികഅഭിഞ്ഞായ പരികമ്മാദിവസപ്പവത്തകുസലസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി. വിപാകേസു ച പടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിസങ്ഖാതാനം വിപാകാനം കമ്മാരമ്മണവസേന ആരമ്മണം ന ഹോതീതി അയമേവ വിസേസോ.

രൂപാവചരകിരിയചിത്തസ്സ പഞ്ചന്നം രാസീനം ആരമ്മണക്കമോ കുസലാരമ്മണേ വുത്തസദിസോവ. വിസേസോപി കാമാവചരകിരിയാരമ്മണേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. ആരുപ്പകിരിയചിത്തസ്സാപി തേസം പഞ്ചന്നം രാസീനം ഗോചരഭാവോ വുത്തസദിസോവ. ആരുപ്പകിരിയസ്സ പന പഠമതതിയം ദുതിയചതുത്ഥസ്സേവ ഗോചരോ ഹോതി.

൩൫൭-൮. ഏവം രൂപനിബ്ബാനവജ്ജിതമാരമ്മണം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി രൂപാരമ്മണം, നിബ്ബാനാരമ്മണഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘രൂപം ചതുസമുട്ഠാന’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. രൂപന്തി അട്ഠവീസതിവിധോ ഭൂതോപാദായഭേദഭിന്നോ രൂപക്ഖന്ധോ. കിഞ്ചാപി ന സബ്ബമേവ രൂപം പച്ചേകം ചതുസമുട്ഠാനം, സമുദിതോ പന രൂപക്ഖന്ധോ ചതൂഹി ഏവ സമുട്ഠാനേഹി സമുട്ഠാതീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘ചതുസമുട്ഠാന’’ന്തി. കാമപാകകിരിയസ്സാതി കാമാവചരവിപാകസ്സ, കാമാവചരകിരിയചിത്തസ്സ ച, തത്ഥ ച കാമാവചരകുസലസ്സ താവ വണ്ണദാനാദിപുഞ്ഞകിരിയകാലേ, വണ്ണാദീനം അനിച്ചാദിവസേന സമ്മസനകാലേ, അഭിഞ്ഞായ പരികമ്മാദികാലേ, അകുസലസ്സ അസ്സാദനാഭിനന്ദനപരാമാസാദികാലേ, അഭിഞ്ഞാദ്വയസ്സ ഇദ്ധിവിധഭൂതസ്സ സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാദിരൂപനിമ്മാനകാലേ, പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഭൂതസ്സ ‘‘പുരിമഭവേ ഏവംവണ്ണോ അഹോസി’’ന്തിആദിനാ അനുസ്സരണകാലേ, ദിബ്ബചക്ഖുഭൂതസ്സ ചവമാനഉപപജ്ജമാനസത്താനം വണ്ണദസ്സനകാലേ, ദിബ്ബസോതഭൂതസ്സ സദ്ദസവനകാലേ, അനാഗതംസഞാണഭൂതസ്സ ‘‘അനാഗതേ ഏവംവണ്ണോ ഭവിസ്സാമീ’’തിആദിനാ ജാനനകാലേ, കാമാവചരവിപാകേസു ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണസമ്പടിച്ഛനദ്വയസ്സ യഥായോഗം രൂപാദിവിജാനനകാലേ, സുഖസന്തീരണസ്സ സന്തീരണതദാരമ്മണകാലേ, ഉപേക്ഖാസന്തീരണദ്വയസ്സ സന്തീരണതദാരമ്മണകമ്മനിമിത്തഗതിനിമിത്താരമ്മണകാലേ, സഹേതുകവിപാകസ്സ കമ്മനിമിത്തഗതിനിമിത്താരമ്മണകാലേ, തദാരമ്മണകാലേ ച, കാമാവചരകിരിയാസു പന കുസലേ വുത്തനയാനുസാരേന അട്ഠമഹാകിരിയചിത്തസ്സ, ‘‘ഏവരൂപം വണ്ണാദിമദാസി’’ന്തി തുസ്സനകാലേ ഹസിതുപ്പാദസ്സ, പഞ്ചദ്വാരമനോദ്വാരേസു വോട്ഠബ്ബനാവജ്ജനകാലേ മനോദ്വാരാവജ്ജനസ്സ, പഞ്ചദ്വാരേ ആവജ്ജനകാലേ പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനസ്സ ച ആരമ്മണം ഹോതീതി ഏവം ചതുസമുട്ഠാനികം രൂപം ഛന്നം രാസീനമാരമ്മണം ഹോതി.

൩൫൯-൬൦. നിബ്ബാനം പന ഗോത്രഭുവോദാനകാലേ, നിബ്ബാനാരമ്മണികഅഭിഞ്ഞായ പരികമ്മാദികാലേ ച കാമാവചരതിഹേതുകകുസലസ്സ, അതീതഭവേ സച്ഛികതനിരോധാനുസ്സരണകആലാദീസു രൂപാവചരകുസലസ്സ, വുത്തനയേനേവ കാമരൂപാവചരകിരിയചിത്തസ്സ, മഗ്ഗട്ഠാനം തദനന്തരഫലവളഞ്ജനഫലകാലേസു അപരിയാപന്നകുസലവിപാകസ്സ ചാതി ഏവം ഛന്നം രാസീനം ആരമ്മണം ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘നിബ്ബാനാരമ്മണ’’ന്തിആദി വുത്തം. ഉഭയസ്സാതി കാമാവചരരൂപാവചരവസേന ദുവിധസ്സ.

൩൬൧-൨. നാനപ്പകാരകന്തി ദ്വാദസമപരിച്ഛേദേ വക്ഖമാനനയേന നാനാവിധപ്പകാരം. നവന്നം…പേ… പച്ചയോതി കാമാവചരകുസലസ്സ, അകുസലസ്സ, ഹസിതുപ്പാദമനോധാതുവജ്ജിതകാമാവചരകിരിയചിത്താനഞ്ചേവ ദ്വിന്നം അഭിഞ്ഞാചിത്താനഞ്ച സബ്ബാപി പഞ്ഞത്തി, രൂപാവചരകുസലവിപാകകിരിയാനം കസിണനിമിത്താദികാ, പഠമാരുപ്പകുസലവിപാകകിരിയാനം ആകാസപഞ്ഞത്തി, തതിയാരുപ്പകുസലാദീനം തിണ്ണം അഭാവപഞ്ഞത്തീതി ഏവം പഞ്ഞത്തി നവന്നം രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതീതി.

൩൬൩-൫. ഏവം യോ ധമ്മോ യസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി, തം ഏകേകുദ്ധാരവസേന ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സബ്ബേ ചതുഭൂമകചിത്തുപ്പാദേ ഛഹി ആരമ്മണേഹി യോജേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘രൂപാരമ്മണികാ ദ്വേ’’തിആദി ഗാഥാത്തയം വുത്തം. തം ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥമേവ.

൩൬൬-൯. ‘‘പഠമാരുപ്പകുസല’’ന്തിആദി പന ഹേട്ഠാ വുത്തനയമ്പി അരൂപാവചരാരമ്മണേസു അരൂപാവചരധമ്മാനം സേഖാസേഖവസേന നാനപ്പകാരതോ പവത്തിആകാരം പകാസേതും വുത്തം. കുസലസ്സാതി സേഖപുഥുജ്ജനാനം ദുതിയാരുപ്പകുസലസ്സ. വിപാകസ്സ പന ഖീണാസവാനം പവത്തമാനസ്സാപി ആരമ്മണം ഹോതി തസ്സ പുരിമഭവേ കമ്മനിമിത്താരമ്മണത്താ. അരൂപഭവേ അതിസന്തഭാവേന പവത്തമാനം ഭവങ്ഗചിത്തം ന ഭാവനായ പരിസുദ്ധം ഉപട്ഠാതീതി ആഹ ‘‘പഠമാരുപ്പപാകോ’’തിആദി. പഠമം തു കിരിയചിത്തം പുഞ്ഞസ്സ ദുതിയാരുപ്പചേതസോ ആരമ്മണം ന ഹോതി, വിപാകസ്സ ദുതിയാരുപ്പചേതസോ ആരമ്മണം ന ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ ഖീണാസവകാലേ കസ്സചി കുസലസ്സ അഭാവതോ ‘‘ന പുഞ്ഞസ്സാ’’തി വുത്തം. ആകാസാനഞ്ചായതനകിരിയാസമങ്ഗിസ്സ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനവിപാകചിത്തം ന പവത്തതീതി ‘‘ന പാകസ്സാ’’തി വുത്തം. ഖീണാസവസ്സ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരത്ഥം, നിരോധസമാപജ്ജനത്ഥഞ്ച സമാപത്തിയോ സമാപജ്ജന്തസ്സ പഠമാരുപ്പകിരിയചിത്തം ദുതിയസ്സ ആരമ്മണം ഹോതീതി ആഹ ‘‘പഠമം തു ക്രിയാചിത്ത’’ന്തിആദി.

൩൭൦-൩. ‘‘ദ്വിധാ’’തി ച വത്വാ തമേവ ദുവിധതം, തിവിധതഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘കുസലം കുസലസ്സാ’’തി, ‘‘ക്രിയസ്സാപി ക്രിയാ ഹോതീ’’തി ച ആദി വുത്തം. തം വുത്തനയമേവ. ഏവമേവ …പേ… സിയാതി പഠമാരുപ്പചിത്തേ വുത്തനയേന സേഖപുഥുജ്ജനാനം ദ്വിധാ, ഖീണാസവാനഞ്ച തിധാ ആരമ്മണം ഭവതീതി അത്ഥോ.

൩൭൪-൫. യം യം ഗോചരം ആരബ്ഭാതി രൂപാരൂപനിബ്ബാനപഞ്ഞത്തീസു യം യം ഗോചരം ആരബ്ഭ. യേ യേതി അരൂപധമ്മാ. യോ നരോതി യോ ഗഹട്ഠോ, പബ്ബജിതോ വാ മാണവോ. കിരാതി അനുമതിയം. തസ്സ ‘‘ഉത്തരതേവാ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. പാരന്തി അവസാനം. തം ഇമസ്സ പരമനിപുണഗമ്ഭീരനയസമങ്ഗിതായ യാഥാവതോ ഓതരന്തേഹി അകസിരേന തരിതും അസക്കുണേയ്യത്താ ദുപ്പാപുണേയ്യന്തി കത്വാ ആഹ ‘‘ദുത്തര’’ന്തി. ഉത്തരന്തി ഉത്തമം. അഭിധമ്മാവതാരസ്സ ഹി ഉത്തമതായ തദേകദേസഭൂതപാരമ്പി ഉത്തമമേവ ഹോതി. സോതി സോ സമുത്തിണ്ണാഭിധമ്മാവതാരപാരോ നരോ. ഉത്തരതേവ, ന പന ന സക്കോതി തം ഉത്തരിതുന്തി അത്ഥോ.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവികാസിനിയാ നാമ

അഭിധമ്മാവതാരസംവണ്ണനായ

ആരമ്മണവിഭാഗനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.