൫. പഞ്ചമോ പരിച്ഛേദോ

ഭൂമിപുഗ്ഗലചിത്തുപ്പത്തിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൮൨-൮. ബുദ്ധിയാ വുദ്ധിം വിരുള്ഹിം കരോതീതി ബുദ്ധിവുദ്ധികരം. യസ്സ യസ്സ നയസ്സ കഥനം പടിഞ്ഞാതം, തം തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ചിത്താനം ഭൂമീസുപ്പത്തി’’ന്തി. തം വത്വാ ഭൂമീനം ആധാരവസേന പസങ്ഗാഗതം ഗതിഭേദം, ഭവഭേദഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘ദേവാ ചേവാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘ചതസ്സോപായഭൂമിയോ’’തി വത്വാ അസുരഗതിയാ പേതഗതിയംയേവ സങ്ഗഹിതത്താ ‘‘ഗതിയോ പഞ്ചാ’’തി വുത്തന്തി വദന്തി. മയം പന ‘‘തിസ്സോവാപായഭൂമിയോ’’തി പാഠേന ഭവിതബ്ബന്തി മഞ്ഞാമ. ന ഹി ഏസ അനാകുലവചനോ ആചരിയോ ഈദിസം പുബ്ബാപരവിരുദ്ധം വിയ സമ്മോഹജനകം വചനം ഭാസതി. പാളിയമ്പി ഹി –

‘‘പഞ്ച ഖോ ഇമാ, സാരിപുത്ത, ഗതിയോ. കതമാ പഞ്ച? നിരയോ തിരച്ഛാനയോനി പേത്തിവിസയോ മനുസ്സാ ദേവാ’’തി (അ. നി. ൯.൬൮) –

ഏവം തിണ്ണമേവ അപായാനം വസേന വുത്തം. കാമരൂപാരൂപവസേന തയോ ഭവാ. തത്ഥാതി തേസു തീസു ഭവേസു. തിംസേവാതി ചതസ്സോ അപായഭൂമിയോ, സത്തവിധാ കാമസുഗതിഭൂമി, സോളസ രൂപീബ്രഹ്മലോകാ, ചതസ്സോ അരൂപഭൂമിയോതി ഏകതിംസഭൂമീനമന്തരേ ചിത്തപ്പവത്തിഅധികാരത്താ അസഞ്ഞഭൂമിം അപനേത്വാ അവസേസാ തിംസേവ ഭൂമിയോതി അത്ഥോ. താസു തിംസേവ പുഗ്ഗലാതി താസു ഭൂമീസു ഉപ്പന്നാ പുഗ്ഗലാ ഭൂമിഗണനവസേന തിംസേവ ഹോന്തി. ഭൂമിവസേന തിംസവിധാപി പന പടിസന്ധിചിത്തഗണനായ ഏകൂനവീസതി ഹോന്തീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഭൂമീസ്വേതാസൂ’’തിആദി.

പടിസന്ധികചിത്താനന്തി ദസ കാമാവചരപടിസന്ധിചിത്താനി, പഞ്ച രൂപാവചരപടിസന്ധിചിത്താനി, ചത്താരി അരൂപാവചരപടിസന്ധിചിത്താനീതി ഇമേസം ഏകൂനവീസതിപടിസന്ധിചിത്താനം വസേന. അസഞ്ഞീനമചിത്തകാതി അസഞ്ഞസത്താനം അചിത്തകാ പടിസന്ധി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അസഞ്ഞസത്താ ദേവാ അഹേതുകാ അനാഹാരകാ അഫസ്സകാ അവേദനകാ അസഞ്ഞകാ അചേതനകാ അചിത്തകാ പാതുഭവന്തീ’’തി.

യദി പടിസന്ധിവസേന വീസതി പുഗ്ഗലാ, കഥം ഭൂമിവസേന തിംസാതി വുത്താ. ഏകതിംസാതി ഹി വത്തബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ഇധാ’’തിആദി.

ന വിജ്ജതി ഹേതു ഇമേസന്തി അഹേതൂ, ദുവേ, തീണി ച ഹേതൂ ഇമേസന്തി ദ്വിതിഹേതൂ, പടിസന്ധിവസേന അഹേതുകാ, ദുഹേതുകാ, തിഹേതുകാ ചാതി അത്ഥോ. തത്ഥ അഹേതുകാ ആപായികാ ച, ഏകച്ചേ ഭൂമദേവാ, മനുസ്സേസു ജച്ചന്ധജച്ചബധിരജച്ചുമ്മത്തകനപുംസകഉഭതോബ്യഞ്ജനകാദയോ ച. വുത്താവസേസാ കാമസുഗതിവാസിനോവ ദുഹേതുകാ. തിഹേതുകാ പന കാമസുഗതിവാസിനോവ. അരിയാ പന അട്ഠാതി ചതുന്നം അരിയമഗ്ഗസമങ്ഗീനം, ചതുന്നഞ്ച അരിയഫലസമങ്ഗീനം വസേന അട്ഠ അരിയപുഗ്ഗലാ. നനു ച അരിയാപി തിഹേതുകായേവാതി? സച്ചം, ചിത്തുപ്പാദം പന പത്വാ തേസം വിസേസസബ്ഭാവതോ വിസുംയേവ ഉദ്ധടാതി ദട്ഠബ്ബം.

൧൮൯-൯൨. ‘‘ഭൂമീസുപ്പത്തിം ഭണതോ മേ നിബോധഥാ’’തി സുത്വാ ചോദകോ ‘‘തിംസഭൂമീസൂ’’തിആദിനാ സബ്ബേസം ഭൂമീനം സാധാരണചിത്താനി പുച്ഛതി, ഇതരോ ‘‘ചുദ്ദസേവാ’’തി വിസ്സജ്ജേതി. തത്ഥ അട്ഠ പരിത്തകുസലാനി, ചത്താരി ദിട്ഠിവിപ്പയുത്താനി, ഉദ്ധച്ചസഹഗതം, മനോദ്വാരാവജ്ജനഞ്ചാതി ചുദ്ദസേവ, ന ഊനാനി നാധികാനി, സബ്ബാസു തിംസഭൂമീസു ഹോന്തി, സബ്ബഭൂമീനം സാധാരണാനീതി അത്ഥോ.

സദാ…പേ… സിയുന്തി ദ്വേ ദോസമൂലാനി, കുസലവിപാകചക്ഖുസോതവിഞ്ഞാണസമ്പടിച്ഛനസന്തീരണദ്വയവജ്ജിതാനി അട്ഠാരസ കാമാവചരവിപാകചിത്താനീതി വീസതി ചിത്താനി സദാ കാമേയേവ ഭവേ സിയും, ന കദാചി അഞ്ഞത്ഥ ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. നനു ച ബ്രഹ്മൂനമ്പി അകുസലവിപാകാനി ഉപ്പജ്ജന്തീതി? സച്ചം ഉപ്പജ്ജന്തി, താനി കാമഭവേ അനിട്ഠരൂപാദയോ ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജന്തി ബ്രഹ്മലോകേ തേസം അഭാവതോതി കാമഭവേയേവ നിയമിതാനി. രൂപാവചരവിപാകചിത്താനി പഞ്ച രൂപാവചരഭവേയേവ സിയും, ചത്താരോ ച അരൂപാവചരവിപാകാ അരൂപീസൂതി ആഹ ‘‘പഞ്ച രൂപഭവേ’’തിആദി.

കാമ …പേ… ഭവന്തീതി രൂപാവചരകുസലകിരിയചിത്താനി ചേവ കുസലവിപാകാനി ച ചക്ഖുസോതവിഞ്ഞാണസമ്പടിച്ഛനസന്തീരണാനി വോട്ഠബ്ബനവജ്ജാനി ച ദ്വേ അഹേതുകകിരിയചിത്താനി പഠമമഗ്ഗവിഞ്ഞാണന്തി അട്ഠാരസ ചിത്താനി കാമരൂപഭവേയേവ ഭവന്തി, ന അരൂപഭവേ. തത്ഥ ഹി സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കന്തത്താ രൂപാവചരകുസലകിരിയാ നുപ്പജ്ജന്തി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി വത്ഥുദ്വാരവിരഹതോ, ഹസിതുപ്പാദോ ഏകന്തവത്ഥുനിസ്സയത്താ, സോതാപത്തിമഗ്ഗോ പരതോഘോസപച്ചയായേവ നിബ്ബത്തനതോ ന ഉപ്പജ്ജതി. ദ്വേചത്താലീസാതി അട്ഠ പരിത്തകുസലാനി, ചത്താരി അരൂപകുസലാനി, പഠമമഗ്ഗവജ്ജാനി സത്ത ലോകുത്തരചിത്താനി, പടിഘദ്വയവജ്ജിതാനി ച ദസ അകുസലചിത്താനി, പുബ്ബേ വുത്തഅഹേതുകകിരിയാദ്വയവജ്ജിതാനി നവ കാമാവചരകിരിയചിത്താനി, ചത്താരി അരൂപാവചരകിരിയചിത്താനീതി ഏവം ദ്വേചത്താലീസ ചിത്താനി തീസു ഭവേസു ഹോന്തി.

൧൯൩-൨൦൪. ഏവം ഭവവസേന ചിത്തുപ്പത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി കാലവസേന ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഠപേത്വാ പനാ’’തിആദി. സബ്ബാസന്തി നിദ്ധാരണത്ഥേ സാമിവചനം. അട്ഠ മഹാകിരിയാ, അരഹത്തമഗ്ഗഫലചിത്താനി, അനാഗാമിഫലം, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനകുസലകിരിയാതി തേരസേവ ചിത്താനി അപായരഹിതാസു ഛബ്ബീസഭൂമീസു ഹോന്തി അപായേസു വിപാകാവരണസബ്ഭാവേ ഏതേസം അനുപ്പജ്ജനതോ. അപരാനി ഛ ചിത്താനീതി സമ്ബന്ധോ. താനി പന രൂപഭവസാധാരണാനം പഞ്ചപരിത്തവിപാകാനം, കിരിയമനോധാതുയാ ച വസേന വേദിതബ്ബാനി.

പഞ്ച ചിത്താനീതി ദിട്ഠിസമ്പയുത്തവിചികിച്ഛാവസേന പഞ്ച ചിത്താനി. താനി ഹി പഞ്ചസു സുദ്ധാവാസഭൂമീസു ന ലബ്ഭന്തി. തത്ഥ അനാഗാമിഖീണാസവാനമേവ അധിവുത്ഥത്താ, തേസഞ്ച പഠമമഗ്ഗേനേവ ഇമേസം പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം അനുപ്പാദധമ്മതം ആപാദിതത്താ.

അപരാനി ദുവേതി തതിയാരുപ്പകുസലകിരിയചിത്താനി. താനി ഹി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേസു അതിക്കന്താരമ്മണത്താ, അപായേസു ച അഹേതുകപടിസന്ധികത്താ നുപ്പജ്ജന്തി. ചതുവീസതീഭൂമിസു ദ്വേ ചാതി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനകുസലകിരിയാവസേന ദ്വേ ചിത്താനി. തേവീസഭൂമിസു ദ്വേയേവാതി ആകാസാനഞ്ചായതനകുസലകിരിയചിത്താനി.

ഏകാദസവിധന്തി രൂപാവചരകുസലകിരിയാ ഹസിതുപ്പാദോതി ഏകാദസ. സോതാപത്തിഫലം യാവ അനാഗാമിമഗ്ഗോ ചത്താരി ച ചിത്താനി സുദ്ധാവാസഅപായവജ്ജാസു ഏകവീസതിഭൂമീസു ഭവന്തി. ഏകം സോതാപത്തിമഗ്ഗചിത്തം സുദ്ധാവാസഅപായഅരൂപഭൂമിവജ്ജേസു സത്തരസസു ഭൂമീസു ജായതി. ദ്വേ ദോസമൂലാനി, കുസലവിപാകഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണാനി, സത്ത അകുസലവിപാകാതി ദ്വാദസ ചിത്താനി മഹഗ്ഗതഭൂമിവജ്ജാസു ഏകാദസസു കാമഭൂമീസു ജായന്തി. അട്ഠ മഹാവിപാകചിത്താനി കാമാവചരദേവമനുസ്സവസേന സത്തഭൂമീസു ജായന്തി. ഛസു ഭൂമിസൂതി വേഹപ്ഫലസുദ്ധാവാസസങ്ഖാതാസു ഛസു പഞ്ചമജ്ഝാനഭൂമീസു.

ചത്താരി…പേ… ഭൂമിസൂതി ചതുത്ഥജ്ഝാനവിപാകോ പരിത്തസുഭഅപ്പമാണസുഭസുഭകിണ്ഹവസേന തീസു ഭൂമീസു ജായതി, ദുതിയജ്ഝാനവിപാകോ, തതിയജ്ഝാനവിപാകോ ച പരിത്താഭാഅപ്പമാണാഭാആഭസ്സരവസേന തീസു ഭൂമീസു, പഠമജ്ഝാനവിപാകോ ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജബ്രഹ്മപുരോഹിതമഹാബ്രഹ്മാവസേന തീസു ഭൂമീസു ഹോതീതി ഏവം ചത്താരി ചിത്താനി ഏകേകവസേന തീസു തീസു ഭൂമീസു ജായന്തി.

൨൦൬-൯. ഏവം ഏത്തകാനേവ ചിത്താനി ഏത്തകാസു ഭൂമീസു ഉപ്പജ്ജന്തീതി ചിത്തനിയമവസേന ഉപ്പത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഏത്തകാസു ഏവ ഭൂമീസു ഏത്തകാനേവ ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഭൂമിനിയമവസേന ദസ്സേതും ‘‘കുസലാകുസലാ കാമേ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ കാമേ കുസലാകുസലാ വീസതി, തേസം പന്നരസ അഹേതുകാ പാകാ, ആവജ്ജനദ്വയഞ്ചാതി സത്തതിംസേവ മാനസാ നരകാദീസു ചതൂസുപി അപായേസു ജായരേ. അവസേസാനി പന സത്തരസ കാമാവചരവിപാകകിരിയചിത്താനി, പഞ്ചതിംസ മഹഗ്ഗതലോകുത്തരാനീതി ദ്വേപഞ്ഞാസ മാനസാ കദാചിപി തേസു നുപ്പജ്ജന്തി അഭൂമിഭാവതോതി അത്ഥോ.

അസീതി ഹദയാതി വുത്താവസേസാനി അസീതി ചിത്താനി. ഘാനാദിവിഞ്ഞാണത്തയന്തി കുസലവിപാകഘാനാദിവിഞ്ഞാണത്തയം. ‘‘അപുഞ്ഞജാ പാകാ’’തി അകുസലവിപാകാനം സബ്ബേസമേവ ഗഹിതത്താ ഘാനാദിവിഞ്ഞാണത്തയം അഗ്ഗഹിതവിസേസമ്പി പാരിസേസഞായേന കുസലവിപാകമേവ വിഞ്ഞായതി.

൨൧൩. ദോമനസ്സന്തി ദോമനസ്സസഹഗതം. ക്രിയാ ച ദ്വേതി വോട്ഠബ്ബനവജ്ജിതാ ദ്വേ അഹേതുകകിരിയാ.

൨൧൪. ഭൂമിവസേനേവാതി പുഗ്ഗലേ അനാമസിത്വാ കേവലം ഭൂമിവസേന. പുഗ്ഗലാനം വസേന ച ഭൂമിവസേന ച ചിത്തുപ്പത്തിം വിഭാവയേതി സമ്ബന്ധോ.

൨൧൬-൮. പഞ്ചഭൂമിസൂതി ചതുരാപായമനുസ്സവസേന പഞ്ചഭൂമീസു. അഹേതുകാനം പടിസന്ധിസദിസതദാരമ്മണവസേന ‘‘സത്തതിംസേവാ’’തി വുത്തം, അഞ്ഞകമ്മേന പന ദ്വിഹേതുകതദാരമ്മണസ്സാപി സമ്ഭവതോ ഏകചത്താലീസ ഹോന്തി. ആചരിയജോതിപാലത്ഥേരസ്സ അധിപ്പായേന തിഹേതുകവിപാകേഹിപി സദ്ധിം പഞ്ചചത്താലീസേവാതി ദട്ഠബ്ബം. അഹേതുകസ്സ വുത്തേഹീതി അഹേതുകസത്തസ്സ വുത്തേഹി സത്തതിംസമാനസേഹി സഹ. നവ ക്രിയാതി അട്ഠ മഹാകിരിയാ, ഹസിതുപ്പാദോ ചാതി ഇമാനി അസാധാരണകിരിയചിത്താനി നവ.

൨൨൦-൧. ‘‘ചതുപഞ്ഞാസ മാനസാ’’തി വത്വാ തേസം സരൂപതോ ദസ്സനത്ഥം ആഹ ‘‘ദ്വിഹേതുകസ്സാ’’തിആദി. പുന ‘‘ചതുപഞ്ഞാസാ’’തിആദി പന നിഗമനം.

൨൨൩-൪. പഞ്ഞാസേവസ്സ ചിത്താനീതി തിഹേതുകസ്സ പുഥുജ്ജനസ്സ വുത്തചതുപഞ്ഞാസചിത്തേസു ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാസഹഗതവജ്ജാനി ഏകൂനപഞ്ഞാസ, സോതാപത്തിഫലന്തി ഇമാനി പഞ്ഞാസേവ ചിത്താനി അസ്സ കാമാവചരസ്സ സോതാപന്നദേഹിനോ ജായന്തേ. നവതിംസേവാതി ഏകൂനചത്താലീസചിത്താനി. പഠമം ഫലന്തി സോതാപത്തിഫലം.

൨൨൫-൮. ദുതിയഞ്ച ഫലം ഹിത്വാതി സകദാഗാമിഫലം ഹിത്വാ. ച-സദ്ദേന സോതാപത്തിഫലഞ്ച ഹിത്വാതി അത്ഥോ. അത്തനോ ഫലേന സഹ യാനി അട്ഠചത്താലീസ ചിത്താനി, താനി അനാഗാമിസ്സ സത്തസ്സ ജായന്തി. ചത്താലീസഞ്ച ചത്താരീതി തേവീസതി കാമാവചരവിപാകചിത്താനി, വീസതി കിരിയചിത്താനി, അരഹത്തഫലഞ്ചാതി ചതുചത്താലീസ ചിത്താനി. സകം സകന്തി ‘‘സോതാപന്നസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗചിത്തം, സകദാഗാമിനോ സകദാഗാമിമഗ്ഗചിത്ത’’ന്തിആദിനാ അത്തനോ അത്തനോ മഗ്ഗചിത്തം. കസ്മാ പന തേസം ഏകേകമേവ ചിത്തം ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഏകചിത്തക്ഖണാഹി തേ’’തി. പഞ്ചതിംസേവാതി സത്തരസ കാമരൂപാരൂപകുസലചിത്താനി, പടിഘദ്വയവജ്ജാനി ദസ അകുസലാനി, രൂപഭവേ ലബ്ഭമാനകാനി പഞ്ച അഹേതുകവിപാകാനി, ആവജ്ജനദ്വയം, പഠമജ്ഝാനവിപാകോ ചാതി പഞ്ചതിംസ ചിത്താനി തീസു പഠമജ്ഝാനഭൂമീസു പുഥുജ്ജനസ്സ ജായന്തി.

൨൩൨-൫. ഹിത്വാ ചാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദേന പഠമഫലസ്സ ഗഹണം ദസ്സേതി. തേന അപുഞ്ഞപഞ്ചകം ഹിത്വാ പഠമം ഫലം ഗഹേത്വാ ചാതി അത്ഥോ. അപുഞ്ഞപഞ്ചകന്തി ദിട്ഠിസമ്പയുത്തവിചികിച്ഛാസഹഗതവസേന പഞ്ച അകുസലചിത്താനി. തത്ഥാതി തേസു സോതാപന്നസ്സ വുത്തേസു. തത്ഥേവാതി സകദാഗാമിസ്സ വുത്തേസു. പുഞ്ഞജം സമ്പടിച്ഛനം സന്തീരണദ്വയഞ്ചേവാതി സമ്ബന്ധോ.

൨൩൭. ഏവം പഠമജ്ഝാനഭൂമിയം പുഥുജ്ജനസോതാപന്നാദിവസേന ചിത്തസമ്ഭവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തേസമേവ വസേന ദുതിയജ്ഝാനഭൂമിയം ദസ്സേതും ‘‘പുഥുജ്ജനസ്സാ’’തിആദി ആരദ്ധം. ദുതിയജ്ഝാനതതിയജ്ഝാനവിപാകാനം ഏകസത്തസ്സേവ അസമ്ഭവേപി ദുതിയജ്ഝാനതലേ നിബ്ബത്തേ പുഥുജ്ജനാദയോ പുഥുജ്ജനാദിഭാവസാമഞ്ഞേന ഏകതോ ഗഹേത്വാ ‘‘ദുതിയജ്ഝാനതതിയജ്ഝാനപാകതോ’’തി വുത്തം.

൨൪൨. പരിത്തസുഭാദിതോ പട്ഠായ യാവ അകനിട്ഠാ തതിയചതുത്ഥജ്ഝാനഭൂമീസു പഠമജ്ഝാനഭൂമിയം വുത്തഗണനായ ചിത്തപ്പവത്തി വേദിതബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘പരിത്തകസുഭാദീന’’ന്തിആദി.

൨൪൭. ചതുവീസതി ചിത്താനീതി അട്ഠപരിത്തകുസലാനി, ചത്താരി അരൂപകുസലാനി, പടിഘദ്വയവജ്ജിതാനി ദസ അകുസലചിത്താനി, പഠമാരുപ്പവിപാകോ, മനോദ്വാരാവജ്ജനഞ്ചാതി ചതുവീസതി ചിത്താനി പഠമാരുപ്പഭൂമിയം പുഥുജ്ജനസ്സ ജായന്തി.

൨൫൦-൩. ദസ പഞ്ചാതി അട്ഠ മഹാകിരിയാ, ചതസ്സോ അരൂപകിരിയാ, മനോദ്വാരാവജ്ജനം, പഠമാരുപ്പവിപാകോ, അരഹത്തഫലഞ്ചാതി പന്നരസ ചിത്താനി പഠമാരുപ്പഭൂമിയം അരഹതോ ഹോന്തി.

തേവീസാതി പഠമാരുപ്പഭൂമിയം പുഥുജ്ജനസ്സ വുത്തേസു ചതുവീസതിചിത്തേസു ആകാസാനഞ്ചായതനകുസലവിപാകവജ്ജാ ബാവീസതി ച ദുതിയാരുപ്പവിപാകോ ചാതി തേവീസതി ദുതിയാരുപ്പഭൂമിയം പുഥുജ്ജനസ്സ ഹോന്തി. തത്ഥേവ തിണ്ണം ഫലട്ഠസേഖാനം പുഥുജ്ജനസ്സ വുത്തേസു അകുസലപഞ്ചകവജ്ജാനി അട്ഠാരസ, തംതംഫലഞ്ചാതി ഏകൂനവീസതി ചിത്താനി ഹോന്തി.

ക്രിയാ ദ്വാദസാതി അട്ഠ മഹാകിരിയാ, ആകാസാനഞ്ചായതനവജ്ജിതാ തിസ്സോ അരൂപകിരിയാ, മനോദ്വാരാവജ്ജനന്തി ദ്വാദസ കിരിയചിത്താനി. പാകേകോതി ഏകോ അരൂപവിപാകോ.

ദുതിയാരുപ്പഭൂമിയം പുഥുജ്ജനസ്സ വുത്തേസു വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനകുസലവിപാകവജ്ജാനി ഏകവീസതി, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനവിപാകോ ചാതി ബാവീസതി ചിത്താനി തതിയാരുപ്പഭൂമിയം പുഥുജ്ജനസ്സ ഉപ്പജ്ജന്തി.

൨൫൪-൬൦. പുഥുജ്ജനസ്സ വുത്തേസു അപുഞ്ഞപഞ്ചകവജ്ജാനി സത്തരസ, പഠമഫലഞ്ചാതി അട്ഠാരസ തതിയാരുപ്പഭൂമിയം സോതാപന്നസ്സ ഉപ്പജ്ജന്തി. താനീതി താനേവ അട്ഠാരസ ചിത്താനി. ‘‘ഠപേത്വാ പഠമം ഫല’’ന്തി ഹി വചനതോ ദുതിയഫലം പക്ഖിപിത്വാതി അയമത്ഥോ അവുത്തസിദ്ധോ. ന ഹി സകദാഗാമിനോ സകദാഗാമിഫലഞ്ച നുപ്പജ്ജതി. ഏവഞ്ച കത്വാ വുത്തം ‘‘ഠപേത്വാ ദുതിയം ഫല’’ന്തി. ഏത്ഥാപി അനാഗാമിഫലം പകരണസിദ്ധമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. അട്ഠ മഹാകിരിയാ, ദ്വേ തതിയചതുത്ഥാരുപ്പകിരിയാ, മനോദ്വാരാവജ്ജനം, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനവിപാകോ, അരഹത്തഫലന്തി തേരസ ചിത്താനി തതിയാരുപ്പഭൂമിയം ഖീണാസവസ്സ ജായന്തി. തതിയാരുപ്പഭൂമിയം പുഥുജ്ജനസ്സ വുത്തേസു ദ്വാവീസതിചിത്തേസു ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനകുസലവിപാകവജ്ജാതി വീസതി, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനവിപാകോതി ഏകവീസതി ചിത്താനി ചതുത്ഥാരുപ്പഭൂമിയം പുഥുജ്ജനസ്സ ജായന്തി. പുഥുജ്ജനസ്സ വുത്തേസു അപുഞ്ഞപഞ്ചകവജ്ജാനി സോളസ, സോതാപത്തിഫലഞ്ചാതി സത്തരസ തത്ഥേവ സോതാപന്നസ്സ ഹോന്തി. അട്ഠ മഹാകിരിയാ, ദ്വേ ച നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനവിപാകകിരിയാ, മനോദ്വാരാവജ്ജനം, അരഹത്തഫലഞ്ചാതി ദ്വാദസ ചിത്താനി തത്ഥേവ അരഹതോ ഉപ്പജ്ജന്തി.

൨൬൧-൩. അരൂപകുസലാ ചേവ കിരിയാപി ച ഉപ്പജ്ജന്തി, ന പന വിപാകാതി അധിപ്പായോ. ഉദ്ധമുദ്ധമരൂപീനന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനാദീസു അരൂപീനം. ഹേട്ഠിമാതി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനികാനം ആകാസാനഞ്ചായതനകുസലവിപാകാ നുപ്പജ്ജന്തി, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനികാനം ആകാസാനഞ്ചായതനവിഞ്ഞാണഞ്ചായതനകുസലവിപാകാതി ഏവമാദിനാ ഹേട്ഠിമാ ഹേട്ഠിമാ അരൂപാ നുപ്പജ്ജന്തി. കസ്മാതി ആഹ ‘‘ദിട്ഠാദീനവതോ കിരാ’’തി. കിരാതി അനുസ്സുതിയം. ദിട്ഠാദീനവതോതി ആരമ്മണേ, ഝാനേ ച ദിട്ഠദോസത്താ. കുസലാനുത്തരാതി ലോകുത്തരകുസലാ.

൨൬൬. സബ്ബോ രൂപോ മഹഗ്ഗതോതി സബ്ബോ രൂപാവചരമഹഗ്ഗതചിത്തുപ്പാദോ. മനോധാതൂതി കിരിയാമനോധാതുവിപാകമനോധാതൂനം കാമവിപാക-ഗ്ഗഹണേന ഗഹിതത്താ.

൨൬൯-൭൩. ഏവം…പേ… ഹേട്ഠിമന്തി ദുതിയാരുപ്പഭൂമിയം വുത്തേസു ദുതിയാരുപ്പത്തയം ഠപേത്വാ അത്തനോ പാകേന സഹ തതിയാരുപ്പഭൂമിയം ഏകൂനചത്താലീസ ചിത്താനി തത്ഥവുത്തേസു തതിയാരുപ്പത്തയം ഠപേത്വാ അത്തനോ പാകേന സഹ സത്തതിംസാതി ഏവം സേസദ്വയേപി ഹേട്ഠിമഹേട്ഠിമം ഹിത്വാ ചിത്തഗണനാ ഞേയ്യാ. അത്തനോ അത്തനോതി പഠമാരുപ്പഭൂമിയം പഠമാരുപ്പവിപാകോ, ദുതിയാരുപ്പഭൂമിയം ദുതിയാരുപ്പവിപാകോതി ഏവം അത്തനോ അത്തനോ വിപാകാ ചത്താരോ ച അനാസവാ ലോകുത്തരവിപാകാതി ഏവം ചതൂസു അരൂപഭൂമീസു ഏകേകായ ഭൂമിയാ പഞ്ച പഞ്ച വിപാകാ ജായന്തി. യാ കിരിയാ തേരസേവ സിയും, താ സബ്ബപഠമാരുപ്പഭൂമിയം ഖീണാസവസ്സ ജായന്തേതി സമ്ബന്ധോ. ദുതിയാരുപ്പഭൂമിയം ഖീണാസവസ്സ പഠമാരുപ്പകിരിയചിത്തം വജ്ജേത്വാ ദ്വാദസേവ ക്രിയാ ഹോന്തി. തതിയാരുപ്പഭൂമിയം ദുതിയാരുപ്പകിരിയചിത്തം വജ്ജേത്വാ ഏകാദസ. ചതുത്ഥാരുപ്പഭൂമിയം തതിയാരുപ്പകിരിയചിത്തം വജ്ജേത്വാ ദസേവ വിഞ്ഞേയ്യാ.

൨൭൪-൫. ഇദാനി കേവലം പുഗ്ഗലവസേന തേസമേവ പുഗ്ഗലാനം ആവേണികചിത്തം ദസ്സേതും ‘‘അരഹതോ പനാ’’തിആദിനാ അരഹതോയേവ ഉപ്പജ്ജനകചിത്തം ദസ്സേത്വാ അനാഗാമിആദീനം പാടിപുഗ്ഗലികം സകസകഫലചിത്തം പാകടമേവാതി സംഖിത്തം. അരഹതോതി ഖീണാസവസ്സ. അരഹതോ ഭാവോ അരഹത്തം, അരഹത്തഫലന്തി അത്ഥോ. തഞ്ഹി ‘‘അരീനം ഹതത്താ അരഹാ’’തിആദിനാ അരഹന്ത-സദ്ദസ്സ പവത്തിനിമിത്തഭാവേന ‘‘അരഹത്ത’’ന്തി വുച്ചതി. ഇദാനി തേസം തേസം പുഗ്ഗലാനം സാധാരണചിത്താനി ദസ്സേതും ‘‘ചതുന്നഞ്ച ഫലട്ഠാന’’ന്തിആദി വുത്തം.

൨൯൦. സുസാരന്തി അത്ഥബ്യഞ്ജനവസേന പരിച്ചജിതബ്ബസ്സ ഫേഗ്ഗുസ്സ അഭാവതോ സുട്ഠു സാരം, സബ്ബസോ സാരന്തി അത്ഥോ. പരന്തി സുസാരത്താ ഏവ പരം. സത്താനം ഇധലോകപരലോകഹിതപടിച്ഛാദകസ്സ അവിജ്ജന്ധകാരസ്സ വിധമനതോ മോഹന്ധകാരപ്പദീപം. ചിന്തേതീതി അത്ഥവസേന ചിന്തേതി. വാചേതീതി ബ്യഞ്ജനവസേന സജ്ഝായതി. രാഗദോസാനം മോഹേന സഹ അവിനാഭാവതോ തസ്സ അനുപഗമനം അത്ഥസിദ്ധമേവാതി ‘‘മോഹന്ധകാരപ്പദീപ’’ന്തി വത്വാപി ‘‘നരം…പേ… നോപയന്തീ’’തി രാഗദോസാനുപഗമനമേവ വുത്തം. ‘‘മോഹന്ധകാരപ്പദീപ’’ന്തി വാ വചനേനേവ മോഹസ്സ അനുപഗമോ വുത്തോ ഹോതീതി രാഗദോസാനമേവ അനുപഗമനം വുത്തം. മൂലഭൂതാനം പന തിണ്ണം അനുപഗമനവചനേന സേസകിലേസാനമ്പി അനുപഗമനം വുത്തമേവാതി ദട്ഠബ്ബം.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവികാസിനിയാ നാമ

അഭിധമ്മാവതാരസംവണ്ണനായ

ഭൂമിപുഗ്ഗലചിത്തുപ്പത്തിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഠമോ ഭാഗോ നിട്ഠിതോ.

നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

അഭിധമ്മാവതാര-അഭിനവടീകാ

(ദുതിയോ ഭാഗോ)