൪. ചതുത്ഥോ പരിച്ഛേദോ

ഏകവിധാദിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൨൮-൩൦. വിജാനനസഭാവതോതി ആരമ്മണവിജാനനസഭാവത്താ. നനു ച ഹേട്ഠാ സാരമ്മണതോ ഏകവിധഭാവോ വുത്തോതി? സച്ചം വുത്തോ, സോ പന ചേതസികാനഞ്ച സാധാരണോതി ഇധ തബ്ബിവജ്ജനത്ഥം വിജാനനലക്ഖണതാവ വുത്താ. സങ്ഖേപഗണനവസേന ച സഹേതുകാനം ഏകസത്തതിവിധതാ വുത്താ. ഹേതുവാദിനാതി കുസലാകുസലാബ്യാകതഹേതൂനം ബ്യാകരണകുസലേന. അഥ വാ ‘‘യേ ധമ്മാ ഹേതുപ്പഭവാ, തേസം ഹേതും തഥാഗതോ ആഹാ’’തി (അപ. ഥേര ൧.൧.൨൮൬; മഹാവ. ൬൦) വചനതോ തംതംപച്ചയുപ്പന്നധമ്മാനം തംതംപച്ചയവാദിനാ.

൧൩൧-൪. സവത്ഥുകാവത്ഥുകതോതി ഏകന്തേന സബ്ബവത്ഥുനിസ്സിതഭാവതോ ചേവ തദഭാവതോ ച. കേചി പന ഹദയവത്ഥുവസേന സവത്ഥുകാവത്ഥുകതം വണ്ണേന്തി, തം ന യുജ്ജതി സവത്ഥുകനിദ്ദേസേ ‘‘സബ്ബോ കാമവിപാകോ’’തി പസാദനിസ്സിതാനമ്പി സങ്ഗഹിതത്താ. ഉഭയവസേനാതി സവത്ഥുകാവത്ഥുകവസേന. കാനിചി ഹി ചിത്താനി ഏകന്തേന സവത്ഥുകാനി, കാനിചി അവത്ഥുകാനേവ, കാനിചി ഉഭയസഭാവാനി. തഥാ ചേവ നിദ്ദിസതി ‘‘സബ്ബോ കാമവിപാകോ ചാ’’തിആദി.

സബ്ബോ കാമവിപാകോ ചാതി സഹേതുകാഹേതുകഭിന്നോ സബ്ബോ തേവീസതിവിധോ കാമാവചരവിപാകോ ച. ആദിമഗ്ഗോതി സോതാപത്തിമഗ്ഗോ. സോ ഹി സബ്ബലോകുത്തരേസു ആദിതോ ഉപ്പജ്ജനതോ, അട്ഠസു അരിയപുഗ്ഗലേസു ആദിപുഗ്ഗലസ്സ സമ്ബന്ധീതി വാ ‘‘ആദിമഗ്ഗോ’’തി വുച്ചതി. വിനാ വത്ഥുന്തി സകസകവത്ഥും വിനാ നുപ്പജ്ജന്തി. തേനേവ ഹേതാനി അരൂപഭവേ നുപ്പജ്ജന്തി തത്ഥ വത്ഥൂനം അഭാവതോ. ‘‘നുപ്പജ്ജന്തി വിനാ വത്ഥു’’ന്തി ച ഇദം അന്തോഭാവിതകാരണത്ഥം കത്വാ വുത്തം. തേന യസ്മാ വത്ഥും വിനാ നുപ്പജ്ജന്തി, തസ്മാ ഏകന്തേന സവത്ഥുകാതി വുത്തം ഹോതി.

ഏകന്തേന അവത്ഥുകാ അരൂപഭവേയേവ പടിസന്ധാദിവസേന പവത്തനതോ. കഥം പന രൂപസന്നിസ്സയേന വിനാ തത്ഥ അരൂപം പവത്തതി, കസ്മാ ന പവത്തതി പഞ്ചവോകാരേതി? തഥാ അദസ്സനതോ. യദി ഏവം കബളീകാരാഹാരേനപി വിനാ രൂപധാതുയം രൂപേന പവത്തിതബ്ബം, കിം കാരണാ? കാമധാതുയം തഥാ അദസ്സനതോ. അപി തു യസ്സ ചിത്തസന്താനസ്സ പവത്തികാരണം രൂപേ അവിഗതതണ്ഹം, തസ്സ സഹ രൂപേന പവത്തി. യസ്സ പന നിബ്ബത്തികാരണം രൂപേ വിഗതതണ്ഹം, തസ്സ വിനാ രൂപേന പവത്തി കാരണസ്സ തംവിമുഖതായാതി രൂപസന്നിസ്സയേന വിനാ തത്ഥ അരൂപം പവത്തതി. ദ്വേചത്താലീസ സേസാനീതി മനോദ്വാരാവജ്ജനം കുസലകിരിയാവസേന സോളസ കാമാവചരാനി, തഥേവ അട്ഠ അരൂപാവചരാനി, പഠമമഗ്ഗവജ്ജാനി സത്ത ലോകുത്തരാനി, പടിഘദ്വയവജ്ജിതദസഅകുസലാനി ചേതി ദ്വേചത്താലീസ വുത്താവസേസചിത്താനി.

൧൩൫-൭. രൂപാദീസു ഏകേകമേവ ആരമ്മണം ഇമസ്സാതി ഏകേകാരമ്മണം. തസ്സ തസ്സ ആരമ്മണസ്സ ആപാഥഗതകാലേ തംതംവിജാനനവസേന പഞ്ചപി ആരമ്മണാനി ഇമസ്സാതി പഞ്ചാരമ്മണം. ഏവമ്പീതി ന കേവലം സവത്ഥുകാദിവസേനേവ, അഥ ഖോ ഏകേകാരമ്മണാദിതോപി. അഭിഞ്ഞാവജ്ജിതാനം സബ്ബമഹഗ്ഗതാനമ്പി ധമ്മാരമ്മണഭാവേന ഏകാരമ്മണത്താ ആഹ ‘‘സബ്ബം മഹഗ്ഗത’’ന്തി. പണ്ണത്താരമ്മണതോ ഏകാരമ്മണന്തി കേചി. തം അരൂപാവചരദുതിയചതുത്ഥജ്ഝാനാനി പത്വാ ന യുജ്ജതി തേസം മഹഗ്ഗതാരമ്മണത്താ. അഭിഞ്ഞാദ്വയസ്സ ഛളാരമ്മണികഭാവേന, തസ്സ ച രൂപാവചരപഞ്ചമജ്ഝാനതോ അഭിന്നത്താ തം പഹായ ‘‘തേചത്താലീസാ’’തി വുത്തം.

൧൪൧. പുഞ്ഞവിപാകകിരിയതോ കാമേ ദ്വാദസാതി സമ്ബന്ധോ. ധാതി നിപാതമത്തം. പുഞ്ഞവിപാകക്രിയതോതി ഞാണവിപ്പയുത്തകുസലവിപാകകിരിയതോ.

൧൪൩-൯. ഇരിയായ കായികായ കിരിയായ പവത്തിപഥഭാവതോ ഇരിയാപഥോ, ഗമനാദി. അത്ഥതോ തദവത്ഥാ രൂപപ്പവത്തി. കാമഞ്ചേത്ഥ രൂപവിനിമുത്തോ ഇരിയാപഥോ, വിഞ്ഞത്തി വാ നത്ഥി, തഥാപി സബ്ബം രൂപസമുട്ഠാപകചിത്തം ഇരിയാപഥുപത്ഥമ്ഭകം, വിഞ്ഞത്തിവികാരുപ്പാദനഞ്ച ഹോതി. യം പന ചിത്തം വിഞ്ഞത്തിജനകം, തം ഏകംസതോ ഇതരദ്വയസ്സ ജനകം അവിനാഭാവതോ, തഥാ ഇരിയാപഥുപത്ഥമ്ഭകം രൂപസ്സാതി ഇമസ്സ വിസേസസ്സ ദസ്സനത്ഥം ‘‘രൂപീരിയാപഥവിഞ്ഞത്തി-ജനകാജനകാദിതോ’’തി ഇരിയാപഥവിഞ്ഞത്തീനം വിസും ഗഹണം. ജനകാജനകാദിതോതി തിണ്ണമ്പി ജനകതോ, കസ്സചിപി അജനകതോ, ദ്വിന്നം ഏകസ്സ ച ജനകതോ. കാനിചി ഹി ചിത്താനി രൂപം സമുട്ഠാപേന്തി, ഇരിയാപഥം കപ്പേന്തി, വിഞ്ഞത്തിം ജനയന്തി. കാനിചി രൂപം സമുട്ഠാപേന്തി, ഇരിയാപഥം കപ്പേന്തി, വിഞ്ഞത്തിം ന ജനയന്തി. കാനിചി രൂപമേവ സമുട്ഠാപേന്തി, ഇതരദ്വയം ന കരോന്തി. കാനിചി തീണി ന കരോന്തേവ. തഥാ ചേവ ദസ്സേതി ‘‘ദ്വാദസാകുസലാ’’തിആദി. ഏവഞ്ചാപി ഹി തം ചിത്തന്തി ന കേവലം അഹേതുകാദിതോവ, ഏവം രൂപാദിജനകാദിതോപി തം ചതുബ്ബിധം. ‘‘ഏവഞ്ചാദിമ്ഹി ത’’ന്തിപി ലിഖന്തി. തസ്സ പന ആദിമ്ഹി നിക്ഖിത്തം ചിത്തം ഏവഞ്ച ചതുബ്ബിധന്തി അത്ഥം വദന്തി. തത്ഥാതി തേസു രൂപജനകാദീസു. ദസ കിരിയാതി മനോധാതുവജ്ജാ ദസ കിരിയാ.

സമുട്ഠാപേന്തി രൂപാനീതി അത്തനോ ഉപ്പാദക്ഖണേയേവ അത്തനാ ജനേതബ്ബരൂപാനി സമുട്ഠാപേന്തി. കപ്പേന്തീതി സന്നാമേന്തി. യഥാപവത്തം ഇരിയാപഥം ഉപത്ഥമ്ഭേന്തി. യഥാ ഹി അന്തരന്തരാ ഉപ്പജ്ജമാനേഹി വീഥിചിത്തേഹി അബ്ബോകിണ്ണേ ഭവങ്ഗേ പവത്തമാനേ അങ്ഗാനി ഓസീദന്തി, പവേധന്താ വിയ ഹോന്തി, ന ഏവം ദ്വത്തിംസവിധേസു വക്ഖമാനേസു ച ഛബ്ബീസതിവിധേസു ജാഗരണചിത്തേസു പവത്തമാനേസു. തദാ പന അങ്ഗാനി ഉപത്ഥദ്ധാനി യഥാപവത്തഇരിയാപഥഭാവേനേവ പവത്തന്തി. ജനയന്തി ച വിഞ്ഞത്തിന്തി മനോദ്വാരേ പവത്താ ഏവ വിഞ്ഞത്തിം ജനയന്തി, ന പന പഞ്ചദ്വാരേ പവത്താതി ദട്ഠബ്ബം.

ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണാനം ഝാനങ്ഗയോഗാഭാവേന രൂപാജനകത്താ ആഹ ‘‘ദ്വേപഞ്ചവിഞ്ഞാണാ’’തി. ഝാനങ്ഗാനി ഹി ചിത്തേന സഹ രൂപസമുട്ഠാപകാനി, തേസം അനുബലപ്പദായകാനി മഗ്ഗങ്ഗാദീനി തേസു വിജ്ജമാനേസു സവിസേസം രൂപപ്പവത്തിദസ്സനതോ. അരൂപവിപാകാ പന രൂപവിരാഗഭാവനായ നിബ്ബത്തത്താ ഹേതുനോ തംവിമുഖതായ രൂപം ന സമുട്ഠാപേന്തീതി ആഹ ‘‘വിപാകാ ച അരൂപിസൂ’’തി.

൧൫൦. സബ്ബേസം സന്ധിചിത്തന്തി സബ്ബേസം സത്താനം പടിസന്ധിചിത്തം. തഞ്ഹി വത്ഥുദുബ്ബലതായ, അപ്പതിട്ഠിതതായ, പച്ചയവേകല്ലതോ, ആഗന്തുകതായ ച രൂപം ന സമുട്ഠാപേതി. തഥാ ഹി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണേന സഹജാതം വത്ഥു പച്ഛാജാതപച്ചയരഹിതം, ആഹാരാദീഹി ച അനുപത്ഥദ്ധം ദുബ്ബലം, തസ്സ ച ദുബ്ബലത്താ തന്നിസ്സിതവിഞ്ഞാണമ്പി ദുബ്ബലന്തി. യഥാ ച പപാതേ പതിതോ അഞ്ഞസ്സ നിസ്സയോ ഭവിതും ന സക്കോതി, ഏവം തമ്പി ഭിന്നസന്തതിയം കമ്മക്ഖിത്തതായ പപാതേ പതിതം വിയ അപ്പതിട്ഠിതം ന രൂപസമുട്ഠാപനേ ഉസ്സഹതി ച വത്ഥുനോ ച അത്തനാ സഹ അപച്ഛാ അപുരേ ഉപ്പജ്ജമാനത്താ പുരേജാതപച്ചയസ്സ അലാഭതോ. യഥാ പന ആഗന്തുകോ പുരിസോ അഗതപുബ്ബം ദേസം ഗതോ അഞ്ഞേസം ‘‘ഏഥ ഭോ അന്തോഗാമേ വോ അന്നപാനഗന്ധമാലാദീനി ദസ്സാമീ’’തി വത്തും ന സക്കോതി അത്തനോ അവിസയതായ, അപ്പഹുതായ ച, ഏവമേവം പടിസന്ധിചിത്തമ്പി ആഗന്തുകന്തി. ഏവം വത്ഥുദുബ്ബലതാദീഹി കാരണേഹി രൂപം ന സമുട്ഠാപേതി. അപിച ആഹാരിന്ദ്രിയാദിവസേന യേഹാകാരേഹി ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനം ചിത്തചേതസികാ പച്ചയാ ഹോന്തി, തേഹി സബ്ബേഹി പടിസന്ധിയം ചിത്തചേതസികാ സമതിംസകമ്മജരൂപാനം യഥായോഗം പച്ചയാ ഹോന്തി. വുത്തഞ്ഹേതം പട്ഠാനേ –

‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതാ ആഹാരാ സമ്പയുത്താനം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൯).

തസ്മാ സമതിംസകമ്മജരൂപാനി ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനം ഠാനം ഗഹേത്വാ ഠിതാനീതി പടിസന്ധിചിത്തം രൂപം ന സമുട്ഠാപേതീതി വേദിതബ്ബം.

ചുതിചിത്തഞ്ചാരഹതോതി ഏത്ഥ ഖീണാസവസ്സ ചുതിചിത്തം ഉപസന്തവട്ടമൂലസ്മിം സന്താനേ സാതിസയം സന്തവുത്തിതായ രൂപം ന സമുട്ഠാപേതി, അനാഗാമിആദീനം തദഭാവതോതി വദന്തി. ടീകാകാരോ പന ആനന്ദാചരിയോ ഭണതി –

‘‘കാമാവചരാനം പച്ഛിമചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ യസ്സ ചിത്തസ്സ അനന്തരാ കാമാവചരാനം പച്ഛിമചിത്തം ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, രൂപാവചരേ, അരൂപാവചരേ പച്ഛിമഭവികാനം, യേ ച രൂപാവചരം, അരൂപാവചരം ഉപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സന്തി, തേസം ചവന്താനം, തേസം വചീസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝിസ്സതി, നോ ച തേസം കായസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝിസ്സതീതി വചനതോ അഞ്ഞേസമ്പി ചുതിചിത്തം രൂപം ന സമുട്ഠാപേതീ’’തി.

ആചരിയസ്സ ഹി അയമധിപ്പായോ – ‘‘കാമാവചരാനം പച്ഛിമചിത്തസ്സാ’’തി ഏതേന അവിസേസേന കാമാവചരസത്താനം ചുതിചിത്തസ്സ, ‘‘യേ ച രൂപാവചരം…പേ… നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തി ഇമിനാ കാമഭവതോ ചവിത്വാ രൂപാരൂപഭവൂപപജ്ജനകാനം കാമാവചരചുതിചിത്തസ്സാപി ഉപ്പാദക്ഖണതോ ഉദ്ധം വചീസങ്ഖാരസ്സ നിരോധം വത്വാ കായസങ്ഖാരസ്സ തദഭാവവചനതോ ചുതിചിത്തസ്സ കായസങ്ഖാരാസമുട്ഠാപനം സിദ്ധം. യദഗ്ഗേന ച തം കായസങ്ഖാരം ന സമുട്ഠാപേതി, തദഗ്ഗേന തം സേസരൂപമ്പി ന ജനേതി. ന ഹി രൂപസമുട്ഠാപകസ്സ ഗബ്ഭഗതതാദിവിബന്ധാഭാവേ കായസങ്ഖാരാസമുട്ഠാപനേ കാരണം അത്ഥി. ന ച യുത്തം ചുതിതോ ഉദ്ധം ചിത്തസമുട്ഠാനഞ്ചസ്സ രൂപം പവത്തതീതി, നാപി ‘‘ചുതിചിത്തം രൂപം സമുട്ഠാപേതീ’’തി പാളി അത്ഥി, ന ചാപി വട്ടമൂലാനുപസമോ ചുതിചിത്തസ്സ രൂപുപ്പാദനേ കാരണം ചുതിചിത്തേന ന ഉപ്പന്നാനമ്പി തതോ പുരിമതരേഹി ഉപ്പന്നാനം വിയ ഭവന്തരേ അനുപ്പജ്ജനതോ, തസ്മാ സബ്ബേസമ്പി ചുതിചിത്തം രൂപം ന സമുട്ഠാപേതീതി. യദി കായസങ്ഖാരസമുട്ഠാപനമേവ രൂപജനനാരഹഭാവം സാധേതി, തദാ ചതുത്ഥജ്ഝാനേ കഥന്തി? നായം ദോസോ, തസ്സ ഭാവനാബലേന സാതിസയം സന്തവുത്തിതായ കായസങ്ഖാരാസമുട്ഠാപനേപി മരണാസന്നചിത്താനം വിയ പരിദുബ്ബലത്താഭാവതോ രൂപസമുട്ഠാപനേ വിബന്ധോ നത്ഥീതി. കുതോ പന പട്ഠായ ചിത്തജരൂപം നുപ്പജ്ജതീതി? യതോ പട്ഠായ കായസങ്ഖാരേ നുപ്പജ്ജതി. കദാ ച കായസങ്ഖാരോ നുപ്പജ്ജതീതി? ചുതിതോ പുബ്ബേ ദ്വത്തിംസമചിത്തക്ഖണതോ പട്ഠായ നുപ്പജ്ജതി, തേത്തിംസമചിത്തക്ഖണേ ഉപ്പന്നം പച്ഛിമസോളസകതോ പുരേതരമേവ നിരുജ്ഝതീതി വദന്തി. ‘‘യസ്സ കായസങ്ഖാരോ ന നിരുജ്ഝതി, തസ്സ ചിത്തസങ്ഖാരോ ന നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തി (യമ. ൨.സങ്ഖാരയമക.൧൧൩) പഞ്ഹേ ‘‘പച്ഛിമചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ തേസം കായസങ്ഖാരോ ച ന നിരുജ്ഝതി, ചിത്തസങ്ഖാരോ ച ന നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തി പച്ഛിമചിത്തസ്സേവ വജ്ജിതത്താ ചുതിതോ ദുതിയതതിയചിത്തേനാപി സഹ നിരുജ്ഝതീതി അപരേ. യസ്സ ചിത്തസ്സ അനന്തരാ കാമാവചരാനം പച്ഛിമചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി ഏത്ഥ ‘‘യസ്സാ’’തി കാമാവചരചുതിചിത്തസ്സ അനന്തരപച്ചയഭൂതം ചിത്തം സന്ധായ വുത്തന്തി തസ്സ ഉപ്പാദതോപി ഉദ്ധം കായസങ്ഖാരാഭാവവചനേന ഹേട്ഠിമകോടിയാ ചുതിതോ തതിയചിത്തേനേവ സഹ നിരുജ്ഝതി. ദുതിയചിത്തം ന പാപുണാതീതി ഏകേ.

൧൫൧-൭. ഏകം ദ്വേ തീണി ചത്താരി ഠാനാനി ഇമസ്സാതി ഏകദ്വിതിചതുട്ഠാനം, ഏകദ്വിതിചതുട്ഠാനത്താതി അത്ഥോ. ഠാനന്തി ച ഇധ കിച്ചമധിപ്പേതം. തഞ്ഹി തിട്ഠന്തി ഏത്ഥ ധമ്മാ അവട്ഠിതാ വിയ ഹോന്തീതി ‘‘ഠാന’’ന്തി വുച്ചതി. മംസചക്ഖുദിബ്ബചക്ഖുഞാണചക്ഖുബുദ്ധചക്ഖുസമന്തചക്ഖുവസേന പഞ്ച നിമ്മലാനി ലോചനാനി ഇമസ്സാതി പഞ്ചനിമ്മലലോചനോ.

നിപ്പപഞ്ചേനാതി രാഗാദിപപഞ്ചരഹിതേന. രാഗാദയോ ഹി സംസാരേ പപഞ്ചനതോ ‘‘പപഞ്ചാ’’തി വുച്ചന്തി.

ആവജ്ജനേ പടിച്ഛനേ ഠാനേ മനോധാതുത്തികന്തി സമ്ബന്ധോ, കിരിയാമനോധാതു ആവജ്ജനട്ഠാനേ, വിപാകദ്വയം സമ്പടിച്ഛനട്ഠാനേതി അത്ഥോ.

‘‘സോമനസ്സയുത്തസന്തീരണം പഞ്ചദ്വാരേ സന്തീരണം സിയാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘സന്തീരണ’’ന്തി അധികാരതോവ ലബ്ഭതീതി ഗാഥാബന്ധസുഖത്ഥം ‘‘സോമനസ്സയുത’’ന്തി ഏത്തകമേവ വുത്തം.

ബലവാരമ്മണേ സതീതി തദാരമ്മണകിച്ചസ്സ ബലവാരമ്മണേയേവ ലബ്ഭനതോ വുത്തം, ന ഇമസ്സേവ ആവേണികഭാവേന സബ്ബേസമ്പി തദാരമ്മണാനം ബലവാരമ്മണേയേവ ഉപ്പജ്ജനതോ. വോട്ഠബ്ബനന്തി കിരിയാമനോവിഞ്ഞാണധാതുസങ്ഖാതം വോട്ഠബ്ബനകിച്ചം ചിത്തം.

൧൫൮-൯. സബ്ബേസന്തി സബ്ബേസം കാമരൂപാരൂപഭവികസത്താനം. ഇമിനാ ഇദം ദസ്സേതി – പഞ്ചദ്വാരേസു വോട്ഠബ്ബനകിച്ചം കേസഞ്ചിദേവ സത്താനം അരൂപഭവേ സബ്ബസോ പഞ്ചദ്വാരികചിത്തപ്പവത്തിയാ, രൂപഭവേ ച ദ്വാരത്തയപ്പവത്തിയാ അഭാവതോ. മനോദ്വാരേ ആവജ്ജനകിച്ചം പന സബ്ബേസമേവ സചിത്തകസത്താനം കരോതീതി. ദ്വിട്ഠാനികം നാമ ഹോതീതി യഥാവുത്തട്ഠാനദ്വയവന്തതായ ദ്വിട്ഠാനികചിത്തം നാമ ഹോതി. കേചി പന ‘‘സോമനസ്സസഹഗതസന്തീരണം കാമസുഗതിയം പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢതി, തസ്മാ തം പഞ്ചട്ഠാനിക’’ന്തി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തം പട്ഠാനേ തഥാ അദീപിതത്താ. തത്ഥ ഹി –

‘‘ഉപേക്ഖാസഹഗതം ധമ്മം പടിച്ച ഉപേക്ഖാസഹഗതോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി നഹേതുപച്ചയാ’’തി ഏത്ഥ (പട്ഠാ. ൨.൭.൮) ‘‘അഹേതുകം ഉപേക്ഖാസഹഗതം ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച തയോ ഖന്ധാ, തയോ ഖന്ധേ പടിച്ച ഏകോ ഖന്ധോ, ദ്വേ ഖന്ധേ പടിച്ച ദ്വേ ഖന്ധാ, അഹേതുകപടിസന്ധിക്ഖണേ ഉപേക്ഖാസഹഗതം ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച തയോ ഖന്ധാ, തയോ ഖന്ധേ പടിച്ച ഏകോ ഖന്ധോ, ദ്വേ ഖന്ധേ പടിച്ച ദ്വേ ഖന്ധാ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൭.൮) –

ഏവം ഉപേക്ഖാസഹഗത-പദസ്സ പവത്തിപടിസന്ധിവസേന പടിച്ചനയോ ഉദ്ധടോ. പീതിസഹഗതസുഖസഹഗത-പദാനം പന –

‘‘പീതിസഹഗതം ധമ്മം പടിച്ച പീതിസഹഗതോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി നഹേതുപച്ചയാ. അഹേതുകം പീതിസഹഗതം ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച തയോ ഖന്ധാ, തയോ ഖന്ധേ പടിച്ച ഏകോ ഖന്ധോ, ദ്വേ ഖന്ധേ പടിച്ച ദ്വേ ഖന്ധാ. സുഖസഹഗതം ധമ്മം പടിച്ച സുഖസഹഗതോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി നഹേതുപച്ചയാ. അഹേതുകം സുഖസഹഗതം ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച തയോ ഖന്ധാ, തയോ ഖന്ധേ പടിച്ച ഏകോ ഖന്ധോ, ദ്വേ ഖന്ധേ പടിച്ച ദ്വേ ഖന്ധാ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൭.൬) –

ഏവം പവത്തിവസേനേവ ഉദ്ധടോ, ന ‘‘അഹേതുകപടിസന്ധിക്ഖണേ’’തിആദിനാ പടിസന്ധിവസേന, തസ്മാ യഥാധമ്മസാസനേ അവചനമ്പി അഭാവമേവ ദീപേതീതി ന തസ്സ പടിസന്ധിദാനം അത്ഥീതി ദ്വിട്ഠാനികതാവ വുത്താതി. തേ മഹഗ്ഗതവിപാകാ നവാതി സമ്ബന്ധോ.

൧൬൨. ഛദ്വാരാ ഏവ ഛദ്വാരികാ. അഥ വാ ഛദ്വാരികേസൂതി ഛദ്വാരികചിത്തേസൂതി അത്ഥോ.

൧൬൪-൬. ‘‘പഞ്ചകിച്ച’’ന്തിആദി യഥാവുത്താനമേവ നിഗമനം. സേസന്തി അട്ഠസട്ഠിവിധം ചിത്തം. ഏകകിച്ചയോഗതോ, ഏകം കിച്ചമസ്സാതി വാ ഏകം, ഏകമേവ ഏകകം. സബ്ബചിത്താനം കിച്ചവസേന നിദ്ദേസട്ഠാനേയേവ കിച്ചാനം പടിപാടിമ്പി ദസ്സേതും ‘‘ഭവങ്ഗാവജ്ജന’’ന്തിആദി വുത്തം. യദി ഏവം പടിസന്ധിതോ പട്ഠായ ചുതിപരിയോസാനം വത്തബ്ബന്തി? സച്ചം, ചുതിപടിസന്ധീനം പന പാകടത്താ തഥാ ന വുത്തം. ഭവസ്സ ഹി പടിസന്ധി ആദി, ചുതി പരിയോസാനന്തി പാകടമേവ, തസ്മാ പാകടട്ഠാനം പഹായ അപാകടട്ഠാനതോ പട്ഠായ ദസ്സേതും ഭവങ്ഗമേവ ആദിതോ വുത്തം. തദാരമ്മണം പന കിഞ്ചാപി അപാകടം, അഥ ഖോ അനേകന്തികം കിസ്മിഞ്ചി ഭവേ കത്ഥചി ജവനവീഥിയം അലബ്ഭനതോതി ഏകന്തലബ്ഭമാനപരിദീപനത്ഥം തം ന വുത്തം. അഥ വാ തദാരമ്മണചിത്തമ്പി യേഭുയ്യേന ഭവങ്ഗനാമം ലബ്ഭതീതി പുരിമജവനവീഥിയം തദാരമ്മണം പച്ഛിമജവനവീഥിയാ ആവജ്ജനസ്സ പുരേചരഭൂതം ഭവങ്ഗ-ഗ്ഗഹണേനേവ സങ്ഗഹിതന്തി വിസും ന വുത്തം. കേചി പന ‘‘പഞ്ചദ്വാരേസു പവത്തിവസേന പഞ്ചവിധതായ ദസ്സനത്ഥം ‘ഭവങ്ഗാവജ്ജന’ന്തിആദി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി, തത്ഥ പന അപ്പവത്തമാനാനം കേസഞ്ചി സബ്ഭാവതോ തം ന യുജ്ജതി, ഛദ്വാരപ്പവത്തിവസേന ഛബ്ബിധത്തനയദസ്സനത്ഥന്തി വത്തും വട്ടതി. യഥാ ചേത്ഥ ‘‘ഭവങ്ഗാവജ്ജന’’ന്തിആദിനാ ചക്ഖുദ്വാരേ വുത്തം, ഏവം സോതദ്വാരാദീസുപി ദസ്സനാദിം അപനേത്വാ സവനാദിം പക്ഖിപിത്വാ കിച്ചപ്പവത്തി യോജേതബ്ബാ. മനോദ്വാരേ പന –

‘‘ഭവങ്ഗം പഠമം ഹോതി, തതോ ആവജ്ജനം മതം;

ദുതിയം തമതിക്കമ്മ, ജവനം തതിയം സിയാ’’തി. –

യോജനാ ദട്ഠബ്ബാ. ഛന്നം വിഞ്ഞാണാനന്തി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം പഞ്ചന്നം, മനോവിഞ്ഞാണസ്സ ച. സത്തവിഞ്ഞാണധാതൂനന്തി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതാദീനം പഞ്ചന്നം, മനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതുദ്വയസ്സാതി സത്തന്നം വിഞ്ഞാണധാതൂനം.

൧൬൯-൭൧. പഞ്ചാഭിഞ്ഞാവിവജ്ജിതന്തി –

‘‘ഇദ്ധിവിധം ദിബ്ബസോതോ, പരചിത്തവിജാനനാ;

പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതി, ദിബ്ബചക്ഖൂതി പഞ്ചധാ’’തി. –

ഏവമാഗതാഹി പഞ്ചഹി അഭിഞ്ഞാഹി യുത്തേന രൂപാവചരപഞ്ചമജ്ഝാനചിത്തേന വജ്ജിതം. ദിബ്ബസോതാദീനം ഏകേകാരമ്മണത്തേപി പഞ്ചന്നമ്പി അഭിഞ്ഞാനം ഏകസ്സേവ ചിത്തസ്സ അവത്ഥാഭേദഭാവതോ വുത്തം ‘‘പഞ്ചാഭിഞ്ഞാവിവജ്ജിത’’ന്തി. കേചി പന ‘‘ഇധ ഏകന്തേന ധമ്മാരമ്മണികചിത്താനമേവ വചനതോ പരചിത്തവിജാനനം വജ്ജേത്വാ അനാഗതംസഞാണേന സഹ പഞ്ചാഭിഞ്ഞാനം പടിക്ഖേപോ’’തി വദന്തി.

ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണാനം, മനോധാതുത്തയസ്സ ച പരിച്ചാഗേന ഏകചത്താലീസ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ചത്താലീസം തഥേകക’’ന്തി. അഭിഞ്ഞാനി ചാതി ച-സദ്ദോ അട്ഠാനപ്പയുത്തോ, സോ ‘‘ചത്താലീസം തഥേകക’’ന്തി ഇമസ്സാനന്തരം ദട്ഠബ്ബോ, തേന പന അഭിഞ്ഞാചിത്തദ്വയം സങ്ഗണ്ഹാതി. അഥ വാ അഭിഞ്ഞാ നാമ ഹേട്ഠാ ഏകേകാരമ്മണികേസു വുത്തസ്സ പഞ്ചമജ്ഝാനസ്സേവ അവത്ഥാവിസേസോതി അഭിഞ്ഞാചിത്താനം ഛളാരമ്മണികേസു അഗ്ഗഹണന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൧൭൨-൩. തിധാ കത്വാതി തിധാ കരണഹേതു. ഹേത്വത്ഥോ ഹി അയം ത്വാ-സദ്ദോ യഥാ ‘‘സീഹം ദിസ്വാ ഭയം ഛമ്ഭിതത്തം ഉപ്പജ്ജതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തീ’’തി. ‘‘പുഞ്ഞാപുഞ്ഞവസേനാ’’തിആദിനാ ജാതിഭൂമിഹേതുവേദനാദിവസേന യാവ ഛസത്തതിവിധോ ഭേദോ, താവ മനോവിഞ്ഞാണധാതും ഭിന്ദിത്വാ തംവസേന ചിത്തവിഭാഗദസ്സനത്ഥം നയദാനം കതന്തി വേദിതബ്ബം.

൧൭൫. തിധാ കത്വാതി പഠമം വിപാകദ്വയകിരിയാഭേദതോ, ദുതിയം കുസലാകുസലാദിതോതി ഏവം ധാതുദ്വയം പച്ചേകം തിധാ കത്വാ.

൧൮൦. ഭൂമി…പേ… വിഭാവയേതി തിംസഭൂമീനം നാനത്തവസേന പവത്തിതോ തിംസവിധം, തത്ഥേവ തിംസപുഗ്ഗലാനം നാനത്തവസേന പവത്തിതോ ച തിംസവിധന്തിആദിനാ ഇദം യഥാനിദ്ദിട്ഠചിത്തം ബഹുധാ ഹോതീതി ച വിഭാവേയ്യാതി അത്ഥോ.

൧൮൧. ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ. ഹത്ഥഗതാമലകാ വിയ ഹോന്തീതി യഥാ ഹത്ഥഗതം ആമലകം ചക്ഖുമതോ സുപാകടം ഹോതി, ഏവമിമസ്സ മതിമതോ ഭിക്ഖുനോ അഭിധമ്മപിടകഗതാ അത്ഥാ സുപാകടാ ഹോന്തി, ആവജ്ജിതാവജ്ജിതക്ഖണേ സുവിസദാവ പഞ്ഞായന്തീതി അത്ഥോ.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവികാസിനിയാ നാമ

അഭിധമ്മാവതാരസംവണ്ണനായ

ഏകവിധാദിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.