൩. തതിയോ പരിച്ഛേദോ

ചേതസികവിഭാഗനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൯. നാമസാമഞ്ഞതോയേവ ദ്വേപഞ്ഞാസാതി ഫസ്സാദിനാമസാമഞ്ഞേന ദ്വീഹി അധികാ പണ്ണാസ ഹോന്തി, സമ്പയുത്തധമ്മഭേദതോ പന ഏകൂനനവുതിചിത്തസമ്പയുത്തോ ഫസ്സോ ഏകൂനനവുതിവിധോതി ഏവമാദിനാ ബഹുവിധാപി ഹോന്തീതി അത്ഥോ.

നനു ച ഫസ്സാദയോ ഹേട്ഠാ പാളിക്കമേന ദസ്സിതാ, ഇധ പന കസ്മാ ന തഥാ വുത്താതി? ഏകേകസഭാവവന്താനം തംതംസാമഞ്ഞാപേക്ഖായ ഏകസ്മിം ഠാനേ നിദ്ദിസിതുകാമത്താ. ഫസ്സാദയോ ഹി മനക്കാരാവസാനാ തേരസ കുസലാകുസലാബ്യാകതസാമഞ്ഞതോ ഏകതോ വുത്താ, മജ്ഝത്താദയോ മുദിതാവസാനാ പഞ്ചവീസതി കുസലാബ്യാകതസാമഞ്ഞതോ, ലോഭാദയോ പന അനോത്തപ്പാവസാനാ അകുസലഭാവസാമഞ്ഞതോതി ഏവം തംതംസാമഞ്ഞാപേക്ഖായ സമാനസഭാവാ ധമ്മാ ഏകതോ വുത്താതി.

൯൦. ഏവം ഫസ്സാദയോ ധമ്മേ ഉദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി ‘‘ഏത്തകേസു അയം ധമ്മോ സമുപലബ്ഭതീ’’തി ചിത്തുപ്പാദേസു തേസം പയോഗം ദസ്സേതും പഠമം താവ ചിത്തഗണനം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ചതുപഞ്ഞാസധാ’’തിആദി. കാമേതി കാമാവചരേതി വുത്തം ഹോതി. ഏവം ‘‘രൂപേ അരൂപേ’’തി ഏത്ഥാപി. ആസവവിസയത്താഭാവതോ ന വിജ്ജന്തി ഏതേസു ആസവാതി അനാസവാ.

൯൧-൨. സമാസതോതി വിത്ഥാരാപേക്ഖായ വുത്തം, ന ഇതോപി സമാസസ്സ അഭാവതോ. അതിസങ്ഖേപതോ പന ഏകൂനനവുതി ചിത്തുപ്പാദാ ഹോന്തി. ഏതേസൂതി ഇമേസു ചിത്തുപ്പാദേസു. തേസം ഫസ്സാദീനം ധമ്മാനം ഉപ്പത്തിം ഏകേകം ഉദ്ധരിത്വാ ചിത്തചേതസികേസു ഭിക്ഖൂനം പാടവത്ഥായ പവക്ഖാമീതി സമ്ബന്ധോ. ഏകകന്തി ഏകേകം, ഗാഥാബന്ധവസേന ഏ-കാരലോപോ.

൯൩. ചേതസികവിഭാഗം വത്തുകാമോപി അവിനിബ്ഭോഗധമ്മേ ദസ്സേതും ചിത്തേന സഹ ഏകതോ കത്വാ ആഹ ‘‘ഫസ്സപഞ്ചക’’ന്തി. ഏകതോ ഉപ്പാദോ ഏതേസന്തി ഏകുപ്പാദാ, സഹ ഖീയന്തീതി സഹക്ഖയാ, ഏകതോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഏകതോ നിരുജ്ഝനകാതി അത്ഥോ.

൯൪. സബ്ബേസ്വേവ ഏകവീസസതേസു ചിത്തേസു സമുപലബ്ഭനതോ സബ്ബസാധാരണാ. കിഞ്ചാപി അനന്തരഗാഥായ ചിത്തേന സഹ ഏകുപ്പാദാദിഭാവകഥനേനേവ ഇമേസം സബ്ബസാധാരണതാ വുത്താ, തത്ഥ പന ഏകുപ്പാദാദിമത്തകഥനമേവ ഇച്ഛിതം, ന സബ്ബസാധാരണതാ. വുത്തോപി വായമത്ഥോ തത്ഥ അപാകടത്താ പുന പാകടം കത്വാ ഇധ വുത്തോതി.

൯൫-൧൦൦. ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണവജ്ജിതചതുചത്താലീസകാമാവചരചിത്തേസു, ലോകിയലോകുത്തരവസേന ഏകാദസസു പഠമജ്ഝാനികചിത്തേസു ചാതി പഞ്ചപഞ്ഞാസചിത്തേസു വിതക്കസ്സ ദേസിതത്താ ആഹ ‘‘വിതക്കോ…പേ… സമുദീരിതോ’’തി. വിചാരോ പഞ്ചപഞ്ഞാസസവിതക്കചിത്തേസു ചേവ ഏകാദസസു ദുതിയജ്ഝാനികചിത്തേസു ചാതി ഛസട്ഠിചിത്തേസു ഉപ്പജ്ജതീതി ആഹ ‘‘ചാരോ…പേ… ജായതേ’’തി.

ഏകപഞ്ഞാസചിത്തേസു പീതീതി കായവിഞ്ഞാണവജ്ജിതേസു അട്ഠാരസസു സോമനസ്സസഹഗതകാമാവചരചിത്തേസു ചേവ ചതുത്ഥപഞ്ചമജ്ഝാനവജ്ജിതതേത്തിംസരൂപജ്ഝാനികചിത്തേസു ചാതി ഏകപഞ്ഞാസചിത്തേസു പീതി ജായതി. തേസട്ഠിയാ സുഖന്തി ഏകപണ്ണാസസപ്പീതികചിത്തേസു ചേവ ഏകാദസസു ചതുത്ഥജ്ഝാനികചിത്തേസു, കുസലവിപാകകായവിഞ്ഞാണേ ചാതി തേസട്ഠിയാ ചിത്തേസു സുഖം ജായതി. തേസട്ഠിസുഖസഹഗതചിത്താനി ചേവ തീണി ച ദുക്ഖസഹഗതാനീതി ഛസട്ഠിചിത്തേ വജ്ജേത്വാ അവസേസപഞ്ചപണ്ണാസചിത്തേസു ഉപേക്ഖാ ഉപ്പജ്ജതീതി ആഹ ‘‘ഉപേക്ഖാ പഞ്ചപഞ്ഞാസചിത്തേസൂ’’തി. ദുക്ഖം തീസൂതി ദ്വീസു പടിഘചിത്തേസു ചേവ അകുസലവിപാകകായവിഞ്ഞാണേ ചാതി തീസു ചിത്തേസു ദുക്ഖം ജായതി. ഹോതി…പേ… സോമനസ്സിന്ദ്രിയന്തി തേസട്ഠിയാ സുഖസഹഗതചിത്തേസു ഏകമേവ കായവിഞ്ഞാണം അപനേത്വാ അവസേസേസു സോമനസ്സിന്ദ്രിയം ഹോതി. അകുസലവിപാകകായവിഞ്ഞാണവസേന ഏകമേവ ദുക്ഖിന്ദ്രിയസഹഗതം, തഥാ കുസലവിപാകകായവിഞ്ഞാണമേവ സുഖിന്ദ്രിയസമ്പയുത്തന്തി ആഹ ‘‘ദുക്ഖിന്ദ്രിയം…പേ… സുഖിന്ദ്രിയ’’ന്തി.

അഹേതുകവിപാകകിരിയാമനോധാതുവജ്ജിതേസു മജ്ഝിമഗണനായ പഞ്ചാധികസതപരിമിതേസു കുസലാകുസലവിപാകകിരിയാചിത്തേസു വീരിയം ദേസിതന്തി ആഹ ‘‘പഞ്ചുത്തര…പേ… ആഹാ’’തി. ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികത്ഥേസു സത്തേ വിനേതി, വിഗതോ വാ നായകോ ഇമസ്സ, വിസിട്ഠോ വാ സബ്ബലോകസ്സ നായകോ സാമി, വിസേസേന വാ വിനേയ്യസത്തേ നിബ്ബാനപുരം നേതീതി വിനായകോ. സമാധിന്ദ്രിയം വിചികിച്ഛാവജ്ജിതവീരിയസഹഗതചിത്തേസു വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ചതുത്തരസതേ’’തിആദി.

അട്ഠാരസ അഹേതുകചിത്താനി, ദ്വേ ഏകഹേതുകചിത്താനി ച വജ്ജേത്വാ അവസേസഏകുത്തരസതേ ചിത്തേ ഛന്ദോ ഉപ്പജ്ജതീതി ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബാഹേതുകചിത്താനീ’’തിആദി വുത്തം. ദസ വിഞ്ഞാണേതി കുസലാകുസലവിപാകവസേന ദ്വിഗുണിതേ ചക്ഖാദികേ പഞ്ചവിഞ്ഞാണേ.

൧൦൨-൬. നിയതാ ന യേവാപനകാ വിയ കദാചീതി അത്ഥോ. കഥം പനേതേ ഏകനവുതിയാ ചിത്തേസ്വേവ ജായന്തീതി ആഹ ‘‘അഹേതുകേസൂ’’തിആദി. ഏകൂനാസീതിയാതി ദ്വാദസ ഞാണസമ്പയുത്തകാമാവചരാനി, പഞ്ചദസ രൂപാവചരാനി, ദ്വാദസ അരൂപാവചരാനി, സമചത്താലീസ ലോകുത്തരചിത്താനീതി ഏവം ഏകൂനാസീതിയാ തിഹേതുകചിത്തേസു. അട്ഠവീസതിയാ ചിത്തേതി സോളസസു കാമാവചരകുസലമഹാകിരിയാസു, ദ്വാദസസു ച ലോകിയചതുത്ഥജ്ഝാനചിത്തേസു ചാതി അട്ഠവീസതിചിത്തേസു. സാട്ഠകേ ചത്താലീസവിധേതി അട്ഠസഹിതേ ചത്താലീസവിധേ, അട്ഠചത്താലീസവിധേതി വുത്തം ഹോതി. ഛ യുഗളാനീതി കായപസ്സദ്ധിചിത്തപസ്സദ്ധാദീനി ഛ യുഗളാനി. കുസലാബ്യാകതാ ചാതി കുസലചിത്തസമ്പയോഗതോ കുസലാ, അബ്യാകതചിത്തസമ്പയോഗതോ അബ്യാകതാതി കുസലേനപകാസനവിധാനേസു ഛേകേന സത്ഥുനാ പകാസിതാ ദേസിതാതി അത്ഥോ.

൧൦൮-൧൧൧. സംസയോതി വിചികിച്ഛാ. സാ ഹി സംസേതി സമന്തതോ സേതി, ‘‘ഏവം നു ഖോ, നോ നു ഖോ’’തി പരിസപ്പതീതി സംസയോ. മഹന്തേ സീലക്ഖന്ധാദികേ ഏസതി ഗവേസതീതി മഹേസീ. തേന മഹേസിനാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന. അട്ഠസൂതി അട്ഠലോഭസഹഗതചിത്തേസു. ചതൂസൂതി തേസ്വേവ ദിട്ഠിസഹഗതചിത്തേസു. ദിട്ഠിവിയുത്തേസു ചതൂസൂതി സമ്ബന്ധോ. ദ്വീസ്വേവാതി ദ്വീസു ദോസമൂലകചിത്തേസു. ദ്വീസു ജായന്തി നോ സഹാതി ദോസമൂലേസ്വേവ ദ്വീസു ജായന്തി, സഹ പന ന ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉസൂയനകാലേ ഇസ്സാ, മച്ഛരണകാലേ മച്ഛേരന്തിആദിനാ നാനാ ഹുത്വാവ ഉപ്പജ്ജന്തി. പഞ്ചസൂതി പഞ്ചസു സസങ്ഖാരികചിത്തേസു.

൧൧൨. ചിത്തസ്സ ചേതസികത്താഭാവേപി കുസലാകുസലാബ്യാകതധമ്മാനം ഗണനട്ഠാനതോ ‘‘മനോ’’തി ചിത്തമ്പി വുത്തം.

൧൧൪-൫. ഏത്താവതാ ചേതസികവിഭാഗം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഏകേകസ്മിം ചിത്തുപ്പാദേ ലബ്ഭമാനരാസീസു അങ്ഗവിഭാഗദസ്സനത്ഥം ‘‘ഏകൂനതിംസചിത്തേസൂ’’തിആദി വുത്തം. നനു ച ഫസ്സപഞ്ചമകരാസി സബ്ബപഠമം ആഗതാ, സാ കസ്മാ ന വുത്താതി? സബ്ബസാധാരണഭാവതോ. ന ഹി സോ ചിത്തുപ്പാദോ അത്ഥി, യോ ഫസ്സപഞ്ചമകവിനിമുത്തോതി. ഏകാദസ പഠമജ്ഝാനികാനി സോമനസ്സസഹഗതാനി, ദ്വാദസ സഹേതുകകാമാവചരാനി, തഥാ ചത്താരി അകുസലാനി, സുഖസന്തീരണഹസിതുപ്പാദാനി ദ്വേതി ഏകൂനതിംസചിത്തേസു പഞ്ചങ്ഗികം ഝാനം പഞ്ചകരാസിസങ്ഖാതം മതം. ചതു…പേ… നിദ്ദിസേതി ഏകാദസ ദുതിയജ്ഝാനികാനി, കുസലവിപാകകിരിയാവസേന ദ്വാദസ ഉപേക്ഖാസഹഗതസഹേതുകകാമാവചരാനി, ഉപേക്ഖാദോമനസ്സസഹഗതാനി അട്ഠ അകുസലാനി, ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണവജ്ജിതഉപേക്ഖാസഹഗതാനി ഛ അഹേതുകചിത്താനി ചാതി ഇമാനി സത്തതിംസ ചിത്താനി യഥായോഗം ചതൂഹി ഝാനങ്ഗേഹി യുത്താനി. ഏത്ഥ ഹി ഏകാദസ ദുതിയജ്ഝാനികാനി വിചാരപീതിസുഖസമാധീഹി സഹഗതാനി, ഇതരാനി യഥായോഗം ഉപേക്ഖാദോമനസ്സേസു ഏകേകേന വിതക്കവിചാരസമാധീഹീതി ചതൂഹി സമ്പയുത്താനി.

ഏകാദസവിധന്തി ഏകാദസവിധം തതിയജ്ഝാനികചിത്തം പീതിസുഖചിത്തേകഗ്ഗതായോഗതോ തിവങ്ഗികമുദീരിതം. ചതുത്തിംസ…പേ… മുദീരിതന്തി ദ്വാദസ അരൂപാവചരചിത്താനി, ദ്വാവീസതി ചതുത്ഥപഞ്ചമജ്ഝാനികാനി സാസവാനാസവാനീതി ചതുത്തിംസ ചിത്താനി യഥായോഗം ഉപേക്ഖേകഗ്ഗതായോഗതോ, സുഖേകഗ്ഗതായോഗതോ ച ദുവങ്ഗികമുദീരിതം. ചതുത്ഥജ്ഝാനികാനി ഹി ഏകാദസ സുഖേകഗ്ഗതാസഹിതാനി, സേസാനി തേവീസതി ഉപേക്ഖേകഗ്ഗതാസഹിതാനി.

൧൧൬. സഭാവേനാവിതക്കേസൂതി ദുതിയജ്ഝാനാദയോ വിയ ഭാവനാബലേന വിനാ സഭാവേനേവ അവിതക്കേസു ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണേസു. തേസു ഹി വിജ്ജമാനാനിപി സേസഝാനങ്ഗാനി വിതക്കവിരഹേന ഉപനിജ്ഝാനകിച്ചേസു അസമത്ഥാനി. തേനേവ ഹി അട്ഠകഥായമ്പി ‘‘വിതക്കപച്ഛിമകഞ്ഹി ഝാനങ്ഗം നാമാ’’തി വുത്തം. ഭാവനായ അവിതക്കഭാവപ്പത്താനി പന ഭാവനാബലേനേവ ഉപനിജ്ഝാനകിച്ചേസു പടുതരാ, തസ്മാ സഭാവേനാവിതക്കേസു ഝാനങ്ഗാനി ന ഉദ്ധരേയ്യ. ‘‘ന ഉദ്ധടാ’’തി വാ പാഠോ, ന ഉദ്ധടാനീതി അത്ഥോ.

യദി ഏവം കസ്മാ ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണേസു സരൂപേനേവ ചിത്തേകഗ്ഗതാ വുത്താ, നനു തസ്സാ വിതക്കവിരഹേന ഝാനങ്ഗകിച്ചേ അസമത്ഥതായ രാസിഭജനാഭാവതോ യേവാപനകവസേന വചനം യുത്തന്തി? വുച്ചതേ – കുസലാകുസലേസു അവിജ്ജമാനധമ്മസ്സ വിപാകേസുപി അനുപലബ്ഭനതോ ഝാനങ്ഗകിച്ചസ്സ അകരണേപി കുസലാകുസലേസു ദേസിതനിയാമേനേവ സരൂപേന ഇധാപി വുത്താ. ഹോതു താവ ഏതം, ഝാനരാസിയം വേദനാ കസ്മാ വുത്താ. സാ ഹി സബ്ബചിത്തസാധാരണഭാവതോ ഫസ്സപഞ്ചകരാസിമ്ഹി ചേവ, ഉപേക്ഖാദിഇന്ദ്രിയഭാവതോ ഇന്ദ്രിയരാസിമ്ഹിയേവ വത്തബ്ബാ, ന ഇതരത്ഥ തദഭാവതോതി? സച്ചം, വേദനാ പന സബ്ബവേദനാനം സാമഞ്ഞസഭാവേന ഫസ്സപഞ്ചകേ ആഗതവേദനാ ച അപരേന വിസേസവചനേന തത്ഥ നിദ്ദിട്ഠാ, ന തത്ഥ അന്തോകരണത്ഥം. തേനേവ ഹി ധമ്മസങ്ഗണിയം ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണേസു സങ്ഗഹവാരേ ഝാനങ്ഗരാസി ന ഉദ്ധടാതി രൂപധാതുയം തിണ്ണം മഹാഭൂതാനം അപ്പടിഘഭാവേപി കാമധാതുയം സപ്പടിഘമഹാഭൂതേഹി സമാനഭാവതോ തത്ഥാപി സപ്പടിഘഭാവോ വിയ ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണേസു വേദനാചിത്തേകഗ്ഗതാനം വിതക്കവിയോഗേന ഝാനകിച്ചാകരണേപി സവിതക്കചിത്തേസു ഝാനചിത്തസമങ്ഗീവേദനാദീഹി സമാനത്താ ഝാനങ്ഗഭാവേന വചനം നാമ യുത്തം. തേനേവ ച നാമരൂപസമാസേ ‘‘ഫസ്സപഞ്ചകരാസിഝാനദുകരാസിഇന്ദ്രിയത്തികരാസീ’’തി വുത്തന്തി. അഥ വാ കിം ഏതായ യുത്തിചിന്തായ, ധമ്മസഭാവവേദിനാ തഥാഗതേന ധമ്മസഭാവം അവിരജ്ഝിത്വാ ദേസിതന്തി ന ഏത്ഥ അനുയോഗോ കാതബ്ബോതി. അഹേതുകചിത്താനം ആരമ്മണേ സുപ്പതിട്ഠിതതാഭാവേന അനിയ്യാനികത്താ വുത്തം ‘‘സബ്ബാ…പേ… ന ഉദ്ധരേ’’തി. വുത്തഞ്ഹേതം അട്ഠകഥായമ്പി ‘‘ഹേതുപച്ഛിമകോ മഗ്ഗോ’’തി.

൧൧൭. തീണി സോളസചിത്തേസൂതി പന്നരസസു അഹേതുകവിപാകചിത്തേസു ചേവ കിരിയാമനോധാതുമ്ഹി ചാതി സോളസസു ചിത്തേസു. മനിന്ദ്രിയം ജീവിതിന്ദ്രിയം വേദനിന്ദ്രിയേസു ലബ്ഭമാനമേകന്തി തീണിന്ദ്രിയാനി ഹോന്തി. ഇമേസുപി കുസലവിപാകകായവിഞ്ഞാണധാതുയം മനിന്ദ്രിയസുഖിന്ദ്രിയജീവിതിന്ദ്രിയവസേന തീണിന്ദ്രിയാനി, അകുസലവിപാകകായവിഞ്ഞാണധാതുയം ദുക്ഖിന്ദ്രിയേന സഹ തീണി, സുഖസന്തീരണേ സോമനസ്സിന്ദ്രിയേന സഹ തീണി, അവസേസതേരസചിത്തേസു ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയേന സഹ തീണീതി. ഏത്ഥ ചിത്തന്തി സസമ്പയുത്തധമ്മസ്സ ചിത്തുപ്പാദസ്സ അധിപ്പേതത്താ മനിന്ദ്രിയസ്സാപി ആധാരഭാവോ യുജ്ജേയ്യ. ഇതരഥാ ഹി മനിന്ദ്രിയന്തി ചിത്തസ്സേവ ഗഹണേ തസ്സ അത്തനോ ച ആധാരഭാവോ ന യുജ്ജതീതി. ഏകസ്മിം പന ചത്താരീതി ഏകസ്മിം വിചികിച്ഛാസഹഗതേ വീരിയിന്ദ്രിയമനിന്ദ്രിയജീവിതിന്ദ്രിയഉപേക്ഖിന്ദ്രിയവസേന ചത്താരി. പഞ്ച തേരസസൂതി ഠപേത്വാ വിചികിച്ഛാസഹഗതം അവസേസാനി ഏകാദസ അകുസലചിത്താനി, കിരിയാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതുദ്വയന്തി തേരസസു ചിത്തേസു വീരിയിന്ദ്രിയാദീനി തീണി, സമാധിന്ദ്രിയം, വേദനിന്ദ്രിയേസു ലബ്ഭമാനം ഏകന്തി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി. ഏത്ഥ ഹി ദ്വീസു ദോസമൂലേസു വീരിയിന്ദ്രിയസമാധിന്ദ്രിയമനിന്ദ്രിയജീവിതിന്ദ്രിയദോമനസ്സിന്ദ്രിയവസേന പഞ്ച, പഞ്ചസു സോമനസ്സസഹഗതേസു പുരിമാനി ചത്താരി സോമനസ്സിന്ദ്രിയേന സദ്ധിം പഞ്ച, സേസേസു ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയേന സദ്ധിം പഞ്ച ഹോന്തി.

൧൧൮. സത്ത ദ്വാദസചിത്തേസൂതി ദ്വാദസസു ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേസു സദ്ധാസതിസമാധിവീരിയജീവിതമനിന്ദ്രിയാനി ച വേദനിന്ദ്രിയേസു ലബ്ഭമാനമേകന്തി സത്ത ഇന്ദ്രിയാനി. തത്ഥ ഹി ഛസു സോമനസ്സസഹഗതേസു സദ്ധിന്ദ്രിയാദീനി ഛ സോമനസ്സിന്ദ്രിയേന സദ്ധിം സത്ത, ഇതരേസു ഛസു ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയേന സദ്ധിം സത്ത ഹോന്തി. ഏകേനൂനേസു…പേ… മനേസു ചാതി ദ്വാദസ ഞാണസമ്പയുത്താനി കാമാവചരാനി, സത്തവീസതി ലോകിയജ്ഝാനചിത്താനി ചാതി ഏകൂനചത്താലീസവിധേസു ലോകിയചിത്തേസു പുരിമാനി സത്ത, പഞ്ഞിന്ദ്രിയഞ്ചാതി അട്ഠേവ ഇന്ദ്രിയാനി. ഏത്ഥ ഹി സോമനസ്സസഹഗതേസു ഛസു കാമാവചരേസു, ദ്വാദസസു രൂപാവചരചതുക്കജ്ഝാനേസു ചാതി അട്ഠാരസചിത്തേസു സോമനസ്സിന്ദ്രിയേന, സേസേസു ച ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയേന സദ്ധിം യോജേത്വാ അട്ഠിന്ദ്രിയാനി വേദിതബ്ബാനി.

൧൧൯. ചത്താലീസായ ചിത്തേസു നവകന്തി സമചത്താലീസവിധേസു ലോകുത്തരചിത്തേസു പുരിമാനി അട്ഠഇന്ദ്രിയാനി, അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം അഞ്ഞിന്ദ്രിയം അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയന്തി ഇമേസു ലബ്ഭമാനമേകന്തി ഇന്ദ്രിയാനം നവകാ. സോതാപത്തിമഗ്ഗേസു ഹി അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം ലബ്ഭതി. സോതാപത്തിഫലതോ പട്ഠായ അരഹത്തമഗ്ഗപരിയോസാനേസു തം ന ലബ്ഭതി. തസ്സ ഠാനേ അഞ്ഞിന്ദ്രിയം. അരഹത്തഫലേ തമ്പി ന ലബ്ഭതി. തസ്സ ഠാനേ അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം തിട്ഠതീതി. ഏവന്തി ഛഹി ഇന്ദ്രിയേഹി സമ്പയുത്തസ്സ അഭാവതോ കത്ഥചി തീണി, കത്ഥചി ചത്താരി, കത്ഥചി പഞ്ച, കത്ഥചി സത്ത, കത്ഥചി അട്ഠ, കത്ഥചി നവിന്ദ്രിയാനീതി ഏവം ഛഹി ആകാരേഹി ഇന്ദ്രിയയോഗോപി, ന കേവലം ഝാനങ്ഗയോഗോവ, അഥ ഖോ ഇന്ദ്രിയേഹി സഹ ചിത്തുപ്പാദാനം സമ്പയോഗോപി വേദിതബ്ബോതി.

൧൨൦-൩. ഇദാനി മഗ്ഗങ്ഗസമ്പയോഗം ദസ്സേന്തോ പഠമം താവ യേസു ചിത്തേസു മഗ്ഗങ്ഗാനി ന ലബ്ഭന്തി, താനി ദസ്സേത്വാ പച്ഛാ മഗ്ഗങ്ഗയോഗചിത്തുപ്പാദേ ദസ്സേതും ‘‘അമഗ്ഗങ്ഗാനീ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം ഏകവീസസതപ്പഭേദേ ചിത്തസ്മിം, ഇമസ്മിം മഗ്ഗങ്ഗാധികാരേ വാ. വിഞ്ഞാണേസു ദ്വിപഞ്ചസൂതി സഭാവാവിതക്കേസു ചക്ഖാദീസു ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണേസു. കിഞ്ചാപി ഹേട്ഠാ ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണേസു ഝാനങ്ഗാഭാവോ, അഹേതുകേസു ച മഗ്ഗങ്ഗാഭാവോ വുത്തോവ, അഝാനങ്ഗാനി പന തത്ഥ അധികാരവസേന വുത്താനി, ഇധ പസങ്ഗാഗതവസേന. അമഗ്ഗങ്ഗാനി തത്ഥ പസങ്ഗാഗതവസേന, ഇധ അധികാരവസേനാതി ന കോചി പുനരുത്തിദോസോ.

ഏകന്തി വിചികിച്ഛാസമ്പയുത്തം ചിത്തം. തഞ്ഹി മിച്ഛാസങ്കപ്പമിച്ഛാവായാമയോഗതോ ദ്വേ മഗ്ഗങ്ഗാനി ഏത്ഥാതി ദുമഗ്ഗങ്ഗം. തിമഗ്ഗങ്ഗാനി സത്തസൂതി ചത്താരി ദിട്ഠിവിപ്പയുത്താനി, ദ്വേ ദോസമൂലാനി, ഉദ്ധച്ചസഹഗതചിത്തന്തി സത്തസു മിച്ഛാസങ്കപ്പമിച്ഛാവായാമമിച്ഛാസമാധിയോഗതോ തിമഗ്ഗങ്ഗാനി. ചത്താലീസ…പേ… ചതുരങ്ഗികോതി ദ്വാദസ ഞാണവിപ്പയുത്താനി, ചത്താരി ദിട്ഠിസമ്പയുത്താനി, പഠമജ്ഝാനികവജ്ജാനി ചതുവീസതി മഹഗ്ഗതചിത്താനീതി ചത്താലീസചിത്തേസു യോ മഗ്ഗോ ലബ്ഭതി, സോ യഥായോഗം സമ്മാസങ്കപ്പസമ്മാവായാമസമ്മാസതിസമ്മാസമാധിയോഗതോ, മിച്ഛാദിട്ഠിമിച്ഛാസങ്കപ്പമിച്ഛാവായാമമിച്ഛാസമാധിയോഗതോ, സമ്മാദിട്ഠിസമ്മാവായാമസമ്മാസതിസമ്മാസമാധിയോഗതോ ച ചതുരങ്ഗികോ മതോ. തത്ഥ ഞാണവിപ്പയുത്തേസു ദ്വാദസസു പഠമാനി ചത്താരി, ദിട്ഠിസമ്പയുത്തേസു മജ്ഝിമാനി, സേസേസു പച്ഛിമാനി ലബ്ഭന്തി.

പഞ്ചദ്ദസസു…പേ… പഞ്ചങ്ഗികോതി ദ്വാദസസു ഞാണസമ്പയുത്തകാമാവചരേസു ചേവ തീസു ലോകിയപഠമജ്ഝാനികേസു ചാതി പന്നരസസു ചിത്തേസു സമ്മാദിട്ഠിസമ്മാസങ്കപ്പസമ്മാവായാമസമ്മാസതിസമ്മാസമാധിവസേന പഞ്ചങ്ഗികോ മഗ്ഗോ. നനു ച സമ്മാവാചാദയോ കാമാവചരേസു ലബ്ഭന്തീതി? സച്ചം ലബ്ഭന്തി, പാഠേ പന അനാഗതത്താ ഇധ പരിച്ചത്താതി. ദ്വത്തിംസചിത്തേസൂതി പഠമജ്ഝാനികവജ്ജേസു ദ്വത്തിംസലോകുത്തരചിത്തേസു. സത്തങ്ഗികോതി അവിതക്കത്താ സമ്മാസങ്കപ്പോ ന ലബ്ഭതീതി തം പരിച്ചജിത്വാ അവസേസസത്തമഗ്ഗങ്ഗവസേന സത്തങ്ഗികോ വുത്തോ.

യത്ഥ പന സമ്മാസങ്കപ്പോ ലബ്ഭതി, തത്ഥ തേന സഹ അട്ഠങ്ഗികോതി ആഹ ‘‘മഗ്ഗോ അട്ഠസൂ’’തിആദി. തത്ഥ അട്ഠസു ചിത്തേസൂതി പഠമജ്ഝാനികേസു അട്ഠസു ലോകുത്തരചിത്തേസു. ഏവന്തി ഛഹി മഗ്ഗങ്ഗേഹി സമ്പയുത്തസ്സ അഭാവതോ കത്ഥചി ദ്വേ മഗ്ഗങ്ഗാനി, കത്ഥചി തീണി, കത്ഥചി ചത്താരി, കത്ഥചി പഞ്ച, കത്ഥചി സത്ത, കത്ഥചി അട്ഠാതി ഏവം ഛഹി പകാരേഹി.

൧൨൪-൬. ഇദാനി ബലസമ്പയോഗം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ബലാനി ദ്വേ’’തിആദി. തത്ഥ വീരിയബലസമാധിബലവസേന ദ്വേ ബലാനി കിരിയാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതുദ്വയേ വിഭങ്ഗവാരേ ആഗതാനി വീരിയബലസമാധിബലാനി പച്ചേകം ലബ്ഭന്തീതി ‘‘ദ്വേ ദ്വിചിത്തേസൂ’’തി വുത്തം. ഏകസ്മിം തീണീതി ഏകസ്മിം വിചികിച്ഛാസഹഗതേ വീരിയബലഅഹിരികബലഅനോത്തപ്പബലവസേന തീണി ബലാനി. ഏകാദസസു ചത്താരീതി വിചികിച്ഛാസഹഗതവജ്ജേസു ഏകാദസസു അകുസലചിത്തേസു സമാധിബലഞ്ചേവ പുബ്ബേ വുത്താനി തീണീതി ചത്താരിബലാനി. ഛ ദ്വാദസസൂതി ദ്വാദസസു ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേസു സദ്ധാവീരിയസതിസമാധിഹിരിഓത്തപ്പവസേന ഛ ബലാനി.

ഏകൂനാസീതിയാ സത്താതി ദ്വാദസസു ഞാണസമ്പയുത്തകാമാവചരചിത്തേസു ചേവ സത്തവീസതിമഹഗ്ഗതചിത്തേസു ച ചത്താലീസായ ലോകുത്തരചിത്തേസു ചാതി ഏകൂനാസീതിവിധേസു ചിത്തേസു സദ്ധാവീരിയസതിസമാധിപഞ്ഞാഹിരിഓത്തപ്പവസേന സത്ത ബലാനി. സോളസേവാബലാനീതി പഞ്ചദസ അഹേതുകവിപാകാനി, കിരിയാമനോധാതുആവജ്ജനഞ്ചാതി സോളസ ബലവിപ്പയോഗതോ അബലചിത്താനി. ഏവന്തി പഞ്ചഹി ബലേഹി സമ്പയുത്തസ്സ അഭാവതോ കത്ഥചി ദ്വേ, കത്ഥചി തീണി, കത്ഥചി ചത്താരി, കത്ഥചി ഛ, കത്ഥചി സത്താതി പഞ്ചഹി ആകാരേഹി സബലം, ഇമേസു ഏകസ്സാപി അഭാവതോ അബലമ്പി ച വിഞ്ഞേയ്യം, വിജാനിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ഹേതുരാസിആദയോ വിനിച്ഛയഭാവതോ ന വുത്താതി വേദിതബ്ബം. യേസു ചിത്തേസു യാനി ഝാനങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗബലിന്ദ്രിയാനി ജായന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ഗാഥാബന്ധസുഖത്ഥം ഇന്ദ്രിയാനം ഓസാനകരണം.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവികാസിനിയാ നാമ

അഭിധമ്മാവതാരസംവണ്ണനായ

ചേതസികവിഭാഗനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.