൨. ദുതിയോ പരിച്ഛേദോ

ചേതസികനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൬൭. ഏത്താവതാ ച ചിത്തം ചേതസികം രൂപം നിബ്ബാനന്തി ഏവം ഉദ്ദിട്ഠേസു ചതൂസു ധമ്മേസു ചിത്തം താവ ജാതിഭൂമിസമ്പയോഗപ്പവത്താകാരാദിവസേന വിഭാഗേന നിദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി തദനന്തരം ഉദ്ദിട്ഠേ ചേതസികധമ്മേ നിദ്ദിസിതും ‘‘ചിത്താനന്തരമുദ്ദിട്ഠാ’’തിആദി ആരദ്ധം. വിഭാജനന്തി ജാതിഭൂമിആദിവസേന വിഭാഗം, തേസു തേസു ചിത്തേസു യഥാരഹം സമ്പയോഗവസേന വിസും വിസും ഭാജനഞ്ച.

കതമേ പന ചേതസികാ, യേസം വിഭാജനം വുച്ചതീതി തേ സഹ നിബ്ബചനേന സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ ചിത്തസമ്പയുത്താ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘ചിത്തസമ്പയുത്താ’’തി ഇദം ചേതസികലക്ഖണദസ്സനം. തേന യേ ചിത്തേന സഹ സമ്പയോഗലക്ഖണേന യുത്താ, തേയേവ ചേതസികാതി ദസ്സേതി. കിം പന തം സമ്പയോഗലക്ഖണന്തി? ഏകുപ്പാദഏകനിരോധഏകവത്ഥുകഏകാരമ്മണസങ്ഖാതാ പകാരാ. സമം പകാരേഹി യുത്താതി ഹി സമ്പയുത്താ. തത്ഥ യദി ഏകുപ്പാദതാമത്തേനേവ ച സമ്പയുത്തതാ അധിപ്പേതാ, സഹുപ്പത്തികാനം രൂപാരൂപധമ്മാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്പയുത്തതാ ആപജ്ജേയ്യാതി ഏകനിരോധ-ഗ്ഗഹണം. ഏവമ്പി അവിനിബ്ഭോഗരൂപാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്പയുത്തതാ ആപജ്ജേയ്യാതി ഏകവത്ഥുക-ഗ്ഗഹണം. ഏവമ്പി ‘‘അവിനിബ്ഭോഗരൂപേസു ഏകം മഹാഭൂതം സേസമഹാഭൂതോപാദാരൂപാനം നിസ്സയപച്ചയോ ഹോതീതി തസ്മാ താനി ഏകവത്ഥുകാനീതി, ചക്ഖാദീനം നിസ്സയഭൂതാനി വാ ഭൂതാനി ഏകം വത്ഥു ഏതേസു നിസ്സിതന്തി ഏകവത്ഥുകാനീ’’തി കപ്പേന്തസ്സ തേസം സമ്പയുത്തതാപത്തി സിയാതി തന്നിവാരണത്ഥം ഏകാരമ്മണ-ഗ്ഗഹണം.

പടിലോമതോ വാ ‘‘ഏകാരമ്മണാ’’തി വുത്തേ ഏകവീഥിയം പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമ്പടിച്ഛനാദീനം, നാനാവീഥിയം പരസന്താനേ ച ഏകസ്മിം ആരമ്മണേ ഉപ്പജ്ജമാനാനം ഭിന്നവത്ഥുകാനം സമ്പയുത്തതാ ആപജ്ജേയ്യാതി ഏകവത്ഥുക-ഗ്ഗഹണം. ഏവമ്പി മരണാസന്നവീഥിയം സമ്പടിച്ഛനസന്തീരണാദീനം സമ്പയുത്തതാ ആപജ്ജേയ്യാതി ഏകനിരോധ-ഗ്ഗഹണം. കിം പന നാനുപ്പാദാപി ഏവം തിവിധലക്ഖണാ ഹോന്തി, അഥ ഏകുപ്പാദാ ഏവാതി വിചാരണായ ഏകുപ്പാദാ ഏവ ഏവം തിവിധലക്ഖണാ ഹോന്തീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘ഏകുപ്പാദാ’’തി വുത്തം. ഇതി ഇമേഹി ചതൂഹി സമ്പയോഗലക്ഖണേഹി യേ ചിത്തസമ്പയുത്താ, തേ ചേതസികാ നാമാതി ഏവം ചേതസികലക്ഖണം ഠപിതം ഹോതി. കഥം പനേതേ ചേതസികാ നാമാതി ആഹ ‘‘ചിത്തേ ഭവാ’’തി. ‘‘ചേതസി ഭവാ ചേതസികാ’’തി വത്തബ്ബേ ചിത്ത-സദ്ദസ്സപി ചേതോ-സദ്ദേന സഹ സമാനത്ഥതായ അത്ഥമത്തം ദസ്സേതും ‘‘ചിത്തേ ഭവാ ചേതസികാ’’തി വുത്തം.

നിയതാതി നിയതുപ്പത്തികാ, കരുണാമുദിതാദയോ വിയ കദാചി അനുപ്പജ്ജിത്വാ യദാ യദാ തം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തദാ തദാവ തേന അവിനിഭുത്താ ഹുത്വാ ജായമാനാതി അത്ഥോ. സരൂപേന ആഗതാതി ഛന്ദാദയോ വിയ ‘‘യേ വാ പന തസ്മിം സമയേ അഞ്ഞേപി അത്ഥി പടിച്ചസമുപ്പന്നാ അരൂപിനോ ധമ്മാ’’തി ഏവം യേവാപനകവസേന അനാഗന്ത്വാ ‘‘ഫസ്സോ ഹോതി, വേദനാ ഹോതീ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧) സരൂപേനേവ പാളിയം ആഗതാ. യേവാപനാതി ഏവം ദേസനാ ഏതേസന്തി യേവാപനകാ. ഏകൂനതിംസ ധമ്മാതി കിച്ചഭേദം അനാമസിത്വാ കേവലം അസമ്ഭിന്നധമ്മവസേനേവ ഏകേനൂനാ തിംസ ധമ്മാ. പാളിയം പന ചിത്തേന സഹ തിംസ ധമ്മേ ഗഹേത്വാ തേസം കിച്ചഭേദതോ ഗഹണേന ഛപ്പഞ്ഞാസ ധമ്മാ വുത്താ. സേയ്യഥിദന്തി സരൂപപുച്ഛാ. ഫസ്സോ…പേ… ചിത്തുജുകതാതി യഥാപുച്ഛിതാനം സരൂപദസ്സനം. ഇതി-സദ്ദോ പരിസമാപനേ, നിദസ്സനേ വാ. പുന തേത്തിംസ ഹോന്തീതി സമ്ബന്ധോ. തേത്തിംസ ഹോന്തീതി തേയേവ ഏകൂനതിംസ ധമ്മാതി അധിപ്പായോ.

‘‘കദാചി ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി വുത്തം, തം കഥം ദട്ഠബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ഇമേസൂ’’തിആദി. കരുണാമുദിതാവസേനാതി പഠമസമന്നാഹാരതോ പട്ഠായ ഗോത്രഭുപരിയോസാനപ്പവത്തിതകരുണാമുദിതാപരികമ്മവസേന. കരുണാപുബ്ബഭാഗോതി കരുണായ പുബ്ബഭാഗോ, പരികമ്മപ്പനാവസേന പവത്തകരുണാഭാവനായ അപ്പനാകോട്ഠാസതോ പുരിമകോട്ഠാസോ, പഠമസമന്നാഹാരതോ പട്ഠായ ഗോത്രഭുപരിയോസാനപ്പവത്തപരികമ്മകോട്ഠാസോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. ഏവം ‘‘മുദിതാപുബ്ബഭാഗോ’’തി ഏത്ഥാപി. ഭാഗ-സദ്ദസ്സ ദ്രബ്യവുത്തിതായ തപ്പുരിസസ്സ ച ഉത്തരപദത്ഥപ്പധാനതായ ‘‘കരുണാപുബ്ബഭാഗോ’’തിആദിനാ പുല്ലിങ്ഗേന വുത്തം. ഏത-സദ്ദസ്സ പന ഗുണവുത്തിതായ ഗുണവിസേസവതി വത്തമാനോ തസ്സ ലിങ്ഗവസേന പരിണമതീതി കരുണാമുദിതാപേക്ഖായ ‘‘ഏതാ’’തി ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന വുത്തന്തി. ന പനേകതോ ഉപ്പജ്ജന്തി, കിഞ്ചരഹി വിസും വിസുംയേവാതി അത്ഥോ. തേനേവ ഹി ‘‘കരുണാപുബ്ബഭാഗോ വാ മുദിതാപുബ്ബഭാഗോ വാ’’തി വികപ്പോ വുത്തോതി. കസ്മാ പനേതാ ദ്വേ ഏകതോ നുപ്പജ്ജന്തീതി? ഭിന്നാരമ്മണത്താ. കരുണാ ഹി ദുക്ഖിതസത്തേ ആരബ്ഭ തേസം ദുക്ഖാപനയനകാമതാവസേന പവത്തതി, മുദിതാ സുഖിതസത്തേ ആരബ്ഭ തേസം സുഖാനുമോദനവസേന, തസ്മാ ഉഭിന്നമ്പി ഭിന്നവിസയത്താ ന ഏകസ്മിം ചിത്തേ ഉപ്പത്തി സമ്ഭവതീതി. മിച്ഛാകമ്മന്താദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന മിച്ഛാവാചാമിച്ഛാജീവാനം ഗഹണം. സമ്മാകമ്മന്താദീനി പരിപൂരേന്തീതി സമ്മാകമ്മന്തസമ്മാവാചാസമ്മാആജീവാനി പരിപൂരേന്തി. കോ വിരതീതി തീസു ഏകാ വിരതി ഉപ്പജ്ജതി, സമ്മാകമ്മന്തം പൂരേന്തീ പഠമാ, സമ്മാവാചം പൂരേന്തീ ദുതിയാ, സമ്മാആജീവം പൂരേന്തീ തതിയാ വിരതി ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. കരുണാമുദിതാഹി സഹ ന ഉപ്പജ്ജന്തി താസം പഞ്ഞത്താരമ്മണത്താ, വിരതിയാ ച ഏകന്തപരിത്താരമ്മണത്താ. അഞ്ഞമഞ്ഞേന ച ന ഉപ്പജ്ജന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സപി ഭിന്നവിസയത്താ. മിച്ഛാകമ്മന്താദീനഞ്ഹി ആരമ്മണാനേവ യഥാക്കമം സമ്മാകമ്മന്താദീനം ആരമ്മണാനി തതോ വിരതിഭാവതോ. ഏതേസൂതി ഇമേസു പഞ്ചസു.

൬൮. വിരതീനമ്പി സങ്ഗഹണത്ഥം ‘‘കരുണാമുദിതാദീസൂ’’തി വത്തബ്ബേ ഗാഥാബന്ധസുഖത്ഥം ആദി-സദ്ദലോപവസേന ‘‘കരുണാമുദിതാസൂ’’തി വുത്തം. ഏവഞ്ച കത്വാ വുത്തം ‘‘ഏകേനാ’’തി, ഇതരഥാ ‘‘ഏകായാ’’തി വത്തബ്ബന്തി.

൬൯-൭൧. കിം പനേത്ഥ കാരണം, ചതൂസു ബ്രഹ്മവിഹാരേസു ദ്വേ ഇധ നിദ്ദിട്ഠാ, ന ഇതരാതി ചോദേന്തോ ആഹ ‘‘കസ്മാ പനാ’’തിആദി. ഉപേക്ഖാ ച ന ഉദ്ധടാതി സമ്ബന്ധോ. നവഹി ലോകുത്തരധമ്മേഹി ജനം രഞ്ജേതീതി ധമ്മരാജാ. ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികത്ഥേഹി സദേവകം ലോകം അനുസാസതീതി സത്ഥാ. അബ്യാപാദേന മേത്താ ഗഹിതാ തസ്സേവ ഹിതാകാരപ്പവത്തികാലേ മേത്താഭാവൂപഗമനതോ. തേനേവ ഹേസ ‘‘മേത്താ മേത്തായനാ’’തിആദിനാ നിദ്ദിട്ഠോ. തത്രമജ്ഝത്തതായ ഉപേക്ഖാ ഗഹിതാ തായേവ സത്തേസു മജ്ഝത്താകാരപ്പവത്തായ ഉപേക്ഖാബ്രഹ്മവിഹാരഭാവതോ. ആദിച്ചേന സഹ സമാനഗോത്തതായ, അരിയസാവകഭാവേന വാ തസ്സ ഭഗവതോ പുത്തതായ ആദിച്ചോ ബന്ധു ഇമസ്സ, ആദിച്ചസ്സ വാ ബന്ധൂതി ആദിച്ചബന്ധു.

൭൨. രാസിന്തി ഫസ്സപഞ്ചകാദിസത്തരസരാസിം. പഠമമഹാചിത്തുപ്പാദവസേന ഹി –

‘‘ഫസ്സോ ഹോതി, വേദനാ ഹോതി, സഞ്ഞാ ഹോതി, ചേതനാ ഹോതി, ചിത്തം ഹോതി, വിതക്കോ ഹോതി, വിചാരോ ഹോതി, പീതി ഹോതി, സുഖം ഹോതി, ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതാ ഹോതി, സദ്ധിന്ദ്രിയം ഹോതി, വീരിയിന്ദ്രിയം ഹോതി, സതിന്ദ്രിയം ഹോതി, സമാധിന്ദ്രിയം ഹോതി, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ഹോതി, മനിന്ദ്രിയം ഹോതി, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം ഹോതി, ജീവിതിന്ദ്രിയം ഹോതി, സമ്മാദിട്ഠി ഹോതി, സമ്മാസങ്കപ്പോ ഹോതി, സമ്മാവായാമോ ഹോതി, സമ്മാസതി ഹോതി, സമ്മാസമാധി ഹോതി, സദ്ധാബലം ഹോതി, വീരിയബലം ഹോതി, സതിബലം ഹോതി, സമാധിബലം ഹോതി, പഞ്ഞാബലം ഹോതി, ഹിരിബലം ഹോതി, ഓത്തപ്പബലം ഹോതി, അലോഭോ ഹോതി, അദോസോ ഹോതി, അമോഹോ ഹോതി, അനഭിജ്ഝാ ഹോതി, അബ്യാപാദോ ഹോതി, സമ്മാദിട്ഠി ഹോതി, ഹിരീ ഹോതി, ഓത്തപ്പം ഹോതി, കായപസ്സദ്ധി ഹോതി, ചിത്തപസ്സദ്ധി ഹോതി, കായലഹുതാ ഹോതി, ചിത്തലഹുതാ ഹോതി, കായമുദുതാ ഹോതി, ചിത്തമുദുതാ ഹോതി, കായകമ്മഞ്ഞതാ ഹോതി, ചിത്തകമ്മഞ്ഞതാ ഹോതി, കായപാഗുഞ്ഞതാ ഹോതി, ചിത്തപാഗുഞ്ഞതാ ഹോതി, കായുജുകതാ ഹോതി, ചിത്തുജുകതാ ഹോതി, സതി ഹോതി, സമ്പജഞ്ഞം ഹോതി, സമഥോ ഹോതി, വിപസ്സനാ ഹോതി, പഗ്ഗാഹോ ഹോതി, അവിക്ഖേപോ ഹോതീ’’തി (ധ. സ. ൧) –

ഏവം ധമ്മുദ്ധാരം കരോന്തേന ഭഗവതാ ഫസ്സാദയോ തിംസ ധമ്മേ ഛപ്പഞ്ഞാസ കത്വാ ഫസ്സപഞ്ചകരാസി ഝാനപഞ്ചകരാസി ഇന്ദ്രിയട്ഠകരാസി മഗ്ഗപഞ്ചകരാസി ബലസത്തകരാസി ഹേതുത്തികരാസി കമ്മപഥതികരാസി ലോകപാലദുകരാസി ഛയുഗളദുകരാസി ഉപകാരദുകരാസി യുഗനന്ധദുകരാസി വീരിയസമഥദുകരാസീതി സത്തരസന്നം രാസീനം വസേന വിഭാഗോ കതോ.

കഥം? ഏതേസുപി ചിത്തം താവ ഫസ്സപഞ്ചകം പത്വാ ‘‘ചിത്തം ഹോതീ’’തി വുത്തം, ഇന്ദ്രിയാനി പത്വാ ‘‘മനിന്ദ്രിയ’’ന്തി. വിതക്കോ ഝാനങ്ഗാനി പത്വാ ‘‘വിതക്കോ ഹോതീ’’തി വുത്തോ, മഗ്ഗങ്ഗാനി പത്വാ ‘‘സമ്മാസങ്കപ്പോ’’തി. സദ്ധാ ഇന്ദ്രിയാനി പത്വാ ‘‘സദ്ധിന്ദ്രിയം ഹോതീ’’തി വുത്താ, ബലാനി പത്വാ ‘‘സദ്ധാബല’’ന്തി. ഹിരീ ബലാനി പത്വാ ‘‘ഹിരിബലം ഹോതീ’’തി വുത്താ, ലോകപാലദുകം പത്വാ ‘‘ഹിരീ’’തി. ഓത്തപ്പേപി ഏസേവ നയോ. അലോഭോ മൂലം പത്വാ ‘‘അലോഭോ ഹോതീ’’തി വുത്തോ, കമ്മപഥം പത്വാ ‘‘അനഭിജ്ഝാ’’തി. അദോസോ മൂലം പത്വാ ‘‘അദോസോ ഹോതീ’’തി വുത്തോ, കമ്മപഥം പത്വാ ‘‘അബ്യാപാദോ’’തി. ഇമേ സത്ത ദ്വീസു ഠാനേസു വിഭത്താ. വേദനാ പന ഫസ്സപഞ്ചകം പത്വാ ‘‘വേദനാ ഹോതീ’’തി വുത്താ, ഝാനങ്ഗാനി പത്വാ ‘‘സുഖ’’ന്തി, ഇന്ദ്രിയാനി പത്വാ ‘‘സോമനസ്സിന്ദ്രിയ’’ന്തി. ഏവമയം ഏകോ ധമ്മോ തീസു ഠാനേസു വിഭത്തോ. വീരിയം പന ഇന്ദ്രിയാനി പത്വാ ‘‘വീരിയിന്ദ്രിയം ഹോതീ’’തി വുത്തം, മഗ്ഗങ്ഗാനി പത്വാ ‘‘സമ്മാവായാമോ’’തി, ബലാനി പത്വാ ‘‘വീരിയബല’’ന്തി, വീരിയസമഥം പത്വാ ‘‘പഗ്ഗാഹോ’’തി. സതിപി ഇന്ദ്രിയാനി പത്വാ ‘‘സതിന്ദ്രിയം ഹോതീ’’തി വുത്താ, മഗ്ഗങ്ഗാനി പത്വാ ‘‘സമ്മാസതീ’’തി, ബലാനി പത്വാ ‘‘സതിബല’’ന്തി, ഉപകാരദുകം പത്വാ ‘‘സതി ഹോതീ’’തി. ഏവം ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ ചതൂസു ഠാനേസു വിഭത്താ. സമാധി പന ഝാനങ്ഗാനി പത്വാ ‘‘ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതാ ഹോതീ’’തി വുത്തോ, ഇന്ദ്രിയാനി പത്വാ ‘‘സമാധിന്ദ്രിയ’’ന്തി, മഗ്ഗങ്ഗാനി പത്വാ ‘‘സമ്മാസമാധീ’’തി, ബലാനി പത്വാ ‘‘സമാധിബല’’ന്തി, യുഗനന്ധദുകം പത്വാ ‘‘സമഥോ’’തി, വീരിയസമഥം പത്വാ ‘‘അവിക്ഖേപോ ഹോതീ’’തി. ഏവമയം ഏകോ ധമ്മോ ഛസു ഠാനേസു വിഭത്തോ. പഞ്ഞാ പന ഇന്ദ്രിയാനി പത്വാ ‘‘പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ഹോതീ’’തി വുത്താ, മഗ്ഗങ്ഗാനി പത്വാ ‘‘സമ്മാദിട്ഠീ’’തി, ബലാനി പത്വാ ‘‘പഞ്ഞാബല’’ന്തി, മൂലാനി പത്വാ ‘‘അമോഹോ’’തി, കമ്മപഥം പത്വാ ‘‘സമ്മാദിട്ഠീ’’തി, ഉപകാരദുകം പത്വാ ‘‘സമ്പജഞ്ഞ’’ന്തി, യുഗനന്ധദുകം പത്വാ ‘‘വിപസ്സനാ’’തി. ഏവമയം ഏകോ ധമ്മോ സത്തസു ഠാനേസു വിഭത്തോതി ഏവമേതേ ദ്വാദസ ധമ്മാ ഇന്ദ്രിയാദിതംതംകിച്ചവന്തതായ ദ്വിട്ഠാനികാദിഭേദേന സത്തരസസു രാസീസു വിഭത്താ. ഇതരേ അട്ഠാരസ കിച്ചവസേന ഭേദാഭാവതോ ഏകട്ഠാനികായേവാതി ഇമേസു സത്തരസസു രാസീസു യേവാപനകധമ്മാ ഏകരാസിമ്പി ന ഭജന്തി തംതംകിച്ചഭാവതോതി കത്വാ വുത്തം ‘‘രാസിം ഭജന്തി നാ’’തി.

നനു ചേതേ കിഞ്ചാപി സേസരാസയോ ന ഭജന്തി തേസം സദിസകിച്ചസങ്ഗഹവസേന ഠിതത്താ. ഫസ്സപഞ്ചകരാസി പന ഖന്ധസങ്ഗഹവസേനേവ ഠപിതോതി ചേതനായ വിയ നേസം സങ്ഖാരക്ഖന്ധസങ്ഗഹതോ തത്ഥ സമവരോധോ യുത്തോതി? തം ന, ഖന്ധസങ്ഗഹവസേന ഠപിതോപി ഹി ഫസ്സപഞ്ചകരാസി സബ്ബചിത്തസാധാരണധമ്മേ സങ്ഗഹേത്വാ ഠപിതോതി ഛന്ദാദീനം തിണ്ണം പകിണ്ണകവസേന ഉപ്പജ്ജമാനാനം സബ്ബചിത്തസാധാരണതായ അഭാവതോ, മനസികാരസ്സ ച സതിപി സബ്ബചിത്തസാധാരണത്തേ നിപ്പരിയായതോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധസങ്ഗഹാഭാവതോ ന ഏതേസം ഫസ്സപഞ്ചകരാസിഭജനമ്പി യുത്തന്തി. കസ്മാ പന മനസികാരസ്സ നിപ്പരിയായതോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധസങ്ഗഹാഭാവോതി? വുച്ചതേ – ഠപേത്വാ ചേതനം സേസധമ്മാനം സകസകകിച്ചേസുപി പരാധീനഭാവേന പവത്തനതോ അഭിസങ്ഖരണലക്ഖണം നിപ്പരിയായതോ ന ലബ്ഭതി. യദി ലഭേയ്യ, ചിത്തേകഗ്ഗതാജീവിതിന്ദ്രിയാനം സബ്ബചിത്തസാധാരണത്താ വേദനാവിഞ്ഞാണാനി വിയ താനി ഫസ്സപഞ്ചകേ വത്തബ്ബാനി സിയും, ന പനേവം വുത്താ, തസ്മാ ഠപേത്വാ ചേതനം സേസധമ്മാനം അഭിസങ്ഖരണലക്ഖണം നിപ്പരിയായതോ ന ലബ്ഭതീതി ന തേസം നിപ്പരിയായതോ ഖന്ധസങ്ഗഹോ ലബ്ഭതി. ചേതനായയേവ പന സകിച്ചപരകിച്ചസാധനവസേന പവത്തനതോ നിപ്പരിയായതോ അഭിസങ്ഖരണലക്ഖണസ്സ അത്ഥിതായ ഖന്ധസങ്ഗഹോ ലബ്ഭതീതി. യദി ഏവം കഥം ഫസ്സോ ഫസ്സപഞ്ചകേ വുത്തോതി? ‘‘ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ (വിഭ. ൨൨൫), ഫുട്ഠോ വേദേതി, ഫുട്ഠോ സഞ്ജാനാതീ’’തിആദിവചനതോ (സം. നി. ൪.൯൩) വേദനാ സഞ്ഞാ ചേതനാ വിഞ്ഞാണന്തി ഇമേസം അരൂപക്ഖന്ധാനം ഉദ്ദേസട്ഠാനേ ഠത്വാ തേസം പച്ചയസ്സപി ഉദ്ദിസിതുകാമതായ ഫസ്സോ തത്ഥ വുത്തോ. ദുബ്ബലാതി സകവിസയേപി പരായത്തഭാവേനേവ പവത്തനതോ ദുബ്ബലാ. അധിമോക്ഖോ ഹി സമാധിസ്സ പരിബ്യത്തഭാവേ പരിബ്യത്തഭാവതോ സമാധായത്തവുത്തി, മനസികാരോപി ചേതനായ പരിബ്യത്തഭാവതോ ചേതനായത്തവുത്തീതി പരായത്താവ തേ ഹോന്തി.

൭൩. മനസീ ച കാരോതി മനസികാരോ ച. മനസികാരസദ്ദസ്സ ഹി അത്ഥമത്തസന്ദസ്സനവസേന ഗാഥാബന്ധസുഖത്ഥം അസമാസനിദ്ദേസോ, ദീഘകരണം, മജ്ഝേ ച ച-സദ്ദവചനന്തി. തേന മുനിവരേനാതി സമ്ബന്ധോ.

൭൪-൮൦. പഠമാഭിനിപാതത്താതി ആരമ്മണേ ഫുസനവസേന പഠമമേവ അഭിനിപതനതോ. സബ്ബേപി ചേതസികാ ചിത്തായത്താ ചിത്തകിരിയഭാവേന വുച്ചന്തീതി ‘‘ചിത്തസ്സാ’’തി വുത്തം. കിരാതി അരുചിസൂചനം. ഏവം മഹാസംഘികമതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തമേവ വിത്ഥാരേതും ‘‘ഫുസിത്വാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. മഹാസംഘികാ ഹി ‘‘പഠമം ഫസ്സോ ആരമ്മണം ഫുസതി, അഥ തേന ഫുട്ഠം ദുതിയം വേദനാ വേദിയതി, ഏവം ഏതേഹി ഫുട്ഠവേദിതം തതിയം സഞ്ഞാ സഞ്ജാനാതി, തേഹി പന ഫുട്ഠവേദിതസഞ്ഞാതേ ചതുത്ഥം ചേതനായ സമ്പയുത്തധമ്മേ അഭിസന്ദഹതീ’’തിആദിനാ വദന്തി. ബലവപച്ചയത്താതി യഥാ പാസാദം പത്വാ ഥമ്ഭാ സേസദബ്ബസമ്ഭാരാനം ബലവപച്ചയാ, ഏവമേസ യസ്മാ സേസസമ്പയുത്താനം ബലവപച്ചയോ, തസ്മാതി അത്ഥോ. തസ്മാതി ഹേതുനിഗമനം.

സഹേവ ചാതി ച-സദ്ദോ അട്ഠാനപ്പയുത്തോ, സോ ‘‘ചിത്തജാന’’ന്തി ഇമസ്സ അനന്തരം ദട്ഠബ്ബോ. കസ്മാ? ചിത്താനം, ചിത്തജാനഞ്ച ഏകുപ്പാദാദിഭാവേന സഹേവ പവത്തിതോതി ഏവമേത്ഥ പദസമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. ഇദന്തി ഇദം യഥാവുത്തവിധാനം, ഏവം ‘‘പഠമാഭിനിപാതത്താ’’തി കാരണം പരിഹരിത്വാ ഇദാനി ‘‘ബലവപച്ചയത്താ’’തി ഇദം പരിഹരന്തോ ആഹ ‘‘ബലവ…പേ… ദിസ്സതീ’’തി. ച-സദ്ദോ അവധാരണേ, നേവ ദിസ്സതീതി അത്ഥോ. സേസധമ്മാനമ്പി ഹി സഹജാതപച്ചയഭാവസ്സ സാധാരണത്താ തസ്സേവ ബലവപച്ചയഭാവേ ന കിഞ്ചി കാരണം ദിസ്സതീതി. യദി സബ്ബമിദമകാരണം, കഥഞ്ചരഹി ഫസ്സോ പഠമം വുത്തോതി ആഹ ‘‘ദേസനാക്കമതോ’’തിആദി. ‘‘വേദനാ ഹോതി, ഫസ്സോ ഹോതി, സഞ്ഞാ ഹോതി, ഫസ്സോ ഹോതി, ചേതനാ ഹോതി, ഫസ്സോ ഹോതി, ചിത്തം ഹോതി, ഫസ്സോ ഹോതി, വേദനാ ഹോതി, സഞ്ഞാ ഹോതി, ചേതനാ ഹോതി, വിതക്കോ ഹോതീ’’തിആദീഹി ആഹരിതുമ്പി വട്ടേയ്യ, ദേസനാവാരേന പന ഫസ്സോവ പഠമം വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം സേസധമ്മേസുപി പുബ്ബാപരക്കമോ നാമ ന പരിയേസിതബ്ബോ. വചനത്ഥലക്ഖണാദീഹീതി വചനത്ഥതോ ച ലക്ഖണാദിതോ ച.

ഫുസതീതി കത്തുനിദ്ദേസോ. തത്ഥ കാരണം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ, ഫുസന്തി ഏതേന വാതി ഫസ്സോ. സമ്പയുത്തധമ്മാ ഹി ആരമ്മണേ പവത്തമാനാ തം ഫുസനലക്ഖണേന ഫസ്സേന ഫുസന്താ വിയ ഹോന്തി, ആരമ്മണഫുസനമത്തം വാ ഫസ്സോതിപി സാധനത്തയമ്പി യുജ്ജതേവ. ഫുസനം ലക്ഖണമേതസ്സാതി ഫുസനലക്ഖണോ, വേദനായ പച്ചയഭാവട്ഠേന ആരമ്മണഫുസനലക്ഖണോതി അത്ഥോ. സംഘട്ടനരസോതി മനോദ്വാരേ ചിത്താരമ്മണാനം സംഘട്ടനതോ സംഘട്ടനകിച്ചോ. അയഞ്ഹി ആരമ്മണേ അനല്ലീയമാനോപി രൂപം വിയ ചക്ഖും, സദ്ദോ വിയ ച സോതം ചിത്തമാരമ്മണഞ്ച ഘട്ടേതി. പഞ്ചദ്വാരേസു വാ വത്ഥാരമ്മണസംഘട്ടനേന സമ്പജ്ജതീതി സംഘട്ടനസമ്പത്തികോ ഫസ്സോ ‘‘സംഘട്ടനരസോ’’തി വുത്തോ. യഥാ ‘‘ദ്വേ പാണീ വജ്ജേയ്യു’’ന്തിആദീസു പാണിമ്ഹി ഘട്ടനം തബ്ബിസേസഭൂതാ രൂപധമ്മാ, ഏവം ചിത്തസ്സ ആരമ്മണേ സംഘട്ടനം തബ്ബിസേസഭൂതോ ഏകോ ചേതസികധമ്മോ ദട്ഠബ്ബോ. തിണ്ണം സന്നിപാതസങ്ഖാതസ്സ അത്തനോ കാരണസ്സ വസേന പവേദിതത്താ സന്നിപാതപച്ചുപട്ഠാനോ. ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ’’തി (മ. നി. ൧.൨൦൪, ൪൦൦; ൩.൪൨൧, ൪൨൫; സം. നി ൨.൪.൬൦; കഥാ. ൪൬൫) ഹി വചനതോ ചക്ഖുരൂപവിഞ്ഞാണാദീനം തിണ്ണം സന്നിപാതവസേന ഗഹേതബ്ബതായ ഉപട്ഠാനതോ സന്നിപാതസങ്ഖാതസ്സ കാരണസ്സ വസേന ഉപട്ഠാനമസ്സാതി ഉപട്ഠാനട്ഠേന പച്ചുപട്ഠാനേന സന്നിപാതപച്ചുപട്ഠാനതാ വുത്താ. ‘‘ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ’’തി (വിഭ. ൨൨൫) വചനതോ വേദനാ ഫലമസ്സാതി വേദനാപച്ചുപട്ഠാനോ. തജ്ജസമന്നാഹാരേന ചേവ ഇന്ദ്രിയേന ച പരിക്ഖതേ വിസയേ അനന്തരായേനേവ ഉപ്പജ്ജനതോ ആപാഥഗതവിസയപദട്ഠാനോ. അയഞ്ഹി തസ്സ ഫസ്സസ്സ കാരണഭൂതോ തദനുരൂപഭൂതോ സമന്നാഹാരോതി തജ്ജസമന്നാഹാരസങ്ഖാതേന ആവജ്ജനേന ചേവ ചക്ഖാദിഇന്ദ്രിയേന ച യഥാക്കമം ആരമ്മണകരണതദഭിമുഖഭാവവസേന പരിക്ഖതേ അഭിസങ്ഖാതേ ആപാഥഗതേയേവ വിസയേ ഏകന്തേന ഉപ്പജ്ജനതോ ആപാഥഗതോ വിസയോ പദട്ഠാനം ആസന്നകാരണം ഇമസ്സാതി ആപാഥഗതവിസയപദട്ഠാനോ.

നനു ചായം ധമ്മോ ചേതസികോ, സ്വായം അരൂപധമ്മോ സമാനോ കഥം ഫുസനലക്ഖണോ ഹോതീതി അന്തോലീനചോദനം മനസി കത്വാ തസ്സാ സോധനത്ഥം ‘‘അരൂപധമ്മോപി സമാനോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘ഫുസനാകാരേനേവ പവത്തതീ’’തി ഇമിനാ അരൂപസ്സാപി സതോ തസ്സ ധമ്മസ്സ അയം സഭാവോതി ദസ്സേതി. സാ ച തസ്സ ഫുസനാകാരപ്പവത്തി അമ്ബിലം അമ്ബപക്കാദിം ഖാദന്തം പസ്സന്തസ്സ പരസ്സ ഖേളുപ്പത്തിപരം ബാധിയമാനം ദിസ്വാ ദയാലുകസ്സ സരീരകമ്പനം, രുക്ഖസാഖഗ്ഗേ ദുട്ഠിതം പുരിസം ദിസ്വാ ഭൂമിയം ഠിതസ്സ പുരിസസ്സ ജങ്ഘചലനം, പിസാചാദിഭായിതബ്ബം ദിസ്വാ ഊരുപത്ഥമ്ഭോതി ഏവമാദി വിയ ദട്ഠബ്ബാ. സോതി സോ യഥാവുത്തലക്ഖണാദികോ ഫസ്സോ.

സുന്ദരന്തി സുഖവേദനാസമ്പയുത്തത്താ പസത്ഥം. മനോതി വിഞ്ഞാണം. സുമനസ്സ ഭാവോതി സുമനസങ്ഖാതസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ ഭാവോ. യ്വായം സദ്ദപ്പവത്തിനിബന്ധനോ അത്ഥോ, സോ സോമനസ്സം. സോമനസ്സവേദനാസമ്പയുത്തത്താ ഹി സുമന-സദ്ദോ തസ്മിം വിഞ്ഞാണേ പവത്തതി. വേദേന അനുഭവനാകാരേന അയിതം പവത്തം വേദയിതം, തം ലക്ഖണമസ്സാതി വേദയിതലക്ഖണാ. ഇട്ഠസ്സ ഇട്ഠാകാരതോവ അനുഭവനം കിച്ചമസ്സാതി ഇട്ഠാകാരാനുഭവനരസാ. സാ ഹി സഭാവതോ ഇട്ഠമാരമ്മണം ഇട്ഠവസേന, ഇതരഞ്ച ഇട്ഠാകാരേനേവ അനുഭവതി, തത്ഥ ഇട്ഠാകാരാനുഭവനം കുസലാകുസലചിത്തസമ്പയുത്തവേദനായ ലബ്ഭതി തസ്സാ അനിട്ഠസ്സപി കപ്പനാവസേന ഇട്ഠാകാരേന ഗഹണതോ, സഭാവതോ പന ഇട്ഠാനുഭവനം അബ്യാകതചിത്തസമ്പയുത്തായപി ലബ്ഭതി തസ്സാ വിപല്ലാസഗ്ഗാഹാഭാവതോ. ‘‘രാജാ വിയ സുഭോജനരസ’’ന്തി ഇമിനാ ഇമം ദീപേതി – ഫസ്സസ്സ ഫുസനമത്തമേവ ഹോതി, സഞ്ഞായ സഞ്ജാനനമത്തമേവ, ചേതനായ സഞ്ചേതനാമത്തമേവ, വിഞ്ഞാണസ്സ വിജാനനമത്തമേവ, ഏകംസതോ പന ഇസ്സരവതായ സാമിഭാവേന വേദനാവ ആരമ്മണരസം അനുഭവതി, രാജാ വിയ സൂദകാരേന സമ്പാദിതസുഭോജനരസന്തി. അസ്സാദീയതീതി അസ്സാദോ, സുഖവേദനാ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേസു അസ്സാദോ’’തി. ചേതോസന്നിസ്സിതത്താ ചേതസി ഭവോ അസ്സാദോതി ചേതസികഅസ്സാദോ, തഥാ പച്ചുപട്ഠാതീതി ചേതസികഅസ്സാദപച്ചുപട്ഠാനാ. പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദിയതീതി ആഹ ‘‘പസ്സദ്ധിപദട്ഠാനാ’’തി. ഇദം പന നിരാമിസസോമനസ്സവസേന വേദിതബ്ബം.

നീലാദിഭേദസ്സ ആരമ്മണസ്സ സഞ്ജാനനം തമേവ സഞ്ഞം കത്വാ ജാനനം ലക്ഖണം ഏതസ്സാതി സഞ്ജാനനലക്ഖണാ. പച്ചാഭിഞ്ഞാണകരണരസാതി പതി അഭിഞ്ഞായതി ഏതേനാതി പച്ചാഭിഞ്ഞാണം, തദേവേതന്തി പുന പച്ചാഭിഞ്ഞാണനിമിത്തം സണ്ഠാനാദികോ ആകാരോ, തസ്സ കരണരസോ കിച്ചമസ്സാതി പച്ചാഭിഞ്ഞാണകരണരസാ. സാ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനാ പച്ഛാ സഞ്ജാനനസ്സ കാരണഭൂതം സണ്ഠാനാദികം ആകാരം ഗഹേത്വാ ഉപ്പജ്ജതീതി. ഇദഞ്ച നിമിത്തകാരികായ നിമിത്തേന സഞ്ജാനന്തിയാ ച സബ്ബായ സമാനസഞ്ഞായ യോജേതബ്ബം. നിമിത്തേന സഞ്ജാനന്തീപി ഹി പുന അപരായ സഞ്ഞായ ച സഞ്ജാനനസ്സ നിമിത്തം കരോതീതി. തഞ്ച കുസലാകുസലകിരിയാജവനസഞ്ഞം ധുരം കത്വാ വേദിതബ്ബം. തം പനേതം അഭിഞ്ഞാണകരണം കഥം ദട്ഠബ്ബന്തി ആഹ ‘‘വഡ്ഢകിസ്സ അഭിഞ്ഞാണകരണമിവാ’’തി. യഥാ വഡ്ഢകിസ്സ ദാരൂസു ‘‘ഇദം ഉദ്ധം, ഇദം അധോ’’തി ഏവം പച്ഛാ സഞ്ജാനനപച്ചയഭൂതസ്സ സഞ്ഞാണസ്സ കരണം, ഏവമസ്സാ പുന സഞ്ജാനനപച്ചയനിമിത്തകരണന്തി വുത്തം ഹോതി. ഹത്ഥിദസ്സകഅന്ധോ വിയ ‘‘ഇദമേവ സച്ച’’ന്തി സഞ്ഞായ യഥാഗഹിതനിമിത്തവസേന അഭിനിവേസകരണതോ യഥാ…പേ… പച്ചുപട്ഠാനാ. ഏതേന സഞ്ഞായ ആകാരഗ്ഗഹണം കത്വാ ഠിതസ്സ ദിട്ഠിആദീനം ഉപ്പജ്ജനതോ അകുസലസഞ്ഞായ അനുരൂപവസേന ഫലപച്ചുപട്ഠാനം ദസ്സിതം ഹോതി. അഥ വാ അഭിനിവേസകരണന്തി ‘‘ഇദമേവ സച്ച’’ന്തി സഞ്ഞാഭിനിവേസമത്തമേവ, തസ്മാ ഉപപരിക്ഖാഭാവേന യഥാഗഹിതനിമിത്തവസേന അഭിനിവേസാകാരേന ഉപട്ഠാനതോ ആകാരപച്ചുപട്ഠാനം വുത്തം. തിണപുരിസകേസു മിഗപോതകാനം ‘‘പുരിസാ’’തി ഉപ്പന്നസഞ്ഞാ വിയ അവികപ്പസഭാവത്താ യഥാഉപട്ഠിതവിസയപദട്ഠാനാ. ഏത്ഥ ച ഞാണവിപ്പയുത്തസഞ്ഞായ ആകാരഗ്ഗഹണവസേന ഉപ്പജ്ജനകാലേ ചിത്തം അബ്ബോഹാരികം സഞ്ഞാനുഗതികം ഹോതി. ഞാണസമ്പയുത്തേ ചിത്തേ പന സസമ്ഭാരപഥവിയാ അനുഗതാ സേസധാതുയോ വിയ സഞ്ഞാചിത്തഞ്ച അബ്ബോഹാരികം ഞാണാനുഗതികം ഹോതി.

അഭിസന്ദഹതീതി പബന്ധതി പവത്തേതി, ‘‘ഗണ്ഹഥ ഗണ്ഹഥാ’’തി വദന്തീ വിയ സമ്പയുത്തധമ്മേ ആരമ്മണേ പയോജേതി, സകസകകിച്ചേ ച പട്ഠപേതീതി അത്ഥോ. ചേതയിതലക്ഖണാതി നിദ്ദോക്കന്തസ്സ പബുദ്ധക്ഖണേ സമ്ഭമപ്പവത്തി വിയ ചേതസോ ഉസ്സാഹതാവ ലക്ഖണാ. അഥ വാ ‘‘അഭിസന്ദഹതീ’’തി വുത്തത്താ പയോജനലക്ഖണാത്വേവ അത്ഥോ. ആയൂഹനരസാതി ചേതസികഇരിയനരസാ, പയോഗരസാതി വുത്തം ഹോതി. കുസലാകുസലകിരിയാജവനസമ്പയുത്തായയേവ പനേതം ലബ്ഭതി. സംവിദഹനപച്ചുപട്ഠാനാതി ‘‘ത്വം ഇദം കരോഹീ’’തി വിചാരേന്തീ വിയ ഹോതീതി വിചാരണപച്ചുപട്ഠാനാ. ഏതായ ഹി പവത്തമാനായ സബ്ബേപി സമ്പയുത്തധമ്മാ യഥാ സകിച്ചപസുതാ ഹോന്തി, തേനേവ ഹേസാ സകിച്ചപരകിച്ചസാധികാ വുത്താ. ജേട്ഠസിസ്സോ പരേ സജ്ഝായനേ ഉയ്യോജേന്തോ സയമ്പി സജ്ഝായതി. തസ്മിഞ്ഹി സജ്ഝായിതും ആരദ്ധേ സേസസിസ്സാപി സജ്ഝായന്തി. മഹാവഡ്ഢകിസ്മിമ്പി വഡ്ഢകികമ്മം കാതും ആരദ്ധേ ഇതരേപി കരോന്തി യേവാതി ആഹ ‘‘ജേട്ഠസിസ്സമഹാവഡ്ഢകിആദയോ വിയാ’’തി. ആദി-സദ്ദേന ജേട്ഠന്തേവാസികാദീനം ഗഹണം.

യഥാപച്ചയം പവത്തമാനാനം ധമ്മാനം നത്ഥി കാചി വസവത്തിതാതി വസവത്തിഭാവനിവാരണത്ഥം ‘‘വിതക്കനം വിതക്കോ’’തി വുത്തം. ഊഹനം ആരമ്മണസ്സ പരികപ്പനം, തസ്മിം അഭിനിരോപനന്തി വാ വുത്തം ഹോതി. യസ്മാ ചിത്തം വിതക്കബലേന ആരമ്മണം അഭിരുള്ഹം വിയ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ അഭിനിരോപനലക്ഖണോ’’തി. യഥാ ഹി കോചി ഗാമവാസീ പുരിസോ രാജവല്ലഭം, തംസമ്ബന്ധിനം മിത്തം വാ നിസ്സായ രാജഗേഹം ആരോഹതി അനുപവിസതി, ഏവം വിതക്കം നിസ്സായ ചിത്തം ആരമ്മണം ആരോഹതി. യദി ഏവം കഥം അവിതക്കചിത്തം ആരമ്മണം ആരോഹതി, ന ഹി ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണദുതിയജ്ഝാനാദികേ വിതക്കോ ഉപലബ്ഭതി, യസ്സ ബലേന തം ആരമ്മണം ആരോഹതി, തസ്മാ സഭാവതോ ഭാവനാബലേന തത്ഥ അനുപ്പജ്ജനകോ? സച്ചം, തമ്പി വിതക്കബലേന ആരോഹതി. യഥാ ഹി സോ പുരിസോ പരിചയേന തേന വിനാപി നിരാസങ്കോ രാജഗേഹം പവിസതി, ഏവം പരിചയേന വിതക്കേന വിനാപി അവിതക്കചിത്തം ആരമ്മണം ആരോഹതി. പരിചയോതി ചേത്ഥ സന്താനേ അഭിണ്ഹം പവത്തചിത്തഭാവനാസങ്ഖാതോ പരിചയോ. വിതക്കസ്സ ഹി സന്താനേ അഭിണ്ഹം പവത്തസ്സ വസേന ചിത്തസ്സ ആരമ്മണാഭിരോഹനം ചിരപരിചിതം, തേന തം ചിത്തം കദാചി വിതക്കേന വിനാപി തത്ഥ വത്തതേവ. യഥാ തം ഞാണസഹിതം ഹുത്വാ സമ്മസനവസേന ചിരപരിചിതം കദാചി ഞാണരഹിതമ്പി സമ്മസനവസേന പവത്തതി, യഥാ വാ കിലേസസഹിതം ഹുത്വാ പവത്തം സബ്ബസോ കിലേസരഹിതമ്പി പരിചയേന കിലേസവാസനാവസേന പവത്തതി, ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം.

അഥ വാ ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണം അവിതക്കമ്പി വത്ഥാരമ്മണഘട്ടനസ്സ ബലവതായ, ദുതിയജ്ഝാനാദീനി ച ഹേട്ഠിമഹേട്ഠിമഭാവനായ ബലവതായ ആരമ്മണം ആരോഹതീതി. ആദിതോ, അഭിമുഖം വാ ഹനനം പഹരണമത്തം ആഹനനം, പരിതോ, പരിവത്തേത്വാ വാ ഹനനം വിസേസേന പഹരണം പരിയാഹനനം, തം കിച്ചമസ്സാതി ആഹനനപരിയാഹനനരസോ. തഥാ ഹി തേന യോഗാവചരോ ആരമ്മണം വിതക്കാഹതം വിതക്കപരിയാഹതം കരോതീതി വുച്ചതി. ആനയനം ചിത്തസ്സ ആരമ്മണേ ഉപനയനം, ആകഡ്ഢനം വാ, തഥാ ഹുത്വാ പച്ചുപട്ഠാനമസ്സാതി ആനയനപച്ചുപട്ഠാനോ.

തേനാതി തേന വിചാരേന കരണഭൂതേന, ഹേതുഭൂതേന വാ ചിത്തം ആരമ്മണേ വിചരതി അനുവിചരതി, അവിചാരചിത്തസ്സ പന അവിതക്കചിത്തേ വുത്താനുസാരേന പവത്തി വേദിതബ്ബാ. വിചരണം അനുസഞ്ചരണം അനുപരിഗമനം. സ്വായം വിസേസോ സന്താനമ്ഹി ലബ്ഭമാനോ ജവനസന്താനേ പാകടോ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ആരമ്മണസ്സ അനുമജ്ജനം അനുമസനം പരിമജ്ജനമസ്സ ലക്ഖണന്തി ആരമ്മണാനുമജ്ജനലക്ഖണോ. തഥാ ഹി വിചാരോ പരിമജ്ജനഹത്ഥോ വിയ, സംസരണഹത്ഥോ വിയാതി വുച്ചതി. തത്ഥാതി ആരമ്മണേ. സഹജാതാനം അനുയോജനം ആരമ്മണേ അനുവിചരണസങ്ഖാതഅനുമജ്ജനവസേന വേദിതബ്ബം. ധമ്മാനഞ്ഹി സഭാവവിനിമുത്താ കാചി കിരിയാ നാമ നത്ഥി. തഥാഗഹേതബ്ബാകാരോ ബോധനേയ്യജനാനുരോധേന പരമത്ഥതോ ഏകസഭാവോപി സഭാവധമ്മോ പരിയായവചനേഹി വിസയസമാരോപിതരൂപേഹി ബഹൂഹി പകാരേഹി പകാസീയതി. ഏവഞ്ഹി സോ സുട്ഠു പകാസിതോ ഹോതീതി. അനുപബന്ധപച്ചുപട്ഠാനോതി ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ അവിച്ഛിന്നസ്സ വിയ പവത്തിപച്ചുപട്ഠാനോ. തഥാ ഹി സോ അനുസന്ധാനതാതി നിദ്ദിട്ഠോ.

ഏത്ഥ ച വിചാരതോ ഓളാരികട്ഠേന തസ്സേവ പുബ്ബങ്ഗമട്ഠേന പഠമഘണ്ടാഭിരവോ വിയ ചേതസോ പഠമാഭിനിപാതോ വിതക്കോ, അനുരവോ വിയ അനുസഞ്ചരണം വിചാരോ. യഥാ ഹി ഘണ്ടാഭിഘാതജോ പഠമാഭിരവോ അനുരവതോ ഓളാരികോ, പുബ്ബങ്ഗമോ ച ഹോതി, ഏവം ആരമ്മണാഭിരോപനട്ഠേന വിതക്കോ ഓളാരികോ, പുബ്ബങ്ഗമോ വിയ ച ഹോതി. തതോ സുഖുമട്ഠേന അനുമജ്ജനസഭാവേന ച ഘണ്ടാനുരവോ വിയ അനുപബന്ധോ വിചാരോ. വിപ്ഫാരവാ ചേത്ഥ വിതക്കോ ചിത്തസ്സ പഠമുപ്പത്തികാലേ ചിത്തസ്സ പരിപ്ഫന്ദനഭൂതോ ആകാസേ ഉപ്പതിതുകാമസ്സ സകുണസ്സ പക്ഖവിക്ഖേപോ വിയ, പദുമാഭിമുഖപാതോ വിയ ച ഗന്ധാനുബന്ധചേതസോ ഭമരസ്സ. സന്തവുത്തി വിചാരോ ചിത്തസ്സ നാതിപരിപ്ഫന്ദനഭാവോ, ആകാസേ ഉപ്പതിതസ്സ സകുണസ്സ പക്ഖപ്പസാരണം വിയ, പദുമസ്സ ഉപരിഭാഗേ പരിബ്ഭമനം വിയ ച പദുമാഭിമുഖപതിതസ്സ ഭമരസ്സ. ആഗമട്ഠകഥായം പന വിപരിയായേന ആഗതം. തഥാ ച വുത്തം ദുകനിപാതട്ഠകഥായം –

‘‘ആകാസേ ഗച്ഛതോ മഹാസകുണസ്സ ഉഭോഹി പക്ഖേഹി വാതം ഗഹേത്വാ പക്ഖേ സന്നിസീദാപേത്വാ ഗമനം വിയ ആരമ്മണേ ചേതസോ അഭിനിരോപനഭാവേന പവത്തോ വിതക്കോ, വാതഗ്ഗഹണത്ഥം പക്ഖേ ഫന്ദാപയമാനസ്സ ഗമനം വിയ അനുമജ്ജനഭാവേന പവത്തോ വിചാരോ’’തി.

തമ്പി അനുപബന്ധേന പവത്തിയം യുജ്ജതി. തഥാ ഹി ഉപചാരേ, അപ്പനായം വാ സന്താനേന പവത്തിയം വിതക്കോ നിച്ചലോ ഹുത്വാ ആരമ്മണം അനുപവിസിത്വാ വിയ പവത്തതി, ന പഠമാഭിനിപാതേ വിയ പാകടോ ഹോതീതി.

പിനയതീതി കായചിത്തം അപ്പേതി, വഡ്ഢേതി വാ. സമ്പിയായനലക്ഖണാതി ആരമ്മണം കല്ലതോ ഗഹണലക്ഖണാ. പീണനരസാതി കായചിത്താനം പരിബ്രൂഹനകിച്ചാ. ഫരണരസാതി പണീതരൂപേഹി കായസ്സ ബ്യാപനരസാ, അത്തനാ സമ്പയുത്തചിത്തസമുട്ഠാനേഹി രൂപേഹി സകലരൂപകായബ്യാപനം കരോതീതി വുത്തം ഹോതി. ന ഹി അഞ്ഞഥാ ഇമിസ്സാ ഫരണം ഹോതി, ധമ്മാനം അബ്യാപാരതായ കേസഗ്ഗമത്തമ്പി സങ്കമനാഭാവതോ. ഉദഗ്ഗഭാവോ ഓദഗ്യം.

ഏകം ആരമ്മണം അഗ്ഗമേതസ്സാതി ഏകഗ്ഗം, ചിത്തം, യേന പന ധമ്മേന യോഗതോ തം ഏകഗ്ഗം നാമ ഹോതി, സോ ഏകഗ്ഗഭാവോ. സോ പന ചിത്തസ്സേവ ഹോതി, ന യസ്സ കസ്സചീതി ആഹ ‘‘ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗഭാവോ’’തി, നിവാതേ ദീപസിഖായ ഠിതി വിയ ചിത്തസ്സ ഠിതീതി വുത്തം ഹോതി. വിസാരസ്സ ബ്യഗ്ഗഭാവസ്സ പടിപക്ഖോ സഭാവോ അവിസാരോ, ന വിസാരാഭാവമത്തം, തം ഇമസ്സ ലക്ഖണന്തി ആഹ ‘‘അവിസാരലക്ഖണോ’’തി. അവിക്ഖേപോ സമ്പയുത്തധമ്മാനം അവിക്ഖിത്തതാ, അവിസാരാവിക്ഖേപാനം സമാധാനഭാവതോ അത്ഥതോ വിസേസാഭാവേപി സമുഖേന, സമ്പയുത്തമുഖേന ച ഉഭയം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. അവൂപസമലക്ഖണസ്സ വിക്ഖേപസ്സ പടിപക്ഖതായ ചിത്തസ്സ ഉപസമനാകാരേന പച്ചുപട്ഠാതീതി ഉപസമപച്ചുപട്ഠാനോ. വിസേസതോതി യേഭുയ്യേന. സുഖവിരഹിതോപി ഹി അത്ഥി സമാധീതി സോ യേഭുയ്യേന സുഖപദട്ഠാനോ ഹോതി. അഥ വാ വിസേസതോതി അതിസയേന. ‘‘സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതീ’’തി (അ. നി. ൧൧.൧൧) വചനതോ ഹി സുഖം സമാധിസ്സ വിസേസകാരണം സുഖവിരഹിതസ്സപി തദുപനിസ്സയേനേവ സമിജ്ഝനതോ.

സദ്ദഹന്തി ഏതായാതി കമ്മഫലാദിസദ്ദഹനകിരിയായ പവത്തമാനാനം ധമ്മാനം തത്ഥ ആധിപച്ചഭാവേന സദ്ധായ പച്ചയതം ദസ്സേതി. തസ്സാ ഹി ധമ്മാനം തഥാ പച്ചയഭാവേ സതി തംസമങ്ഗിപുഗ്ഗലോ ‘‘സദ്ദഹതീ’’തി വോഹരീയതി. സദ്ദഹനം സദ്ധേയ്യവത്ഥുനോ പത്തിയായനം, തം ലക്ഖണമേതിസ്സാതി സദ്ദഹനലക്ഖണാ. കാലുസിയമലം വിധമേത്വാ സമ്പയുത്താനം, പുഗ്ഗലസ്സേവ വാ പസാദം അനാവിലഭാവകാരണം കിച്ചമേതിസ്സാതി പസാദനരസാ. യഥാ കഥം വിയാതി ആഹ ‘‘ഉദകപ്പസാദകമണി വിയാ’’തി. അകാലുസിയപച്ചുപട്ഠാനാതി അനാവിലഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ. രതനത്തയം കമ്മം കമ്മഫലഞ്ച സദ്ധേയ്യവത്ഥു, തം ഇമിസ്സാ ആസന്നകാരണന്തി സദ്ധേയ്യവത്ഥുപദട്ഠാനാ. ന ഹി സദ്ധായ അവത്ഥുഭൂതേസു തിത്ഥിയാദീസു സാ ഉപ്പജ്ജതി. സാ പനായം കുസലധമ്മാനം ആദാനേ ഹത്ഥോ വിയ, സബ്ബസമ്പത്തിസമ്പദാനേ വിത്തം വിയ, അമതകസിഫലഫലനേ ബീജം വിയ ച ദട്ഠബ്ബാ. ‘‘സദ്ധാഹത്ഥോ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ, സദ്ധീധ വിത്തം പുരിസസ്സ സേട്ഠം (സം. നി. ൧.൨൪൬; സു. നി. ൧൮൪), സദ്ധാ ബീജം തപോ വുട്ഠീ’’തിആദിവചനഞ്ഹേത്ഥ (സം. നി. ൧.൧൯൭; സു. നി. ൭൭) സാധകം.

സരന്തി ൨൩൭ ഏതായാതി സരണകിരിയായ പവത്തമാനാനം ധമ്മാനം തത്ഥ ആധിപച്ചഭാവേന സതിയാ പച്ചയതം ദസ്സേതി. തസ്സാ ഹി ധമ്മാനം തഥാ പച്ചയഭാവേ സതി തംസമങ്ഗിപുഗ്ഗലോ ‘‘സരതീ’’തി വോഹരീയതി. ഉദകേ അലാബു വിയ പിലവിത്വാ ഗന്തും അദത്വാ പാസാണസ്സ വിയ നിച്ചലസ്സ ആരമ്മണസ്സ ഠപനം അസമ്മുട്ഠതാകരണം അപിലാപനം, തം ലക്ഖണമസ്സാതി അപിലാപനലക്ഖണാ. സാ ഹി ആരമ്മണേ ദള്ഹം പതിട്ഠിതത്താ ഏസികാ വിയ വുച്ചതി. സമ്മോസപച്ചനീകകിച്ചം അസമ്മോസരസോ, ന സമ്മോസാഭാവമത്തം. ‘‘സതാരക്ഖേന ചേതസാ വിഹരതീ’’തി (അ. നി. ൧൦.൨൦) വുത്തത്താ ചേതോഗുണരതനഹാരകാനം കിലേസചോരാനം നിവാരണതോ ആഹ ‘‘ആരക്ഖപച്ചുപട്ഠാനാ’’തി. തഥാ ഹേസാ ചക്ഖുദ്വാരാദിരക്ഖനതോ ദോവാരികോ വിയാതി വുച്ചതി. പഠമം സഞ്ഞായ ഥിരുപ്പന്നഭാവേ പച്ഛാ സതിയാ പതിട്ഠാനഭാവതോ ആഹ ‘‘ഥിരസഞ്ഞാപദട്ഠാനാ’’തി. അഥ സതിസഞ്ഞാനം കിം നാനാകരണന്തി? സഞ്ഞാ താവ പഠമം അഗ്ഗഹിതനിമിത്തം സഞ്ജാനാതി, ഗഹിതനിമിത്തേ പുന പച്ചാഭിഞ്ഞാണപച്ചയനിമിത്തം കരോതി, പഠമം അഗ്ഗഹിതേ പന സഞ്ഞാകിച്ചം അപ്പധാനം ഹോതി, സതി പന പഠമം അഗ്ഗഹിതനിമിത്തമ്പി സരതി ഗഹിതനിമിത്തമ്പി, ഗഹിതനിമിത്തേ പന സതികിച്ചം ഗുണഭൂതം ഹോതീതി ഇദമേവ താസം നാനത്തം.

വീരഭാവോതി യേന വീരിയേന വീരോ നാമ ഹോതി, സോ ധമ്മോ. വീരാനം വാ കമ്മന്തി യേന കമ്മേന വീരോ നാമ ഹോതി, തം വീരാനം കമ്മം നാമ. വീരിയം പനസ്സ സാധകഭാവതോ തഥാ വുത്തം. ധമ്മവിനിമുത്തം വാ കിഞ്ചി കമ്മം നത്ഥീതി വീരിയമേവ കമ്മഭാവേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. വിധിനാ ഈരേതബ്ബം പവത്തേതബ്ബന്തി വാ വീരിയം. ഉസ്സാഹോ തം തം കിച്ചം സമാരമ്ഭോ, പരക്കമോ വാ. ഉപത്ഥമ്ഭനം പന സമ്പയുത്തധമ്മാനം കോസജ്ജപക്ഖേ പതിതും അദത്വാ ധാരണം അനുബലപ്പദാനം. സമ്പയുത്തധമ്മാനം സംസീദനഭാവനിവാരകോ ധമ്മോ, ന സംസീദനാഭാവമത്തം, അസംസീദനഭാവേന പച്ചുപട്ഠാതീതി അസംസീദനഭാവപച്ചുപട്ഠാനം. ‘‘സംവിഗ്ഗോ യോനിസോ പദഹതീ’’തി (അ. നി. ൪.൧൧൩) വചനതോ സംവേഗപദട്ഠാനം. സംവേഗോതി ചേത്ഥ സംവേഗമയം ഞാണം. അസംവേഗപുബ്ബികായ പന കുസലകിരിയായ വീരിയാരമ്ഭവത്ഥുപദട്ഠാനം. തത്ഥ വീരിയാരമ്ഭവത്ഥൂനി നാമ –

‘‘മഗ്ഗോ ഗന്തബ്ബോ ഹോതി, മഗ്ഗോ ഗതോ. കമ്മം കാതബ്ബം ഹോതി, കമ്മം കതം. അപ്പമത്തകോ ആബാധോ ഉപ്പന്നോ ഹോതി, ഗിലാനാ വുട്ഠിതോ ഹോതി, അചിരവുട്ഠിതോ ഗേലഞ്ഞാ. ഗാമം വാ നിഗമം വാ പിണ്ഡായ ചരന്തോ ന ലഭതി, ലൂഖസ്സ വാ പണീതസ്സ വാ ഭോജനസ്സ യാവദത്ഥം പാരിപൂരിം ലഭതി…പേ… പാരിപൂരി’’ന്തി –

ഏവം വുത്താനി ഏതാനി അനുരൂപപച്ചവേക്ഖണസഹിതാനി അട്ഠ വീരിയാരമ്ഭവത്ഥൂനി, തമ്മൂലകാനി വാ പച്ചവേക്ഖണാനി. ഏത്ഥ ച വിതക്കോ സമ്പയുത്തധമ്മേ ആരമ്മണം ആരോപേതി. ചേതനാ തേ തംതംകിച്ചേസു നിയോജേതി. വീരിയം പന തേ സംസീദിതും അദത്വാ ഉസ്സാഹേതീതി അയം വിതക്കചേതനാവീരിയാനം വിസേസോ.

വിജാനനലക്ഖണാതി വിസേസേന ജാനനലക്ഖണാ, യഥാസഭാവപടിവേധലക്ഖണാതി അത്ഥോ. വിസയസ്സ ആരമ്മണസ്സ ഓഭാസനം പകാസനം തപ്പടിച്ഛാദകസമ്മോഹന്ധകാരസ്സ വിധമനതോതി വിസയോഭാസനം, തം കിച്ചമസ്സാതി വിസയോഭാസനരസാ. കത്ഥചി വിസയേ അസമ്മുയ്ഹനാകാരേന സമ്മോഹപടിപക്ഖതായ വാ പച്ചുപട്ഠാനതോ സമ്മോഹാഭാവസ്സ പച്ചുപട്ഠാനതോ വാ അസമ്മോഹപച്ചുപട്ഠാനാ.

അത്തനാ അനുപാലേതബ്ബാനം സഹജാതധമ്മാനം അനുപാലനം ജീവിതസ്സ ബ്യാപാരോ, തഞ്ച തേസം ജീവനന്തി തം തസ്സ കാരണഭാവം പുരക്ഖത്വാ വുത്തം ‘‘ജീവന്തി തേനാ’’തി. രൂപാരൂപജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ അനുരൂപതോ ലക്ഖണാദികം ദസ്സേതും ‘‘അത്തനാ അവിനിഭുത്താന’’ന്തി വുത്തം. ‘‘സമ്പയുത്താന’’ന്തി ഹി വുച്ചമാനേ രൂപധമ്മാനം സമ്പയോഗാഭാവതോ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ സങ്ഗഹോ ന സിയാ. ‘‘അവിനിഭുത്താന’’ന്തി പന വുത്തത്താ യാനി അവിനിബ്ഭോഗരൂപാനി രൂപജീവിതിന്ദ്രിയേന സദ്ധിം അവിനിഭുത്താനി അവിസംസട്ഠാനി. യേ ച അരൂപധമ്മാ അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയേന സമ്പയുത്താ, തേസം സബ്ബേസം സങ്ഗഹോ ഹോതീതി. പവത്തനരസന്തി ഉപ്പാദതോ യാവ ഭങ്ഗാ അനുപാലനതോ അന്തരാ അനിവത്തനസഭാവസാധനേന തേസം പവത്തനകിച്ചം. കേചി പന ‘‘രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം തേസം ഠിതിക്ഖണതോ പട്ഠായ, അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയം ഉപ്പാദതോ പട്ഠായ പവത്തിയാ പച്ചയോ’’തി വദന്തി, തം ന യുത്തം. പട്ഠാനേ ഹി ‘‘അബ്യാകതം ധമ്മം പടിച്ച അസഞ്ഞസത്താനം ഏകം മഹാഭൂതം പടിച്ച ഇന്ദ്രിയപച്ചയം കമ്മപച്ചയസദിസ’’ന്തി അസഞ്ഞസത്താനം ഇന്ദ്രിയപച്ചയോ കമ്മപച്ചയസദിസം കത്വാ വുത്തോ, തസ്മാ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയമ്പി ഉപ്പാദതോ പട്ഠായ പച്ചയോ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഉപ്പാദതോ യാവ ഭങ്ഗാ ഠപനതോ ഠപനപച്ചുപട്ഠാനം. അനുപാലനവസേന യാപയിതബ്ബാ പവത്തേതബ്ബാ ധമ്മാ പദട്ഠാനമസ്സാതി യാപയിതബ്ബധമ്മപദട്ഠാനം. യദി ഏവം തേസം അനുപാലനാദിസാധകം, കഥം തേസം നിരോധോ ഹോതി. ഏവഞ്ഹി സബ്ബകാലം ഠാതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘സന്തേപി ചാ’’തിആദി. അനുപാലനലക്ഖണാദിമ്ഹീതി ആദി-സദ്ദേന പവത്തനരസാദിമേവ സങ്ഗണ്ഹാതി. അത്ഥിക്ഖണേയേവാതി അത്തനാ അനുപാലേതബ്ബാനം, അത്തനോ വാ അത്ഥിക്ഖണേയേവ. ഉദകന്തി തളാകഗതജലം, ദണ്ഡഗതജലം വാ. തത്ഥ തളാകഗതഉദകസ്സ ഗഹണേ അത്തനാ അനുപാലേതബ്ബധമ്മാനം അത്ഥിക്ഖണേ അനുപാലനം സാധിതം ഹോതി, ദണ്ഡഗതജലസ്സ പന ഗഹണേ അത്തനോ അത്ഥിക്ഖണേ അനുപാലനം. അത്തനാ അനുപ്പാദിതധമ്മേ കഥം പാലേതീതി ആഹ ‘‘ധാതി വിയ കുമാര’’ന്തി. യദി സേസധമ്മാനം പവത്തികാരണേന കേനചി ഭവിതബ്ബം, ജീവിതസ്സ പന കിം പവത്തികാരണന്തി ആഹ ‘‘സയം…പേ… പവത്തതീ’’തി. യഥാ കഥം വിയാതി ആഹ ‘‘നിയാമകോ വിയാ’’തി. സോപി അത്തനാ പവത്തിതനാവാസമ്ബന്ധേന പവത്തതി. യദി ധമ്മാനം പവത്തി ജീവിതിന്ദ്രിയപടിബദ്ധം, ഭങ്ഗതോ ഉദ്ധമ്പി കിം പന പവത്തേതീതി ആഹ ‘‘ന ഭങ്ഗതോ ഉദ്ധ’’ന്തി. കസ്മാതി ആഹ ‘‘അത്തനോ ച പവത്തേതബ്ബാനഞ്ച അഭാവാ’’തി. ഭങ്ഗക്ഖണേ പന കഥന്തി ആഹ ‘‘ന ഭങ്ഗക്ഖണേ ഠപേതീ’’തി.

യസ്മാ പന ലോഭപടിപക്ഖോ അലോഭോ ഹോതി, യേ ധമ്മാ തേന സമ്പയുത്താ, തംസമങ്ഗിനോ വാ സത്താ, തേ ന ലുബ്ഭന്തി, സയമ്പി കദാചി ന ലുബ്ഭതേവ, അത്ഥതോ വാ അലുബ്ഭനാകാരോ ഏവ ച സോ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ന ലുബ്ഭന്തി തേനാ’’തിആദി. ഏസ നയോ ‘‘ന ദുസ്സന്തി തേനാ’’തിആദീസുപി. അലഗ്ഗഭാവോ ആരമ്മണം നിസ്സായ പവത്തന്തസ്സപി തത്ഥ അനാസത്തതാ. തേനാഹ ‘‘കമലദലേ ജലബിന്ദു വിയാ’’തി. അപരിഗ്ഗഹോ കസ്സചി വത്ഥുനോ മമത്തവസേന അസങ്ഗഹോ. മുത്തഭിക്ഖു വിയാതി ഖീണാസവഭിക്ഖു വിയ. സോ ഹി മുത്തരാഗത്താ കത്ഥചി മമായനരഹിതോ ഹോതി. അനല്ലീനോ ഭാവോ അധിപ്പായോ ഏതസ്സാതി അനല്ലീനഭാവോ. ഏവഞ്ഹി ‘‘അസുചിമ്ഹി പതിതപുരിസോ വിയാ’’തി ഉപമായ സമേതി. യഥാ ഹി തസ്സ പുരിസസ്സ സതിപി കായേന അല്ലീയനേ ഭാവോ അനല്ലീനോ, ഏവം അലോഭോപി ആരമ്മണകരണവസേന ഗഹിതേപി ആരമ്മണേ അലഗ്ഗഭാവേന അനല്ലീനഭാവോ അനല്ലീനാകാരോയേവ പവത്തതി. ഏവംസഭാവോ ഹി സോ ധമ്മോതി.

ചണ്ഡികസ്സ ഭാവോ ചണ്ഡിക്കം, ഫരുസഭാവോ, അത്ഥതോ പന കോപോയേവ, തപ്പടിപക്ഖോ അഫരുസഭാവോ അചണ്ഡിക്കം. അവിരോധോ അവിഗ്ഗഹോ അപ്പടിപക്ഖോ സഭാവോ. ആഘാതവിനയനരസോതി ഏത്ഥ ആഘാതോ നാമ പരസ്സ അത്താനം, അത്തനോ പരം ഉദ്ദിസ്സ, പരസ്സേവ ച പരം ഉദ്ദിസ്സ പവത്തോ ഉപനാഹോ ബലവകോപോ. തസ്സ വിനയനരസോ അപനയനരസോ. സോമ്മഭാവോ മജ്ജനവസേന ഹിലാദനിയതാ സീതലഭാവോ. തേനാഹ ‘‘പുണ്ണചന്ദോ വിയാ’’തി.

കായദുച്ചരീതാദീഹീതി ഹേതുമ്ഹി കരണവചനം. ഹിരീയതി ലജ്ജനാകാരേന ജിഗുച്ഛിയതി. തേഹിയേവാതി കായദുച്ചരിതാദീഹിയേവ. ഓത്തപ്പതീതി ഉബ്ബിജ്ജതി. ഹിരീ പാപേ ഗൂഥേ വിയ പസ്സന്തീ ജിഗുച്ഛതീതി ആഹ ‘‘പാപതോ ജിഗുച്ഛനലക്ഖണാ ഹിരീ’’തി. ഓത്തപ്പം തേ ഉണ്ഹം വിയ പസ്സന്തം തതോ ഉത്തസതീതി വുത്തം ‘‘ഉത്താസലക്ഖണം ഓത്തപ്പ’’ന്തി. ഉഭോപി പാപാനം അകരണരസാതി ലജ്ജനാകാരേന പാപാനം അകരണരസാ ഹിരീ, ഉത്താസാകാരേന ഓത്തപ്പം. പാപതോ സങ്കോചനപച്ചുപട്ഠാനാതി വുത്തപ്പകാരേനേവ പാപതോ സങ്കോചനാകാരേന പച്ചുപട്ഠാനാ. അത്തഗാരവപരഗാരവപദട്ഠാനാതി അത്തഗാരവപദട്ഠാനാ ഹിരീ അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനതായ, അത്താധിപതിതായ ച. പരഗാരവപദട്ഠാനം ഓത്തപ്പം ബഹിദ്ധാസമുട്ഠാനതായ, ലോകാധിപതിതായ ച. അത്താനഞ്ഹി ഗരും കത്വാ ഹിരിയാ പാപം പജഹതി കുലവധൂ വിയ. പരം ഗരും കത്വാ ഓത്തപ്പേന പാപം പജഹതി വേസിയാ വിയ. അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനാദിതാ ച നേസം തത്ഥ തത്ഥ പാകടഭാവേന വേദിതബ്ബാ, ന പന തേസം കദാചി അഞ്ഞമഞ്ഞവിയോഗതോ. ന ഹി ലജ്ജനം നിബ്ഭയം വാ പാപഭയം വാ അലജ്ജനം അത്ഥീതി. ഹിരിയാ ബലവഭാവേ പന ഓത്തപ്പം അബ്ബോഹാരികം ഹോതി, ഓത്തപ്പസ്സ ബലവഭാവേ ഹിരീ അബ്ബോഹാരികാ. ഇമേ ച ദ്വേ ധമ്മാ ‘‘ലോകപാലാ’’തി വുച്ചന്തി. യഥാഹ –

‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, സുക്കാ ധമ്മാ ലോകം പാലേന്തി. കതമേ ദ്വേ? ഹിരീ ച ഓത്തപ്പഞ്ച, ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ സുക്കാ ധമ്മാ ലോകം ന പാലേയ്യും, നയിധ പഞ്ഞായേഥ ‘മാതാ’തി വാ ‘മാതുച്ഛാ’തി വാ ‘മാതുലാനീ’തി വാ’’തിആദി (അ. നി. ൨.൯).

പസ്സമ്ഭനം ദരഥവൂപസമോ, കായ-സദ്ദോ സമൂഹവചനോ. സോ ചേത്ഥ വേദനാദിക്ഖന്ധത്തയം. വത്തിച്ഛാവസേന ഹി സദ്ദോ വിസിട്ഠവുത്തി ഹോതീതി ആഹ ‘‘കായോതി ചേത്ഥാ’’തിആദി. വേദനാദയോതി വേദനാക്ഖന്ധോ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോതി തയോ ഖന്ധാ. തഥാ ച വുത്തം തത്ഥ ‘‘കതമാ തസ്മിം സമയേ കായപസ്സദ്ധി ഹോതി, യാ തസ്മിം സമയേ വേദനാക്ഖന്ധസ്സാ’’തിആദി (ധ. സ. ൪൦). ദരഥോ സാരമ്ഭോ ദോമനസ്സപച്ചയാനം ഉദ്ധച്ചാദീനം കിലേസാനം, തഥാ പവത്താനം വാ ചതുന്നം ഖന്ധാനമേതം അധിവചനം. തസ്സ വൂപസമം ലക്ഖണമസ്സാതി കായചിത്തദരഥവൂപസമലക്ഖണാ. കായചിത്ത…പേ… രസാതി യഥാവുത്താനമേവ പടിപക്ഖധമ്മാനം അഭിഭവനരസാ. ദരഥനിമ്മദ്ദനേന പരിളാഹപരിപ്ഫന്ദനവിരഹിതോ സീതിഭാവോ അപരിപ്ഫന്ദനസീതിഭാവോ. അവൂപസമോ പരിപ്ഫന്ദനം അസന്തവുത്തിതാ. ഉദ്ധച്ചാദികിലേസാതി ഉദ്ധച്ചപ്പധാനാ ഉദ്ധച്ചാധികചിത്തുപ്പാദസമ്പയുത്താ കിലേസാ. തേപി ഹി ഉദ്ധച്ചവസേന അവൂപസമകരാ. ഉദ്ധച്ചം വാ ആദിം കത്വാ സബ്ബേയേവ കിലേസാ ഉദ്ധച്ചാദികിലേസാ. ഏവം സേസേസുപി.

ഗരുഭാവോ ദന്ധതാ, ഥിനമിദ്ധാധികാനം തഥാ പവത്താനം വാ ചതുന്നം ഖന്ധാനമേതം അധിവചനം. ദന്ധതായ പടിപക്ഖോ അദന്ധതാ അഗരുഭാവോ.

ഥദ്ധഭാവോ ഥമ്ഭോ. ദിട്ഠിമാനാധികാനം, തപ്പധാനാനം വാ ചതുന്നം ഖന്ധാനം ഏതം നാമം. ഥദ്ധഭാവനിമ്മദ്ദനതോയേവ കത്ഥചി ആരമ്മണേ അപ്പടിഹതാകാരേന പച്ചുപട്ഠന്തി, സമ്പയുത്താനം വാ തത്ഥ അപ്പടിഘാതം പച്ചുപട്ഠാപേന്തീതി അപ്പടിഘാതപച്ചുപട്ഠാനാ.

കമ്മനി സാധു കമ്മഞ്ഞം, ന കമ്മഞ്ഞം അകമ്മഞ്ഞം, തസ്സ ഭാവോ അകമ്മഞ്ഞഭാവോ, ദാനസീലാദിപുഞ്ഞകിരിയായ അസമത്ഥതാ. അത്ഥതോ കാമച്ഛന്ദാദിസംകിലേസധമ്മാ, തപ്പധാനാ വാ ചത്താരോ അകുസലക്ഖന്ധാ. അകമ്മഞ്ഞഭാവനിമ്മദ്ദനേനേവ സമ്പന്നാകാരേന ആരമ്മണസ്സ ഗഹണം ആരമ്മണകരണസമ്പത്തി. വുത്താവസേസാ കാമച്ഛന്ദാദയോ, തദേകട്ഠാ ച സംകിലേസധമ്മാ സേസനീവരണാദയോ. ഇമാ പന ദ്വേ വിനിബന്ധനിമ്മദ്ദനേന പസാദനീയവത്ഥൂസു പസാദാവഹാ, ഹിതകിരിയാസു വിനിയോഗക്ഖമഭാവാവഹാ സുവണ്ണവിസുദ്ധി വിയാതി ദട്ഠബ്ബാ.

ഗേലഞ്ഞം അസ്സദ്ധിയാദയോ, തദേകട്ഠാ ച പാപധമ്മാ, തപ്പടിപക്ഖോ അഗേലഞ്ഞഭാവോ ലക്ഖണം ഏതാസന്തി അഗേലഞ്ഞഭാവലക്ഖണാ. ഗേലഞ്ഞനിമ്മദ്ദനേനേവ നത്ഥി ഏതാസം ആദീനവോ ദോസോ ഉപദ്ദവോ വാ, ന വാ ഏതാ ആദീനം കപണം വന്തി പവത്തന്തീതി നിരാദീനവാ, തേനാകാരേന പച്ചുപട്ഠന്തി, തം വാ സമ്പയുത്തേസു പച്ചുപട്ഠാപേന്തീതി നിരാദീനവപച്ചുപട്ഠാനാ.

കായസമ്ബന്ധീ, ചിത്തസമ്ബന്ധീ ച ഉജുഭാവോതി ലക്ഖിതബ്ബതായ കായചിത്താനം അജ്ജവലക്ഖണാ. കായചിത്താനം നങ്ഗലസീസചന്ദകോടിഗോമുത്തവങ്കതാസങ്ഖാതാനം കുടിലഭാവാനം അത്ഥതോ മായാസാഠേയ്യാദിഭൂതാനം നിമ്മദ്ദനതോ കായചിത്താനം കുടിലഭാവനിമ്മദ്ദനരസാ. തതോയേവ സബ്ബഥാപി അജിമ്ഹഭാവേന പച്ചുപട്ഠന്തി, സമ്പയുത്താനം വാ അജിമ്ഹതം പച്ചുപട്ഠാപേന്തീതി അജിമ്ഹതാപച്ചുപട്ഠാനാ.

നനു ച കായപസ്സദ്ധിആദീനം ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം ധമ്മാനം ഏകേകപടിപക്ഖത്താ ദരഥനിമ്മദ്ദനാദികിച്ചം ഏകേകമേവ കരോതി. കസ്മാ പന ദ്വേ ദ്വേ ധമ്മാ വുത്താതി? ന ഖോ പനേവം ചിന്തിതബ്ബം ഭഗവതാപി തഥേവ ദേസിതത്താ. കസ്മാ പന ഭഗവതാ തഥാ ദേസിതാ? സഭാവധമ്മഭാവതോ. ന ഹി ഭഗവതാ പുബ്ബേ അവിജ്ജമാനാ ഏതേ ധമ്മാ ദേസനാവസേന ഉപ്പാദിതാ, അഥ ഖോ സഭാവതോ വിജ്ജമാനായേവ സയമ്ഭുഞാണേന സമ്മാ സച്ഛികത്വാ യഥാസഭാവാ ദേസിതാ, തസ്മാ കഥമേത്ഥ ഭഗവതാ സഭാവതോ വിജ്ജമാനസ്സ ഹാപനം കാതും സക്കാ. സഭാവതോ വിജ്ജമാനതായ ചേത്ഥ ഭഗവതോ വചനമേവ പമാണം. ന ഹി ഭഗവാ യഥാധമ്മസാസനാധികാരേ അയഥാധമ്മം കഥേയ്യാതി, യസ്സ പന വിജ്ജമാനസ്സാപി അകഥനം, തം അഞ്ഞഹേതുകം. ന ചേത്ഥ താദിസോ ഹേതു ഉപലബ്ഭതി, യേന ഇമേസു ഏകേകധമ്മസ്സ അകഥനന്തി. യഥാ പന ദ്വിന്നം പുരിസാനം ഏകോയേവ വേരികോ ഹോതി, തസ്സ തേ പുരിസാ ഓതാരം ദിസ്വാ ഏകതോ ഹുത്വാവ ഹനന്തി, ഏവമേവ ദ്വേ ദ്വേ ധമ്മാ ഏകതോ ഹുത്വാ ഏകം പടിപക്ഖധമ്മം ഹനന്തി, യഥാ ച പനേതേ വിസും ദിസ്വാപി തം വേരിം ഹനന്തി, ന ഏവമേതേ തം വിസും ഹനന്തി തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം അവിനാഭാവതോതി, തസ്മാ ഏതേ പടിപക്ഖധമ്മാനം ഏകേകഭാവേപി ദ്വേ ദ്വേയേവ വുത്താതി, അപിച ചിത്തപസ്സദ്ധിആദീഹി ചിത്തമേവ പസ്സദ്ധി ലഹു മുദു കമ്മഞ്ഞം പഗുണം ഉജുഞ്ച ഹോതി. കായപസ്സദ്ധിആദീഹി പന രൂപകായോപീതി തദത്ഥദസ്സനത്ഥം ഭഗവതാ ഏത്ഥേവ ദുവിധതാ വുത്താ, ന സമാധിആദീസു.

ഛന്ദനം ഛന്ദോ, ആരമ്മണേന അത്ഥികതാ. ‘‘ഛന്ദോ കാമോ’’തിആദീസു (മഹാനി. ൧) പന തണ്ഹാപി ഛന്ദോതി വുച്ചതി. ‘‘ഛന്ദം ജനേതി വായമതീ’’തിആദീസു വീരിയമ്പീതി തതോ നിവത്തനത്ഥം വുത്തം ‘‘കത്തുകമ്യതായേതം അധിവചന’’ന്തി. കത്തുകമ്യതാ വുച്ചതി കരണിച്ഛാ. ചേതസികസ്സ ധമ്മസ്സ സാരമ്മണത്താ കരണിച്ഛാ നാമ ആരമ്മണസ്സ ആലമ്ബിതുകാമതാമുഖേനേവ ഹോതീതി ആരമ്മണകരണിച്ഛാലക്ഖണോ ഛന്ദോ ‘‘കത്തുകമ്യതാലക്ഖണോ’’തി വുത്തോ. തേനേവാഹ ‘‘ആരമ്മണപരിയേസനരസോ, ആരമ്മണേന അത്ഥികതാപച്ചുപട്ഠാനോ’’തി ച. യദഗ്ഗേന പനായം അത്തനോ ആരമ്മണപരിയേസനരസോ, തദഗ്ഗേന സമ്പയുത്തധമ്മാനമ്പി ഹോതിയേവ ഏകാരമ്മണതായ. തേന തേസം ആരമ്മണഗ്ഗഹണേ ചേതസോ ഹത്ഥപ്പസാരണം വിയാതി വുച്ചതി. കഥം പന ദാനവത്ഥുവിസ്സജ്ജനവസേന പവത്തമാനചേതനാസമ്പയുത്തോ ഛന്ദോ ആരമ്മണേന അത്ഥികോ ഹോതീതി? നനു അവോചുമ്ഹാ ‘‘ആരമ്മണകരണിച്ഛാലക്ഖണോ’’തി, തസ്മാ സങ്ഗാമഗതഇസ്സാസസ്സ ഖിപിതബ്ബഉസൂനം ഗഹണേ അത്ഥികതാ വിയ ദാനവത്ഥുവിസ്സജ്ജനവസേന പവത്തച്ഛന്ദോപി വിസ്സജ്ജിതബ്ബേന തേന അത്ഥികോയേവാതി. സ്വായം കുസലേസു ഉപ്പന്നോ കുസലച്ഛന്ദോ നാമ ഹോതി യോനിസോമനസികാരസമുട്ഠാനത്താ. തബ്ബിപരീതതോ പന അകുസലേസു ഉപ്പന്നോ അകുസലച്ഛന്ദോ.

അധിമുച്ചനം ആരമ്മണേ സന്നിട്ഠാനവസേന വേദിതബ്ബം, ന പസാദനവസേന. തേനാഹ ‘‘സന്നിട്ഠാനലക്ഖണോ’’തി. യഥാ തഥാ ഹി ആരമ്മണേ നിച്ഛയനം അധിമുച്ചനം അനധിമുച്ചന്തസ്സ പാണാതിപാതാദീസു, ദാനാദീസു വാ പവത്തിയാ അഭാവതോ, സദ്ധാ പന പസാദനീയേസു പസാദാധിമോക്ഖോതി അയമേതേസം വിസേസോ. വോട്ഠബ്ബനം പന യഥാ സന്തീരിതേ അത്ഥേ നിച്ഛയനാകാരേന പവത്തിത്വാ പരതോ പവത്തമാനാനം തഥാ പവത്തിയാ പച്ചയോ ഹോതി. യദി ഏവം വിചികിച്ഛാസമ്പയുത്തേസു ധമ്മേസു കഥന്തി? തേസമ്പി ഏകംസേനേവ സംസപ്പനാകാരസ്സ പച്ചയതായ ദട്ഠബ്ബം, ദാരകസ്സ വിയ ഇതോ ചിതോ ച സംസപ്പനസ്സ ‘‘കരിസ്സാമി, ന കരിസ്സാമീ’’തി അനിച്ഛയസ്സ പടിപക്ഖകിരിയാ അസംസപ്പനം. യേസു ചിത്തുപ്പാദേസു അയം സന്നിട്ഠാനലക്ഖണോ അധിമോക്ഖോ, തേസം ആരമ്മണധമ്മോയേവ സന്നിട്ഠാതബ്ബത്താ സന്നിട്ഠേയ്യധമ്മോ. സോ പദട്ഠാനമസ്സാതി സന്നിട്ഠേയ്യധമ്മപദട്ഠാനോ. ഇന്ദഖിലോതി ഏസികാഥമ്ഭോ വുച്ചതി.

തേസു തേസു ധമ്മേസൂതി യേസു ധമ്മേസു സയം ഉപ്പന്നാ, തേസു അത്തനാ സമ്പയുത്തേസു ചിത്തചേതസികധമ്മേസു. അനാരമ്മണത്തേപി ഹി തേസു സമപ്പവത്തേസു ഉദാസീനഭാവോ ‘‘തത്രമജ്ഝത്തതാ’’തി വുച്ചതി. സമം അവിസമം വാഹിതം അത്തനാ പവത്തിതസമ്പയുത്താനം വാ യഥാസകകിച്ചേസു പവത്തനം ലക്ഖണമേതിസ്സാതി സമവാഹിതലക്ഖണാ. തത്ഥ സമം ഹുത്വാ പവത്തനലക്ഖണാതി അത്ഥേ അപക്ഖപതിതഭാവോ വുത്തോ ഹോതി, അവിസമം കത്വാ പവത്തനലക്ഖണാതി അത്ഥേ ഊനാധികതാനിവാരണം. ഉദാസീനഭാവേന പവത്തമാനാപി ഹി ഏസാ സമ്പയുത്തധമ്മേ സമം കത്വാ യഥാസകകിച്ചേസു പവത്തേതി, യഥാ രാജാ തുണ്ഹീ നിസിന്നോപി അധികരണധമ്മട്ഠേ യഥാസകകിച്ചേസു സമം അപ്പമത്തേ പവത്തേതി. അലീനാനുദ്ധതപ്പവത്തിപച്ചയാനം ധമ്മാനം ഊനാധികതായ ലീനുദ്ധതഭാവസ്സ നിവാരണകിച്ചാതി വുത്തം ‘‘ഊനാധികതാനിവാരണരസാ’’തി. യദി ഏവം കഥം സഹജാതാധിപതീനം അധിപതിഭാവോ. ആധിപച്ചഞ്ഹി തേസം കിച്ചതോ അധികഭാവോതി? നായം ദോസോ. തമ്പി തസ്സ കിച്ചമേവ, യം സഹജാതധമ്മാനം അധിപതിഭാവേ പവത്താപനം. യഥാ ഹി രങ്ഗമണ്ഡലം ഗതോ നടകാചരിയോ തേ തേ നടകേ യഥാസകം അനുരൂപം ഭൂമിയം യോജേതി, ഏവമേസാപി അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മേസു അധിപതിഭാവേ ഠിതേ അധിപതിഭാവേ യോജേതി, ഇന്ദ്രിയത്തേ ഠിതേ ഇന്ദ്രിയത്തേ, ന പന സകസകകിച്ചതോ ഊനതം, അധികതം വാ പത്തും ദേതീതി. ‘‘ഇദം നിഹീനകിച്ചം ഹോതു, ഇദം അതിരേകകിച്ച’’ന്തി ഏവം പക്ഖപാതവസേന വിയ പവത്തി പക്ഖപാതോ. തം ഉപച്ഛിന്ദന്തീ വിയ ഹോതീതി പക്ഖപാതുപച്ഛേദനരസാ. സാ ചിത്തചേതസികാനം അജ്ഝുപേക്ഖനേന സമപ്പവത്തേസു ആജാനീയേസു സാരഥി വിയ ദട്ഠബ്ബാ.

കിരിയാ കാരോതി കാര-സദ്ദസ്സ ഭാവസാധനതം ആഹ. തേന കാരോതി നാഞ്ഞം, കിരിയായേവാതി ദീപിതം ഹോതി. മനസ്മിം കാരോതി മനസി ആരമ്മണസ്സ കരണം. യേന ഹി മനോ ആരമ്മണേ കരീയതി ആരമ്മണേനസ്സ സംയോജനതോ, തതോ ഏവ തേന ആരമ്മണമ്പി മനസി കരീയതീതി. മനസികാരോതി ചേത്ഥ അലുത്തസമാസോ ദട്ഠബ്ബോ. പുരിമമനതോതി ഭവങ്ഗമനതോ. വിസദിസം മനന്തി വീഥിജവനമനം, തം കരോതീതി മനസികാരോ, മനസികാരസാമഞ്ഞേന വീഥിജവനപടിപാദകേ ദസ്സേതി. ഏത്ഥ പന ഉപയോഗത്ഥഭുമ്മവചനേ സമാസോ ദട്ഠബ്ബോ. സമ്പയുത്തധമ്മേ ആരമ്മണാഭിമുഖം സാരേന്തോ പയോജേന്തോ വിയ ഹോതീതി മനസികാരോ സാരണലക്ഖണോതി വുത്തോ. സംയോജനരസോതി പയോജനരസോ. വിതക്കോ സമ്പയുത്താനം ആരമ്മണേ അഭിനിരോപനസഭാവത്താ ആരമ്മണേ ചിത്തം പക്ഖിപന്തോ വിയ ഹോതി. ചേതനാ അത്തനോ ആരമ്മണം ഗണ്ഹന്തീ സമ്പയുത്തേപി സകസകകിച്ചം കാരേതീതി അത്തനാ കരണേന ബലം നിയോജേന്തോ ബലനായകോ വിയ ഹോതി. മനസികാരോ സമ്പയുത്തേ ആരമ്മണേ പയോജേതീതി ആജാനീയപ്പയോജനകസാരഥി വിയാതി അയമേതേസം വിസേസോ.

ആരമ്മണാഭിമുഖഭാവപച്ചുപട്ഠാനോതി ആരമ്മണേ സംയോജനവസേന തദഭിമുഖഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ. ഏത്ഥ സതിയാ അപ്പമുസ്സനച്ഛന്ദതാ വിസയാഭിമുഖപച്ചുപട്ഠാനതാ, മനസികാരസ്സ പന സംയോജനവസേനാതി അയമേതേസം വിസേസോ. ആരമ്മണപടിപാദകസ്സ സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നതാവചനം ഇതരമനസികാരാനം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധപരിയാപന്നതം ദസ്സേതി. മഹിസാസകാ പന ‘‘ആവജ്ജനസ്സ വിഞ്ഞാണഭാവേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ സബ്ബവിസയതാ പരിഹായേയ്യ, തസ്മാ തം ജവനസമ്പയുത്തസങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നമേവാ’’തി വദന്തി. തേസഞ്ഹി അയമധിപ്പായോ – യദി തം വിസും ചിത്തസഭാവം സിയാ, പച്ചുപ്പന്നചിത്തം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തസ്സ തസ്സ അനന്തരം ഉപ്പജ്ജമാനജവനാനം പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണതാ ന ഭവേയ്യ, അഞ്ഞദത്ഥു അതീതാരമ്മണതാവ സിയാ, ഏവഞ്ച സതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സാപി പച്ചുപ്പന്നചിത്താരമ്മണതായ അഭാവതോ അസബ്ബവിസയതാ ആപജ്ജേയ്യ, യദഗ്ഗേന ച തം അസബ്ബവിസയം, തദഗ്ഗേന സാവരണമ്പി ഹോതി യത്ഥ ന പവത്തതി, തത്ഥ ആവരണസമ്ഭവതോ, തസ്മാസ്സ സകലലോകസിദ്ധോ സബ്ബഞ്ഞുഭാവോ, അനാവരണഭാവോ ച പരിഹായേഥ, ജവനസമ്പയുത്തഭാവേ പന സതി ആവജ്ജനസ്സ നായം ഇട്ഠവിഘാതോ ആപജ്ജതീതി. തയിദം തേസമഭിനിവേസമത്തം ‘‘ആവജ്ജനാ കുസലാനം ഖന്ധാനം, അകുസലാനം ഖന്ധാനം അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൧൭) വചനേന തസ്സാനന്തരം കുസലാകുസലുപ്പത്തിയാ ദീപിതത്താ. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ പന പച്ചുപ്പന്നചിത്താരമ്മണഭാവോ ഏവം വേദിതബ്ബോ – അതീതാദിവസേന ഹി വിഭാഗമകത്വാ ‘‘ഇമസ്സ ചിത്തം ജാനാമീ’’തി പവത്തസ്സ ആവജ്ജനം സാമഞ്ഞേന യം കിഞ്ചി അഭിമുഖീഭൂതം ചിത്തമാവജ്ജതി, തതോ ജവനാനിപി അത്തനോ അത്തനോ അഭിമുഖീഭൂതം ചിത്തമാരമ്മണം കത്വാ പവത്തന്തി, ന ചേത്ഥ ജവനാനം ഭിന്നാരമ്മണതാ ആസങ്കിതബ്ബാ ചിത്തസാമഞ്ഞേന ആരമ്മണസ്സ അഭിന്നത്താ, തസ്മാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ പച്ചുപ്പന്നചിത്താരമ്മണതം പടിച്ച ന കാചി വിഹേസാ അനുഭവിതബ്ബാതി. കിം വാ ഏതേന യുത്തിവാദേന, നനു വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘അചിന്തേയ്യോ ബുദ്ധവിസയോ’’തി (അ. നി. ൪.൭൭), തസ്മാ അപരിമിതപുഞ്ഞസമ്ഭാരേകഫലസ്സ അചിന്തേയ്യസഭാവത്താ ആവജ്ജനേന വിനാപി വിസയഗ്ഗഹണേ വിബന്ധനാഭാവതോ യത്ഥ കത്ഥചി പവത്തി അപ്പടിഹതായേവാതി. കേചി പനേത്ഥ ‘‘ആവജ്ജനം അനാഗതചിത്തമാരമ്മണം കത്വാ നിരുജ്ഝതി, ജവനമേവ പന പച്ചുപ്പന്നമാരമ്മണം ഗണ്ഹാതീ’’തി വദന്തി. യസ്മാ പന ‘‘അനാഗതാരമ്മണാ ആവജ്ജനാ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാനം ഖന്ധാനം അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി പാളി നത്ഥി, തസ്മാ തം അപ്പമാണം.

കരോതീതി കരുണാ. കിം കരോതി, കേസം കിം നിമിത്തന്തി ആഹ ‘‘പരദുക്ഖേ സതി സാധൂനം ഹദയകമ്പന’’ന്തി. കമ്പനന്തി ച പരേസം ദുക്ഖം ദിസ്വാ തസ്സ അസഹനാകാരേന ചിത്തസ്സ അഞ്ഞഥത്തം, തദിദം സപ്പുരിസാനംയേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സാധൂന’’ന്തി. സപ്പുരിസാ ഹി അത്തഹിതപരഹിതസാധനേന ‘‘സാധൂ’’തി വുച്ചന്തി. ‘‘കിണാതീ’’തി ഇമസ്സ അത്ഥമാഹ ‘‘വിനാസേതീ’’തി, അദസ്സനം ഗമേതി അപനേതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘പരദുക്ഖാപനയനാകാരപ്പവത്തിലക്ഖണാ’’തി. പരേസം ദുക്ഖസ്സ അപനയനം ഹോതു വാ, മാ വാ, സോ പരദുക്ഖാപനയനാകാരോ, തഥാപവത്തിലക്ഖണാതി പര…പേ… ലക്ഖണാ. അപനേതുകാമതായ പരേസം ദുക്ഖസ്സ അസഹനം അനധിവാസനം പരദുക്ഖാസഹനം. ന വിഹിംസാ അവിഹിംസാ, സത്താനം അവിഹേഠനം, തം പച്ചുപട്ഠാപേതി, വിഹിംസായ വാ പടിപക്ഖഭാവേന പച്ചുപട്ഠാതീതി അവിഹിംസാപച്ചുപട്ഠാനാ.

പമോദനലക്ഖണാതി പരസമ്പത്തിയാ പമോദനലക്ഖണാ. അനിസ്സായനരസാതി ഇസ്സായനസ്സ ഉസൂയനസ്സ പടിപക്ഖഭാവകിച്ചാ. പന്തസേനാസനേസു, അധികുസലധമ്മേസു ച അരമണം അരതി. സാ അത്ഥതോ ഇസ്സാധികം ദോമനസ്സസഹഗതം, ഥിനമിദ്ധാധികഞ്ച ഉദ്ധച്ചം. തത്ഥ പുരിമം പരസമ്പത്തിവിസയം, ദുതിയം പന്തസേനാസനാദിവിസയന്തി ദട്ഠബ്ബം. അരതിയാ വിഹനനാകാരേന പച്ചുപട്ഠാതി, തസ്സാ വിഘാതം വാ വൂപസമം പച്ചുപട്ഠാപേതീതി അരതിവിഘാതപച്ചുപട്ഠാനാ. ‘‘അനിയതേ ഇച്ഛന്തീ’’തി ഇമിനാ ചേതസികന്തരഭാവേന ഇച്ഛന്തീതി ദസ്സേതി.

കായദുച്ചരിതതോതി വത്ഥുവീതിക്കമസങ്ഖാതദുച്ചരിതതോ. കായദുച്ചരിതാദിവത്ഥൂനന്തി പരപാണപരധനപരഇത്ഥിആദീനം കായദുച്ചരിതാദീനമാലമ്ബണഭൂതാനമേവ വത്ഥൂനം. അവീതിക്കമലക്ഖണാതി അമദ്ദനലക്ഖണാ. കായദുച്ചരിതാദിവത്ഥുതോ സങ്കോചനകിരിയാപദേസേന കായദുച്ചരിതാദിതോയേവ സങ്കോചനകിരിയാ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി വിരതിയോ ദുച്ചരിതവത്ഥുനോ അകിരിയപച്ചുപട്ഠാനാ യുജ്ജന്തി, അഥ ഖോ ദുച്ചരിതസ്സേവ, വിരതീനഞ്ച സോരച്ചവസേന സങ്കോചനം, അകിരിയാ ച ഹിരോത്തപ്പാനം ജിഗുച്ഛാദിവസേനാതി അയമേതേസം വിസേസോ. സദ്ധാ…പേ… പദട്ഠാനാതി ഏത്ഥ സദ്ധാദയോ സബ്ബേവ ധമ്മാ കായസുചരിതാദീനം പദട്ഠാനാതി ഏകേ. അപരേ പന ‘‘കമ്മം കമ്മഫലം സദ്ദഹന്തസ്സ കായദുച്ചരിതാദിഅകരണതോ, ഹിരോത്തപ്പസമ്പന്നസ്സ മുസാവാദാദിഅകഥനതോ, അപ്പിച്ഛസന്തുട്ഠീസല്ലേഖഗുണസമന്നാഗതസ്സ മിച്ഛാജീവവിവജ്ജനതോ ച സദ്ധാദയോ തിണ്ണം ധമ്മാനം യഥാക്കമേന പദട്ഠാനാ’’തി വദന്തി. കേചീതി അഭയഗിരിവാസിനോ. ഇമാസൂതി ഇമാസു തീസു വിരതീസു. ഏകേകം നിയതം വിരതിമിച്ഛന്തീതി അഞ്ഞം ഏകം ചതുത്ഥനിയതവിരതിമിച്ഛന്തി. അഥ വാ നിദ്ധാരണത്ഥേ ഭുമ്മവസേന ഇമാസം അന്തരേ ഏകം നിയതം വിരതിമിച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. ഉഭയഥാപി പന തേസം ഇച്ഛാ ന യുജ്ജതി അപരായ വിരതിയാ ധമ്മസേനാപതിനാപി അദേസിതത്താ, വിസയസ്സ ച സദാ സന്നിഹിതത്താഭാവേന നിയതായ ഏവ ഏകിസ്സാ അഭാവതോ. തേനേവ ഹി അഭയഗിരിവാസിനോയേവ ച കേചി ഇമാസം തിവിധത്തം അനിയതത്തമേവ ച ഇച്ഛന്തി. വുത്തഞ്ഹി തേഹി –

‘‘കരുണാമുദിതാ സമ്മാവാചാകമ്മന്തആജിവാ;

യേഭുയ്യതോ അനിയതാ, ഹോന്തി ഗോചരഭേദതോ’’തി. –

ഏത്ഥ പന ‘‘യേഭുയ്യതോ’’തി വചനം ലോകുത്തരചിത്തേസു സബ്ബദാ ഏകതോയേവ ച ലബ്ഭമാനതം സന്ധായ വുത്തം.

ദുതിയചിത്തേന സമ്പയോഗം ഗച്ഛന്തീതി സമ്ബന്ധോ. യഥാ ചിത്തം, ഏവം തംസമ്പയുത്തധമ്മാപീതി ദുതിയേ സസങ്ഖാരാ ഏവാതി ആഹ ‘‘സസങ്ഖാരഭാവമത്തമേവ ഹേത്ഥ വിസേസോ’’തി. തഥാതി യഥാ തതിയേ, തഥാ ചതുത്ഥേപി പീതിയാ സുഖപദട്ഠാനത്താ. സുഖസ്സ ചേത്ഥ അഭാവതോ ആഹ ‘‘ഠപേത്വാ പീതി’’ന്തി. നനു ച ‘‘കരുണാമുദിതാ ഉപേക്ഖാസഹഗതേ ന സമ്ഭവന്തീ’’തി വദന്തി, തസ്മാ യഥാ പീതിയാ, ഏവം താസമ്പി പടിക്ഖേപോ കാതബ്ബോതി? ന കാതബ്ബോ, അപ്പനാപത്തിതോ പുബ്ബേ കരുണാമുദിതാനം ഉപേക്ഖാസഹഗതാനമ്പി സമ്ഭവതോ. കരുണാമുദിതാഭാവനാകാലേ ഹി അപ്പനാവീഥിതോ പുബ്ബേ ഉപേക്ഖാസഹഗതചിത്തേനാപി പരികമ്മം ഹോതി, അപ്പനാവീഥിയം പന സോമനസ്സസഹഗതചിത്തേനേവ ഏകാവജ്ജനവീഥിയാ വേദനാപരിവത്തനാഭാവതോ, തസ്മാ പുബ്ബഭാഗവസേനേവ കരുണാമുദിതാനമ്പി ഉപേക്ഖാസഹഗതേസു സമ്ഭവോ ഹോതീതി ആചരിയാ. അപരേ പന സബ്ബദാപി താസം ഉപേക്ഖാസഹഗതേസു സമ്ഭവം ന ഇച്ഛന്തി. ‘‘അവസേസാ പഞ്ചമേന സമ്പയോഗം ഗച്ഛന്തീ’’തി അവിസേസേന വുത്തത്താ ഇദാനി വിസേസദസ്സനത്ഥമാഹ ‘‘സോമനസ്സട്ഠാനേ ചാ’’തിആദി.

൮൧. കരുണാമുദിതാദയോതി കരുണാമുദിതാ ചേവ വിരതിത്തയഞ്ച. തേനാഹ ‘‘പഞ്ചാ’’തി.

ഏവം കാമാവചരകുസലചിത്തസമ്പയുത്തേ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി രൂപാവചരകുസലചിത്തസമ്പയുത്തധമ്മേ ദസ്സേതും ‘‘അവസേസേസു പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഠപേത്വാ വിരതിത്തയന്തി വിരതിത്തയം വജ്ജേത്വാ. കസ്മാ പനേത്ഥ വിരതിത്തയം പരിച്ചത്തന്തി? വുച്ചതേ – സുവിസുദ്ധകായകമ്മാദികസ്സ ചിത്തസമാധാനവസേന രൂപാരൂപാവചരകുസലപ്പവത്തി, ന കായകമ്മാദീനം സോധനവസേന, നാപി ദുച്ചരിതദുരാജീവാനം സമുച്ഛിന്ദനവസേന. തഥാ ഹി നീവരണാദിധമ്മാനം അവത്ഥത്തയം ഹോതി വീതിക്കമാവത്ഥാ പരിയുട്ഠാനാവത്ഥാ അനുസയാവത്ഥാതി. തത്ഥ വീതിക്കമാവത്ഥായ പടിപക്ഖം കാമാവചരകുസലം പരിയുട്ഠാനാവത്ഥായ രൂപാരൂപാവചരം, അനുസയാവത്ഥായ ലോകുത്തരകുസലം. ദുച്ചരിതദുരാജീവാനം പന ഠപേത്വാ വീതിക്കമാവത്ഥം, അനുസയാവത്ഥഞ്ച വീതിക്കമാവത്ഥായ വിസും പരിയുട്ഠാനാവത്ഥാ ന ഉപലബ്ഭതി. യസ്സാ വിപച്ചനീകം രൂപാരൂപാവചരകുസലം സിയാ, തസ്മാ തം നേവ കാമാവചരകുസലം വിയ തേസം വീതിക്കമാവത്ഥം സോധേതി, ന ച ലോകുത്തരം വിയ അനുസയാവത്ഥം സമുച്ഛിന്ദതി, പടിപസ്സമ്ഭേതി വാ. സീലവിസുദ്ധിയം സീലസോധനവസേന കാമാവചരകുസലേനേവ വിഗതവീതിക്കമസ്സ പരിസുദ്ധകായകമ്മാദികസ്സ യോഗിനോ ചിത്തസമാധാനവസേന പവത്തതീതി മഹഗ്ഗതചിത്തുപ്പാദേ വിരതീനം അസമ്ഭവോയേവ. ഇമമേവ ഹി അത്ഥം സാധേതും ‘‘വിരതിയോ പനാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തേത്തിംസ വാ കരുണാദിഝാനവസേന പവത്തനകാലേ. തതോതി തതോ തതിയേ വുത്തചേതസികതോ. കരുണാമുദിതാനം അപ്പനാപത്താനമേകന്തസോമനസ്സസഹഗതത്താ ആഹ ‘‘പഞ്ചമേന…പേ… കരുണാമുദിതാവജ്ജാ’’തി.

രൂപാവചരപഞ്ചമേ വുത്തനയേനാതി തിംസേവാതി അധിപ്പായോ. യദി ഏവം രൂപാവചരതോ കോ വിസേസോതി ആഹ ‘‘അരൂപാവചരഭാവോവേത്ഥ വിസേസോ’’തി, പഞ്ചമേ രൂപസഞ്ഞാഭാവതോ രൂപാവചരഭാവോ, ഇധ പന രൂപസഞ്ഞാസമതിക്കമേന പത്തബ്ബത്താ അരൂപാവചരഭാവോതി അയമേവസ്സ തതോ വിസേസോതി അത്ഥോ.

പഠമജ്ഝാനികേതി പഠമജ്ഝാനവതി. മഗ്ഗചിത്തേതി ചതുബ്ബിധേപി മഗ്ഗഞാണേ. ദുതിയജ്ഝാനികാദിഭേദേതി ദുതിയതതിയചതുത്ഥപഞ്ചമജ്ഝാനികേ. വുത്തനയേനാതി ‘‘ദുതിയേന വിതക്കവജ്ജാ’’തിആദിനാ വുത്തനയേന. കിം അവിസേസേനാതി ചേ, നോതി ആഹ ‘‘കരുണാമുദിതാന’’ന്തിആദി. മഗ്ഗധമ്മേസു പാദകജ്ഝാനാദിവസേന കദാചി സമ്മാസങ്കപ്പവിരഹോ സിയാ, ന പന വിരതിവിരഹോ, കായദുച്ചരിതാദീനം സമുച്ഛിന്നവസേനേവ അരിയമഗ്ഗസ്സ പവത്തനതോതി ആഹ ‘‘നിയതവിരതിഭാവോ’’തി. ലോകുത്തരഭാവോതി ഛബ്ബിസുദ്ധിപരമ്പരായ പത്തബ്ബത്താ ലോകതോ ഉത്തരണഭാവോ.

ഏവം കുസലചേതസികാനം സമ്പയോഗവചനത്ഥലക്ഖണാദീനി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അകുസലചേതസികാനി ദസ്സേതും ‘‘അകുസലാ പനാ’’തിആദി ആരദ്ധം. ഛ യേവാപനകാതി കിഞ്ചാപി പഠമേ അനിയതയേവാപനകാ ന ലബ്ഭന്തി, അകുസലേസു പന ലബ്ഭമാനകയേവാപനധമ്മേ ഏകത്ഥ ദസ്സേതും തേസമ്പി ഇധേവ വചനം ദട്ഠബ്ബം. ഏവഞ്ച കത്വാ ഉപരി ധമ്മാനം ഉദ്ദേസാനന്തരം ‘‘ഏവം യേവാപനാ’’തിആദി വുത്തം. വിചികിച്ഛാസഹഗതേ ഛന്ദാധിമോക്ഖാനം, ഉദ്ധച്ചസഹഗതേ ഛന്ദസ്സ ച അഭാവതോ വുത്തം ‘‘പടിപാടിയാ ദസസു ചിത്തേസൂ’’തി.

൮൨. നിദ്ദിട്ഠാതി നിസ്സേസേന ദസ്സിതാ. ഹതാ വിഹതാ വിദ്ധസ്താ പാപാ അപായാദിദുക്ഖപാപനതോ ‘‘പാപാ’’തി സങ്ഖാതാ അകുസലധമ്മാ യേന സോ ഭഗവാ ഹതപാപോ, തേന. ലാഭോ അലാഭോ, യസോ അയസോ, നിന്ദാ പസംസാ, സുഖം ദുക്ഖന്തി ഇമേസു അട്ഠസു ലോകധമ്മേസു അകമ്പനട്ഠേന താദിനാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന. സോ ഹി ലാഭാദീസു യാദിസോ, അലാഭാദീസുപി താദിസോയേവാതി ‘‘താദീ’’തി വുച്ചതി.

ന ഹിരീയതീതി ന ലജ്ജതി. അഹിരികോതി പുഗ്ഗലോ ധമ്മസമൂഹോ വാ. ‘‘അഹിരിക്ക’’ന്തി വത്തബ്ബേ ഏകസ്സ ക-കാരസ്സ ലോപം കത്വാ ‘‘അഹിരിക’’ന്തി വുത്തം. ന ഓത്തപ്പന്തി ഓത്തപ്പസ്സ പടിപക്ഖഭൂതം ധമ്മമാഹ. അജിഗുച്ഛനം അഹീളനം. അലജ്ജനം അവിലാ. അജിഗുച്ഛനലക്ഖണന്തി സഭാവവസേന വുത്തം, അലജ്ജനലക്ഖണന്തി കുസലാബ്യാകതസ്സ സാധാരണായ ഹിരിയാ പടിപക്ഖവസേന. തേഹേവാതി കായദുച്ചരിതാദീഹി ഏവ. അസാരജ്ജനം നിബ്ഭയതാ. അനുത്താസോ അസമ്ഭമോ. രസാദീനി ഹിരിഓത്തപ്പേസു വുത്തപടിപക്ഖവസേന ഗഹേതബ്ബാനീതി ന താനി ഇധ വുത്താനി. തേസു ഹി അലജ്ജനാകാരേന പാപാനം കരണരസം അഹിരികം. അനുത്താസാകാരേന അനോത്തപ്പം. വുത്തപ്പകാരേനേവ പാപതോ അസങ്കോചനപച്ചുപട്ഠാനാനി. അത്തനി, പരേസു ച അഗാരവപദട്ഠാനാനി. ഗാമസൂകരസ്സ വിയ അസുചിതോ കിലേസാസുചിതോ അജിഗുച്ഛനം അഹിരികേന ഹോതി. സലഭസ്സ വിയ അഗ്ഗിതോ പാപതോ അനുത്താസോ അനോത്തപ്പേന ഹോതി. യഥാഹു പോരാണാ –

‘‘ജിഗുച്ഛതി നാഹിരികോ, പാപാ ഗൂഥാവ സൂകരോ;

ന ഭായതി അനോത്തപ്പോ, സലഭോ വിയ പാവകാ’’തി.

ഏത്ഥ ച യഥാ ഹിരിയാ ബലവഭാവേ ഓത്തപ്പം അബ്ബോഹാരികം ഹോതി, ഓത്തപ്പസ്സ ബലവഭാവേ ഹിരീ അബ്ബോഹാരികാ, ഏവം അഹിരികസ്സ ബലവഭാവേ അനോത്തപ്പം അബ്ബോഹാരികം, അനോത്തപ്പസ്സ ബലവഭാവേ അഹിരികം അബ്ബോഹാരികം ഹോതീതി കേചി, തം ന യുജ്ജതി. യഥാ ഹി അസുചിനാ അത്താനം മക്ഖേന്തോ, സപ്പമുഖേ ഹത്ഥം പവേസേന്തോ ബാലദാരകോ തത്ഥ പടിക്കൂലഭാവസ്സ, ആദീനവസ്സ ച അനുപപരിക്ഖനതോ നേവ ജിഗുച്ഛതി, ന ച ഉത്തസതി, ഏവമേവം ധമ്മസഭാവസ്സ അഞ്ഞാണതോ മോഹോ പാപതോ നേവ ജിഗുച്ഛതി, ന ഉത്തസതി, തസ്മാ തംസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദേ ഉഭയമ്പി ബലവതരം ഹോതീതി.

ലുബ്ഭന്തീതി അഭിഗിജ്ഝന്തി, അല്ലീയന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ആരമ്മണഗ്ഗഹണലക്ഖണോതി ഏത്ഥ ആരമ്മണഗ്ഗഹണം നാമ ‘‘മമ ഇദ’’ന്തി തണ്ഹാഭിനിവേസവസേന അഭിനിവിട്ഠസ്സ ആരമ്മണസ്സ അവിസ്സജ്ജനം, ന ആരമ്മണകരണമത്തം. അഭിസങ്ഗോ അതിസയവതായ ആസത്തിയാ ദുമ്മോചനീയഭാവോ. അപരിച്ചാഗോ അവിജഹനം. തേലഞ്ജനരാഗോ വിയാതി ധോവിത്വാപി പരിച്ചജിതും അസക്കുണേയ്യോ തേലമക്ഖിതഅഞ്ജനരാഗോ വിയ. ‘‘അസ്സാദാനുപസ്സിനോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതീ’’തി വചനതോ വുത്തം ‘‘അസ്സാദദസ്സനപദട്ഠാനോ’’തി. തത്ഥ അസ്സാദവസേന ദസ്സനം അസ്സാദദസ്സനം. നനു ച അസ്സാദദസ്സനമ്പി അത്ഥതോ ലോഭോയേവാതി കഥം സയം അത്തനോ പദട്ഠാനം ഹോതീതി? സച്ചം, പഠമം നാതിബലവലോഭവസേന അസ്സാദദസ്സനോ പച്ഛാ ബലവലോഭോ ഹോതീതി തസ്സ തംപദട്ഠാനതാ വുത്താ. തേനേവ ച ‘‘തണ്ഹാ പവഡ്ഢതീ’’തി വുത്തം. അപരേ പന ‘‘അസ്സാദോ നാമ സുഖവേദനാ, അസ്സാദദസ്സനന്തി അസ്സാദദിട്ഠീ’’തി വദന്തി. സുഖവേദനായ വാ കാരണഭൂതം സുഭനിമിത്തം അസ്സാദോ നാമ, അസുഭേ ‘‘സുഭ’’ന്തി പവത്താ തയോ വിപല്ലാസാ അസ്സാദദസ്സനം നാമാതി കേചി.

മുയ്ഹന്തീതി ന ബുജ്ഝന്തി. ധമ്മസഭാവസ്സ യാഥാവതോ അദസ്സനം ചിത്തസ്സ അന്ധഭാവോ. അഞ്ഞാണം ഞാണപടിപക്ഖോ ധമ്മോ. തത്ഥ പുരിമലക്ഖണം സഭാവവസേന വുത്തം, ഇതരം പടിപക്ഖവസേന. അഥ വാ അഞ്ഞാണലക്ഖണോതി കിച്ചവസേന വുത്തം. സോ ഹി അസമ്പടിവേധരസോതി വുത്തോ. ധമ്മസഭാവം പടിവിജ്ഝിതും അസമത്ഥതാ അസമ്പടിവേധോ. ആരമ്മണസഭാവച്ഛാദനരസോതി യഥാ അഞ്ഞാണം, മോഹസമങ്ഗിപുഗ്ഗലോ വാ ആരമ്മണസഭാവം പടിവിജ്ഝിതും ന ലഭതി, മോഹസ്സ തഥാ പവത്തി ആരമ്മണസഭാവച്ഛാദനം. ഏത്ഥ ച ഞാണം ആരമ്മണം യഥാസഭാവതോ ജാനാതി, ദിട്ഠി യഥാസഭാവം വിജഹിത്വാ അയാഥാവതോ ഗണ്ഹാതി, മോഹോ പന ന കഥഞ്ചി വിജാനാതി. യദി ഏവം ആരമ്മണഗ്ഗഹണകാലോ കഥം തദാ സോ ആരമ്മണം ജാനാതേവാതി? തദാപി ന ജാനാതി. യഥാ പന ഫസ്സാദയോ ഫുസനാകാരാദിമത്തവസേനേവ ആരമ്മണം ഗണ്ഹന്തി, ന ജാനനവസേന, ഏവമയം ആരമ്മണം ഗഹേത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനോ പടിച്ഛാദനാകാരേനേവ ഗണ്ഹാതി, ന പന ജാനനാകാരേനാതി. യസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ അന്ധകരണം അന്ധകാരോ, തഥാ പച്ചുപട്ഠാതി, തം വാ പച്ചുപട്ഠാപേതീതി അന്ധകാരപച്ചുപട്ഠാനോ.

മിച്ഛാ പസ്സന്തീതി ധമ്മസഭാവസ്സ വിപരീതവസേന അനിച്ചാദിം നിച്ചാദിവസേന പസ്സന്തി. അയോനിസോ അഭിനിവേസോ ഉപ്പഥാഭിനിവേസോ. ധമ്മസഭാവം അതിക്കമിത്വാ പരതോ നിച്ചാദിതോ വാ പരപ്പച്ചയതോ വാ ആമസനം പരാമാസോ, വിപരീതഗ്ഗാഹവസേന ‘‘ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി അഭിനിവേസനം മിച്ഛാഭിനിവേസോ. അരിയാനം അദസ്സനകാമതാദീതി ആദി-സദ്ദേന സദ്ധമ്മഅസോതുകാമതാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

യസ്സ ധമ്മസ്സ വസേന ഉദ്ധതം ഹോതി ചിത്തം, തംസമ്പയുത്തധമ്മാ വാ, സോ ധമ്മോ ഉദ്ധച്ചം. തേനാഹ ‘‘ഉദ്ധതഭാവോ’’തി. അവൂപസമോതി അസന്നിസിന്നഭാവോ. വാതാ…പേ… പടാകാവിയാതി യഥാ പടാകാ യോത്തബലേന ധജയട്ഠിം അമുഞ്ചന്തീപി വാതാഭിഘാതേന ഏത്ഥ അവട്ഠാതും ന സക്കോതി, ഏവമിദമ്പി അധിമോക്ഖബലേന ആരമ്മണം അമുഞ്ചന്തമ്പി അയോനിസോമനസികാരബലേന ആരമ്മണേ അചലം അവട്ഠാതും ന സക്കോതീതി വാതപ്പഹാരേനേവ ചലധജപടാകാ വിയ അനവട്ഠാനകിച്ചം. ഭന്തത്തം പരിബ്ഭമനാകാരോ. ഉദ്ധച്ചസ്സ സബ്ബാകുസലസാധാരണത്താ, അഞ്ഞേസഞ്ച അകുസലസാധാരണാനം വിസും പദട്ഠാനസ്സ ലബ്ഭമാനത്താ വുത്തം ‘‘അയോനിസോ…പേ… പദട്ഠാന’’ന്തി. യേനാകാരേന വാ മനസികരോതോ ഉദ്ധച്ചം ഉപ്പജ്ജതി, തേനാകാരേന മനസികരണം ഇധ അയോനിസോമനസികാരോ. അഥ വാ ഉദ്ധച്ചനിമിത്തസ്സ ആരമ്മണസ്സ മനസികരണം ഇധ അയോനിസോമനസികാരോ.

മഞ്ഞതീതി അഭിമഞ്ഞതി, അഹംകാരം കരോതീതി അത്ഥോ. സേയ്യാദിവസേന ഉച്ചതോ നമനം ഉണ്ണതി. സമ്പഗ്ഗഹരസോതി ഉണ്ണതിവസേനേവ അത്തനോ, സമ്പയുത്തധമ്മാനം വാ സമ്പഗ്ഗണ്ഹനകിച്ചോ, ന വീരിയം വിയ തംതംകിച്ചസാധനേന. അഭിഭുസ്സഹനവസേന ഹീനസ്സ അത്താനം നീചം കത്വാ ഗഹണമ്പി പഗ്ഗണ്ഹനവസേനേവാതി വേദിതബ്ബം. കേതു…പേ… പച്ചുപട്ഠാനോതി ഏത്ഥ കേതു വുച്ചതി അച്ചുഗ്ഗതധജോ, ഇധ പന കേതു വിയാതി കേതു, ഉളാരതമാദിഭാവോ, തം കേതുഭാവസങ്ഖാതം കേതും കമ്യതീതി കേതുകമ്യം, യസ്സ ധമ്മസ്സ വസേന തം കേതുകമ്യം, സോ കേതുകമ്യതാ. ‘‘അഹ’’ന്തി പവത്തനതോ മാനസ്സ ദിട്ഠിസദിസീ പവത്തതീതി ദിട്ഠിമാനാ ഏകചിത്തുപ്പാദേ ന പവത്തന്തി, ദ്വേ കേസരസീഹാ വിയ ഏകഗുഹായം, തസ്മാ മാനോ ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തചിത്തേ സബ്ബദാ അനുപ്പജ്ജമാനോപി ദിട്ഠിസമ്പയുത്തചിത്തേ നിയമേന അനുപ്പജ്ജനതോ ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തലോഭപദട്ഠാനോ. മാനോ ധമ്മസമൂഹഗ്ഗഹണേ ബലവം ഹുത്വാ അത്തുക്കംസനഭാവേന പവത്തതി, ദിട്ഠി ഏകേകധമ്മമ്പി നിച്ചാദിആകാരേന ഗണ്ഹന്തീ പവത്തതി. അത്തസിനേഹസന്നിസ്സയോ വാ മാനോ, അത്തകിലമഥാനുയോഗസന്നിസ്സയാ ദിട്ഠീതി അയമേതേസം വിസേസോ.

ഇസ്സതീതി ഉസൂയതി. തത്ഥേവാതി പരസമ്പത്തീസുയേവ. ഇസ്സാവസേന പരസമ്പത്തീസു അതുസ്സനതോ വുത്തം ‘‘അനഭിരതിരസാ’’തി. തേനേവേതം വുച്ചതി –

‘‘ഇസ്സാനലസിഖാ യേസം, ഹദയേ ജലതീധ തേ;

നേവ വിന്ദന്തി പാമോജ്ജം, സമ്ബുദ്ധാദീഹി സേവിത’’ന്തി.

മച്ഛരയോഗേന മച്ഛരിനി പവത്തം മച്ഛര-സദ്ദം ഗഹേത്വാ ആഹ ‘‘മച്ഛരഭാവോ മച്ഛരിയ’’ന്തി. നിരുത്തിനയേന പന ‘‘മാ ഇദം അച്ഛരിയം അഞ്ഞേസം ഹോതു, മയ്ഹംവ ഹോതൂ’’തി മച്ഛരിയന്തി പോരാണാ. നിഗുഹണം അത്തനോ സമ്പത്തിയാ പരേസം അദസ്സനം. സങ്കോചനം അത്തസമ്പത്തീനം പരേഹി സാധാരണഭാവകരണസ്സ അരുച്ചനാകാരേന പടികുടനം. ‘‘മാ ഇദം പരസ്സ ഹോതൂ’’തി പരേസു പടിഹനനവസേന അത്തസന്തകസ്സ ആരമ്മണകരണതോ മച്ഛേരം പടിഘചിത്തേസ്വേവ ലബ്ഭതീതി വദന്തി, തം ന യുത്തം ഏകസ്സേവ ധമ്മസ്സ അഞ്ഞത്ഥ പടിഹഞ്ഞിത്വാ അഞ്ഞാരമ്മണഭാവപ്പസങ്ഗതോ. പരേഹി സാധാരണഭാവേ പടിഹനനവസേന പന തം ആരബ്ഭ പവത്തനതോ മച്ഛേരം പടിഘചിത്തേസു ഉപ്പജ്ജതീതി യുത്തം. അത്തസമ്പത്തീതി ആവാസാദിസമ്പത്തി.

കുച്ഛിതം കതന്തി ഏത്ഥ കതമ്പി അകതമ്പി ഗരഹിതബ്ബത്താ കുച്ഛിതം കതം നാമ ഹോതി. ഏവഞ്ഹി വത്താരോ ഹോന്തി ‘‘യം മയാ ന കതം, തം കുകത’’ന്തി. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘കതാകതാനുസോചനരസ’’ന്തി. ഏവം കതാകതം ദുച്ചരിതം സുചരിതമ്പി കുച്ഛിതം കതം നാമ. സുചരിതമ്പി ഹി ഗരഹന്തസ്സ കുച്ഛിതം കതന്തി ഹോതി. യഥാ പന പഥവീകസിണാരമ്മണം ഝാനം പഥവീകസിണം, ഏവം കുകതം ആരബ്ഭ വിപ്പടിസാരവസേന പവത്തം ചിത്തം തംസഹചരിതതായ ഇധ കുകതന്തി ഗഹേതബ്ബം. അഥ വാ കതാകതം ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജനകവിപ്പടിസാരചിത്തംയേവ ഗരഹിതബ്ബതോ ‘‘കുച്ഛിതം കതം കുകത’’ന്തി വുച്ചതി. യസ്സ ധമ്മസ്സ വസേന തം ചിത്തം കുകതം നാമ ഹോതി, സോ ധമ്മോ കുക്കുച്ചം. തേനാഹ ‘‘കുകതം, തസ്സ ഭാവോ’’തി. പച്ഛാ അനുതപ്പനം വിഹേഠനം പച്ഛാനുതാപോ. കതാകതാനുസോചനം കതാകതസ്സ സുചരിതദുച്ചരിതസ്സ അനുസോചനം, ‘‘അകതം വത മേ കല്യാണ’’ന്തിആദിനാ അനുതപ്പനം, ‘‘അകതം മയാ പുബ്ബേ കല്യാണകമ്മം, ഇതോ ദാനി പട്ഠായ കരോമീ’’തി പവത്തം പന കുസലപക്ഖികം വീരിയമേവ, ന കതാകതാനുസോചനം, കതാകതാകാരവിസിട്ഠസ്സ സുചരിതദുച്ചരിതസ്സ അനുസോചനവസേന വിരൂപം പടിസരണം വിപ്പടിസാരോ. കതാകതാനുസോചനഞ്ഹി അവഡ്ഢിസമ്പാദനതോ വിരൂപം പടിസരണം, തം പരായത്തതാഹേതുതായ ദാസബ്യം വിയ ദട്ഠബ്ബം. യഥാ ഹി ദാസബ്യേ സതി ദാസോ പരായത്തോ ഹോതി, ഏവം കുക്കുച്ചേ സതി തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ. ന ഹി സോ അത്തനോ ധമ്മതായ കുസലേ പവത്തിതും സക്കോതി. അഥ വാ കതാകതകുസലാകുസലാനുസോചനവസേന ആയത്തതായ തദുഭയവസേന കുക്കുച്ചേന തംസമങ്ഗീ ഹോതീതി തം ദാസബ്യം വിയ ഹോതി.

അനുസ്സാഹനാവസീദനവസേന സംഹതഭാവോ ഥിനം, തേന യോഗതോ ചിത്തം ഥിനം, തസ്സ ഭാവോ ഥിനതാ. തേനാഹ ‘‘അനുസ്സാഹസംഹനനതാ’’തി. അസമത്ഥതാവിഘാതവസേന അകമ്മഞ്ഞതാ മിദ്ധം. തേനാഹ ‘‘അസത്തിവിഘാതോ’’തി. യസ്മാ മിദ്ധവസേനേവ തേന സമ്പയുത്തധമ്മാ മേധിതാ വിഹതസാമത്ഥിയാ ഹോന്തി, തസ്മാ ‘‘മിദ്ധതാ മിദ്ധ’’ന്തി വുത്തം. ന വിജ്ജതി ഉസ്സാഹോ അസ്സാതി അനുസ്സാഹം, തബ്ഭാവോപി അനുസ്സാഹം. അനുസ്സാഹസങ്ഖാതോ സംഹനനഭാവോ അനുസ്സാഹസംസീദനതാ, കുസീതഭാവോതി വുത്തം ഹോതി. അസത്തിവിഘാതോതി യസ്മാ തം മിദ്ധം ഉപ്പജ്ജമാനമേവ സത്തിവിനാസവസേന ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ നത്ഥി ഏതസ്സ സത്തീതി തം സമ്പയുത്തചിത്തം അസത്തി, തസ്സ ഭാവോപി, അസത്തിയേവ വിഘാതോതി അസത്തിവിഘാതോ.

അനുസ്സാഹനലക്ഖണന്തി ഉസ്സാഹപടിപക്ഖലക്ഖണം. വീരിയസ്സ വിനോദനം ഖേപനം വീരിയവിനോദനം. സമ്പയുത്തധമ്മാനം സംസീദനാകാരേന പച്ചുപട്ഠാതി, തേസം വാ സംസീദനം പച്ചുപട്ഠാപേതീതി സംസീദനപച്ചുപട്ഠാനം. അകമ്മഞ്ഞതാലക്ഖണന്തി ഏത്ഥ കാമം ഥിനമ്പി അകമ്മഞ്ഞതാസഭാവമേവ, തം പന ചിത്തസ്സ അകമ്മഞ്ഞം, മിദ്ധം വേദനാദിക്ഖന്ധത്തയസ്സാതി അയമേത്ഥ വിസേസോ. തഥാ ഹി പാളിയം ‘‘തത്ഥ കതമം ഥിനം? യാ ചിത്തസ്സ അകല്ലതാ അകമ്മഞ്ഞതാ. കതമം മിദ്ധം? യാ കായസ്സ അകല്ലതാ അകമ്മഞ്ഞതാ’’തി (ധ. സ. ൧൧൬൨) ച ആദിനാ ഇമേസം നിദ്ദേസോ പവത്തോ. ഓണഹനം വിഞ്ഞാണദ്വാരാനം പിദഹനം, സമ്പയുത്താനം ബന്ധനം വാ. ലീനതാ ലീനാകാരോ, ആരമ്മണഗ്ഗഹണേ സങ്കോചോ. യസ്മാ ഥിനേന ചിത്തസ്സേവ സംഹനനം ഹോതി, മിദ്ധേന പന വേദനാദിക്ഖന്ധത്തയസ്സ വിയ രൂപകായസ്സപി, തസ്മാ തം പചലായികാനിദ്ദം പച്ചുപട്ഠാപേതീതി പചലായികാനിദ്ദാപച്ചുപട്ഠാനന്തിപി വട്ടതി. പോത്ഥരൂപപടിച്ഛാദകപടോ വിയ ആരമ്മണസഭാവാവച്ഛാദകോ മോഹോ. മുഖേ ബന്ധപടോ വിയ സമ്പയുത്തധമ്മേ പത്ഥരിതും അദേന്തം മിദ്ധന്തി അയമേതേസം വിസേസോ.

സേസാതി ഇധ ലക്ഖണാദിവസേന വുത്താവസേസാ ഫസ്സാദയോ. കുസലേസു വുത്തനയേനാതി ലക്ഖണാദിതോ വുത്തനയേന. ന കോചി ഏത്ഥ വിസേസോ അത്ഥീതി ചേ, നോ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘ഏത്ഥ പനാ’’തിആദി, വിതക്കാദീനം തിണ്ണം യഥാക്കമം മിച്ഛാസങ്കപ്പാദിനാമമത്തമേവ വിസേസോതി അത്ഥോ. ഏകൂനവീസതീതി ഠപേത്വാ മാനാദയോ ഛ അനിയതയേവാപനകേ സേസാ സരൂപേനാഗതാ പന്നരസ ഛന്ദാദയോ ച ചത്താരോ നിയതയേവാപനകാതി ഇമേ ഏകേന ഊനാ വീസതി ചേതസികാ. അനിയതയേവാപനകാനം പന ഇധ അലഭന്താനമ്പി ഏത്ഥ വചനേ കാരണം വുത്തമേവ.

ഥിനമിദ്ധസ്സ അനിയതഭാവോതി ഥിനമിദ്ധസ്സ അനിയതസ്സ ഇധ ഉപ്പജ്ജനകഭാവമാഹ, ന പന പഠമേ നിയതഭാവം തത്ഥ സബ്ബസോവ അനുപ്പജ്ജനതോ. ന ഹി സഭാവതിഖിണം ചിത്തം ഥിനമിദ്ധയോഗീ ഹോതീതി. തതിയേ മാനസ്സ അനിയതസ്സ സമ്ഭവേപി നിയതധമ്മേ സന്ധായ ‘‘അട്ഠാരസാ’’തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘മാനോ പനേത്ഥ അനിയതോ’’തി. ദിട്ഠിയാ സഹ ന ഉപ്പജ്ജതീതി ഏത്ഥ കാരണം വുത്തമേവ. ചതുത്ഥേ അവസേസാതി അട്ഠാരസേവ, പഞ്ചമേ ഠപേത്വാ പീതിം ദിട്ഠിയാ സഹ അട്ഠാരസേവ, തഥാ ഛട്ഠേപി. സത്തമേ പീതിയാ, ദിട്ഠിയാ ച അഭാവതോ സത്തരസ, തഥാ അട്ഠമേപി.

ഏതേപി തയോതി ന കേവലം കരുണാമുദിതാ ഏവ, ഏതേപി തയോ ഏകതോ ന ഉപ്പജ്ജന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസയഭേദതോയേവ. തഥാ ഹി ഇസ്സാ പരസമ്പത്തിവിസയാ, മച്ഛരിയം അത്തസമ്പത്തിയാ പരേഹി സാധാരണാഭാവവിസയം, കുക്കുച്ചം കതാകതവിസയന്തി, തസ്മാ യം അഭയഗിരിവാസിനോ വദന്തി ‘‘ഇസ്സാമച്ഛേരം യദിച്ഛാവസേന ഏകതോപി ഉപ്പജ്ജതീ’’തി, ന തം ഗഹേതബ്ബം.

സഭാവതോ, പരികപ്പനതോ വാ അനിട്ഠസ്സ ആരമ്മണസ്സ അനിട്ഠാകാരം വാ ആരമ്മണസ്സ അനുഭവനം സമ്ഭുഞ്ജനം അനിട്ഠാരമ്മണാനുഭവനം, തം ലക്ഖണമസ്സാതി അനിട്ഠാരമ്മണാനുഭവനലക്ഖണം. തേനാഹ ‘‘അനിട്ഠാകാരസമ്ഭോഗരസ’’ന്തി, യഥാഭൂതേന വാ അയഥാഭൂതേന വാ അനിട്ഠാകാരേന ആരമ്മണസ്സ സമ്ഭുഞ്ജനരസം, പച്ചാനുഭവനകിച്ചന്തി അത്ഥോ. തിത്ഥിയാദീനഞ്ഹി സഭാവതോ ഇട്ഠേ ബുദ്ധാദിആരമ്മണേപി അനിട്ഠാകാരതോ ഗഹണവസേന ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി. ദോമനസ്സസ്സ ഏകന്തേന കാമധാതുയംയേവ പവത്തനതോ ആഹ ‘‘ഹദയവത്ഥുപദട്ഠാന’’ന്തി. തസ്സ ഹി അനീവരണാവത്ഥായ അഭാവതോ രൂപാരൂപധാതുയം അസമ്ഭവോ.

അത്തനോ പവത്തിആകാരവസേന അനിട്ഠരൂപസമുട്ഠാപനവസേന വാ വിരൂപം സപ്പനം വിസപ്പനം, അനിട്ഠരൂപസമുട്ഠാപനവസേനേവ വാ വിസപ്പനം സരീരകമ്പനം, തം രസോ കിച്ചം, സമ്പത്തി വാ അസ്സാതി വിസപ്പനരസോ, നിസ്സയസ്സ ഹദയവത്ഥുനോ, സകലസ്സേവ വാ കായസ്സ വിജ്ഝത്തഭാവാപാദനതോ ആഹ ‘‘അത്തനോ നിസ്സയദഹനരസോ വാ’’തി, വിജ്ഝത്തഭാവാപാദനതോതി ച മിലാതഭാവാപാദനതോതി അത്ഥോ. യഥാ കഥം വിയാതി ആഹ ‘‘ദാവഗ്ഗി വിയാ’’തി. സോ ഹി വനഘടേയേവ ഉപ്പന്നോ തമേവ ദഹതി. ദുസ്സനപച്ചുപട്ഠാനോതി അത്തനോ, പരസ്സ ച ദൂസനാകാരേന പച്ചുപട്ഠാനോ. സോ ഹി യസ്സ സന്താനേ ഉപ്പന്നോ, തം ഏകന്തേന അന്തമസോ വിരൂപഭാവാപാദനേനപി ദൂസേതി, പരം പന ദൂസേതു വാ, മാ വാ ഹത്ഥേന ഗഹിതഅസുചി വിയ. ‘‘അനത്ഥം മേ അചരീ’’തിആദീനി നവ ആഘാതവത്ഥൂനി പദട്ഠാനമസ്സാതി ആഘാതവത്ഥുപദട്ഠാനോ. സോ ഉപയോഗഫലകാലേസു അനിട്ഠത്താ വിസസംസട്ഠപൂതിമുത്തം വിയ ദട്ഠബ്ബോ. അട്ഠാരസ വാതി ഇസ്സാദീസു അനിയതേസു ഏകേന സദ്ധിം അട്ഠാരസ വാ.

പവത്തിട്ഠിതിമത്താതി ചേതസോ പവത്തിസങ്ഖാതാ ഠിതിമത്താ, മഗ്ഗങ്ഗാദിഭാവം ന ഗച്ഛതി അധിമോക്ഖവിരഹതോതി അത്ഥോ. അഥ വാ പവത്തിട്ഠിതിമത്താതി ഖണട്ഠിതിമത്താ. ‘‘നിവാതേ ദീപച്ചീനം ഠിതി വിയാ’’തി ഹി വുത്തം. ചിത്തട്ഠിതി വിയ സന്താനട്ഠിതിയാ പച്ചയോ ഭവിതും അസമത്ഥത്താ നിച്ഛയാഭാവേന അസണ്ഠഹനതോ ചേതസോ പവത്തിപച്ചയമത്തതായ പവത്തിട്ഠിതിമത്താ ഖണട്ഠിതിമത്താ പവത്തിപച്ചയമത്താ ഠിതി പവത്തിട്ഠിതീതി കത്വാ. വിഗതാ ചികിച്ഛാതി നിസ്സക്കേ പച്ചത്തവചനം ‘‘പിസുണാ വാചാ പടിവിരതോ’’തിആദീസു വിയ, വിഗതാ തികിച്ഛായാതി അത്ഥോ. അയമേവ വാ പാഠോ. ‘‘വിഗതാ ചികിച്ഛാ’’തി ചികിച്ഛിതും ദുക്കരതായ ചേതം വുത്തം, ന സബ്ബഥാ ചികിച്ഛായ അഭാവതോ. ‘‘ഏവം നു ഖോ, ന നു ഖോ’’തിആദിനാ സംസപ്പനവസേന സേതി, സമന്തതോ വാ സേതീതി സംസയോ. കമ്പനരസാതി ചിത്തസ്സ കമ്പനകിച്ചാ. ഉദ്ധച്ചഞ്ഹി അത്തനാ ഗഹിതാകാരേയേവ ഠത്വാ ഭമതീതി ഏകാരമ്മണസ്മിം ഏവ വിപ്ഫന്ദനവസേന പവത്തതി, വിചികിച്ഛാ പന യദിപി ഏകസ്മിം ആരമ്മണേ ഉപ്പജ്ജതി, തഥാപി ‘‘ഏവം നു ഖോ, ന നു ഖോ’’തി അഞ്ഞം ഗഹേതബ്ബാകാരം അപേക്ഖതീതി നാനാരമ്മണേ കമ്പനം ഹോതി. അനിച്ഛയാകാരേന ദ്വേള്ഹകാകാരേന പച്ചുപട്ഠാതി, അനിച്ഛയം വാ പച്ചുപട്ഠാപേതീതി അനിച്ഛയപച്ചുപട്ഠാനാ.

അധിമോക്ഖവിചികിച്ഛാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം വിപരീതകിച്ചതായ ആഹ ‘‘വിചികിച്ഛായ അഭാവേനാ’’തി. സമാധീതി ചിത്തേകഗ്ഗതാ. സാ ഹി ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ സമ്മാ ആധാനതോ ‘‘സമാധീ’’തി വുച്ചതി. ബലവാ ഹോതീതി ബലവമിത്തേന ദിന്നപിട്ഠിബലോ പുരിസോ വിയ ബലവാ ഹോതി, ബലാദിഭാവം ഗച്ഛതീതി അധിപ്പായോ.

സത്താരമ്മണത്താതി സത്തപഞ്ഞത്താരമ്മണത്താ. നനു പഞ്ഞത്താരമ്മണാപി വിപാകാ ഹോന്തീതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘കാമാവചരവിപാകാനം ഏകന്തപരിത്താരമ്മണത്താ’’തി. കുതോ പന വിരതീനം കുസലത്തമേവാതി ചാരിതന്തി ആഹ ‘‘പഞ്ച സിക്ഖാപദാ കുസലാതി (വിഭ. ൭൧൫) ഹി വുത്ത’’ന്തി. യദി ഏവം ലോകുത്തരവിപാകേസു വിരതിയോ ന ലബ്ഭന്തീതി? നോ ന ലബ്ഭന്തി സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗേ ലോകിയവിരതിയോയേവ സന്ധായ വുത്തത്താ. തേന ലോകിയവിപാകേസുയേവ വിരതിയോ ന സമ്ഭവന്തീതി ഗഹേതബ്ബം.

കായപസാദസന്നിസ്സിതത്താ കായേ ഭവോ സാതഭാവോ ലക്ഖണമസ്സാതി കായികസാതലക്ഖണാ. ചേതസികസുഖേ വുത്തനയേന പച്ചുപട്ഠാനാദയോ നേതബ്ബാതി ആഹ ‘‘സേസാ വുത്തനയാ ഏവാ’’തി.

൮൪-൬. നനു ച ഇട്ഠേ ആരമ്മണേ സുഖവേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, അനിട്ഠേ ദുക്ഖവേദനാ, ഇട്ഠാനിട്ഠമജ്ഝത്തേ ഉപേക്ഖാവേദനാ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദയോ ച കുസലവിപാകാ ഇട്ഠേ, ഇട്ഠമജ്ഝത്തേ വാ ആരമ്മണേ ഉപ്പജ്ജന്തി, തത്ഥ യുത്തോ താവ ഇട്ഠമജ്ഝത്തേ ഉപേക്ഖാവേദനായോഗോ, ന പന ഇട്ഠാരമ്മണേ, ന ചാപി ഏതം സക്കാ വത്തും പരികപ്പനാവസേന ഇട്ഠാരമ്മണമ്പി ഇട്ഠമജ്ഝത്തതോ ഗണ്ഹന്തി യഥാ ‘‘കമ്മവിഞ്ഞാണ’’ന്തി വിപാകാനം അവഞ്ചനീയഭാവതോ, തസ്മാ കഥം ഇട്ഠേ, ഇട്ഠമജ്ഝത്തേ ച ഉപ്പജ്ജമാനേസു ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണേസു ഉപേക്ഖാവേദനായേവ സമ്ഭവതി, ന സുഖവേദനാ, യതോ തേസു ഉപേക്ഖാവേദനാ വുത്താതി ഇമം ചോദനം സങ്ഖേപതോ ദസ്സേതും ‘‘ഇട്ഠാരമ്മണയോഗസ്മി’’ന്തിആദിം വത്വാ പുന തസ്സാ സോധനത്ഥം ‘‘ഉപാദായ ച രൂപേനാ’’തിആദി വുത്തം. ഭൂതരൂപം ഉപാദായ നിസ്സായ പവത്തം രൂപം ഉപാദായരൂപം. ‘‘ഉപാദായ ച രൂപേനാ’’തി പന ‘‘മനസീ ച കാരോ’’തി ഏത്ഥ വുത്തനയമേവ. ‘‘ഉപാദായകരൂപേനാ’’തി വാ പാഠോ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ വത്ഥുഭൂതേന ചക്ഖുപസാദേന, തഥാ സോതവിഞ്ഞാണാദീനം വത്ഥുഭൂതേന സോതപസാദാദിനാ ച ഉപാദായരൂപേനാതി അത്ഥോ. ഉപാദാരൂപകേ പനാതി യ-കാരലോപം കത്വാ നിദ്ദേസോ ‘‘പടിസങ്ഖാ യോനിസോ’’തിആദീസു വിയ, യഥാക്കമം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം ആരമ്മണഭൂതേ രൂപസദ്ദാദികേ ഉപാദായരൂപേതി അത്ഥോ. സംഘട്ടനാനിഘംസസ്സാതി സംഘട്ടനാസങ്ഖാതസ്സ നിഘംസസ്സ. സംഘട്ടനായേവ അഞ്ഞമഞ്ഞവിസയവിസയീഭാവസ്സ അനുരൂപദേസുപ്പത്തിസങ്ഖാതനിഘംസോ വിയാതി നിഘംസോതി വുച്ചതി. അഥ വാ സമ്പത്താസമ്പത്തഗ്ഗഹണവസേന സംഘട്ടനായ നിഘംസസ്സ ചാതി അത്ഥോ. ചക്ഖുരൂപസോതസദ്ദാ ഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം അസമ്പത്തായേവ അനുരൂപദേസുപ്പത്തിയാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഘട്ടന്തി നാമ. തതോ തേസം വസേന ഘട്ടനാകാരഭൂതോ അഞ്ഞമഞ്ഞാഭിമുഖഭാവോ ‘‘സംഘട്ടനാ’’തി വുത്തോ. ഘാനഗന്ധാ, പന ജിവ്ഹാരസാ ച അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്പത്തായേവ ആസന്നതരദേസേ ഉപ്പന്നാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നിഘംസേന്തി ആഹച്ച തിട്ഠന്തി. തതോ തേസം വസേന നിഘംസോ വുത്തോതി. ദുബ്ബലത്താതി അധികരണീമത്ഥകേ പിചുപിണ്ഡകം ഠപേത്വാ പിചുപിണ്ഡേനേവ പഹതകാലേ വിയ ഫുട്ഠമത്തഭാവേന ദുബ്ബലത്താ. ദീപയേതി ഏവം സംഘട്ടനാനിഘംസസ്സ ദുബ്ബലത്താ വേദനാ മജ്ഝത്തട്ഠാനേ തിട്ഠതീതി ഉപേക്ഖായോഗം പകാസേയ്യ. യദി ഏവം കായവിഞ്ഞാണേപി ഇദം സമാനന്തി, നോതി ആഹ ‘‘പസാദം പനാ’’തിആദി. യഥാ ഹി അധികരണീമത്ഥകേ കപ്പാസപിചുപിണ്ഡം ഠപേത്വാ കൂടേന പഹരന്തസ്സ കൂടം പിചുപിണ്ഡമതിക്കമ്മ അധികരണിം ഗണ്ഹാതി, ഏവമേവം കായദ്വാരേ ബഹിദ്ധാ മഹാഭൂതാരമ്മണം അജ്ഝത്തികകായപസാദം ഘട്ടേത്വാ തം അതിക്കമ്മ പസാദപച്ചയേസു മഹാഭൂതേസു പടിഹഞ്ഞതി, നിഘംസോ ബലവാ ഹോതി, തസ്മാ ഇട്ഠാരമ്മണേ കായവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്താ സുഖവേദനാ ഹോതി, അനിട്ഠാരമ്മണേ പന വുത്തനയേന ദുക്ഖവേദനാതി വുത്തം ഹോതി.

മനോധാതുനാതി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി ധാതു-സദ്ദോ ഇധ ഇത്ഥിലിങ്ഗേയേവ ദിസ്സതി, ഇമിനായേവ പന ആചരിയസ്സ വചനേന പുല്ലിങ്ഗോ അത്ഥീതി സിദ്ധം. കേചി പന ‘‘സക്കടവോഹാരേന വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. സമ്പയുത്താ ദസ ധമ്മാതി സമ്ബന്ധോ. തസ്മാവേത്ഥാതി ഏത്ഥ വ-കാരോ പദസന്ധിമത്തകരോ.

കായവിഞ്ഞാണേ ദുക്ഖവേദനാതി കിഞ്ചാപി സുഖാദികന്തി ആദി-സദ്ദേന അകുസലവിപാകകായവിഞ്ഞാണസ്സ ദുക്ഖവേദനാസമ്പയോഗോ വുത്തോ, ഇധ പനസ്സാ ലക്ഖണാദിദസ്സനത്ഥം പുന ‘‘കായവിഞ്ഞാണേ ദുക്ഖവേദനാ’’തി ഉപഞ്ഞാസോ കതോ, രസാദയോ പനസ്സ കുസലവിപാകേ സുഖവേദനായ വുത്തവിപരിയായേന യോജേതബ്ബാതി ഇധ ന വുത്താ. സേസാതി സേസചേതസികാ.

ബലപ്പത്തോതി സേസാഹേതുകചിത്തസമ്പയുത്തസമാധിതോ അയം വീരിയിന്ദ്രിയയോഗേന ബലവഭാവപ്പത്തോ, ന പന ബലരാസിപ്പത്തോതി അത്ഥോ. യദി ഏവം കസ്മാ ചേതസികവിഭാഗനിദ്ദേസേ ‘‘ബലാനി ദ്വേ ദ്വിചിത്തേസൂ’’തി വുത്തം? തത്ഥ ഹി കിരിയാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണയുഗളം സന്ധായ തഥാ വുത്തം. സബ്ബം സേസാഹേതുകചിത്തേസു ചിത്തേകഗ്ഗതായ വിഭങ്ഗേ –

‘‘കതമാ തസ്മിം സമയേ ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ ഹോതി? യാ തസ്മിം സമയേ ചിത്തസ്സ ഠിതീ’’തി (ധ. സ. ൧൧) –

ഏത്തകമേവ വത്വാ കിരിയാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതുസമ്പയുത്തായ ഏകഗ്ഗതായ വിഭങ്ഗേ –

‘‘കതമാ തസ്മിം സമയേ ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ ഹോതി? യാ തസ്മിം സമയേ ചിത്തസ്സ ഠിതി സണ്ഠിതി അവട്ഠിതി അവിസാഹാരോ അവിക്ഖേപോ അവിസാഹടമാനസതാ സമഥോ സമാധിന്ദ്രിയം സമാധിബല’’ന്തി (ധ. സ. ൧൧) –

ബലപരിയോസാനം കത്വാ വിഭജിതത്താ വീരിയവിഭങ്ഗേ ച –

‘‘കതമം തസ്മിം സമയേ വീരിയിന്ദ്രിയം ഹോതി? യോ തസ്മിം സമയേ ചേതസികോ വീരിയാരമ്ഭോ നിക്കമോ പരക്കമോ ഉയ്യാമോ വായാമോ ഉസ്സാഹോ ഉസ്സോള്ഹീ ഥാമോ ധിതി അസിഥിലപരക്കമതാ അനിക്ഖിത്തഛന്ദതാ അനിക്ഖിത്തധുരതാ ധുരസമ്പഗ്ഗാഹോ വീരിയം വീരിയിന്ദ്രിയം വീരിയബല’’ന്തി (ധ. സ. ൧൩) –

ബലപരിയോസാനം കത്വാ വിഭജിതത്താ വിഭങ്ഗവാരേ ആഗതം സമാധിബലം, വീരിയബലഞ്ച സന്ധായ ‘‘ബലാനി ദ്വേ ദ്വിചിത്തേസൂ’’തി വുത്തം, ന പന ധമ്മുദ്ദേസവാരേ ബലരാസിയം ആഗതബലം സന്ധായ സബ്ബാഹേതുകചിത്തേസു ധമ്മുദ്ദേസസ്സ മഗ്ഗരാസിതോ പട്ഠായ പരിഹീനത്താ.

൮൭. വിപാകകിരിയാഹദയേഹീതി വിപാകകിരിയചിത്തേഹി. ഹദയം മനോ മാനസം ചിത്തന്തി ഹി പരിയായവചനം. സോഭനം ഗതം ഗമനമസ്സാതി സുഗതോ. ഭഗവതോ ഹി വിനേയ്യജനൂപസങ്കമനം ഏകന്തേന തേസം ഹിതസുഖനിപ്ഫാദനതോ സോഭനം, തഥാ ലക്ഖണാനുബ്യഞ്ജനപടിമണ്ഡിതരൂപകായതായ ധുതവിലമ്ബിതാദിദോസരഹിതം അവഹസിതരാജഹംസവസഭവാരണമിഗരാജഗമനം കായഗമനം, ഞാണഗമനഞ്ച നിമ്മലവിപുലകരുണാസതിവീരിയാദിഗുണവിസേസസമങ്ഗീഭൂതമഭിനീഹാരതോ യാവ മഹാബോധിം അനവജ്ജതായ സോഭനമേവാതി. അഥ വാ സകലമ്പി ലോകം പരിഞ്ഞാഭിസമയവസേന സയമ്ഭുഞാണേന പരിജാനന്തോ സമ്മാ ഗതോ അവഗതോതി സുഗതോ, തഥാ ലോകസമുദയം പഹാനാഭിസമയവസേന പജഹന്തോ അനുപ്പത്തിധമ്മതം ആപാദേന്തോ സമ്മാ ഗതോ അതീതോതി സുഗതോ, ലോകനിരോധസങ്ഖാതം നിബ്ബാനം സച്ഛികിരിയാഭിസമയവസേന സമ്മാ ഗതോ അധിഗതോതി സുഗതോ, ലോകനിരോധഗാമിനിപടിപദാസങ്ഖാതം മഗ്ഗം ഭാവനാഭിസമയവസേന സമ്മാ ഗതോ പത്തോതി സുഗതോ. അഥ വാ സമ്മാ ഗദതീതി സുഗതോ. ഭഗവാ ഹി ഭൂതം തച്ഛം അത്ഥസംഹിതം വിനേയ്യാനം യഥാരഹം കാലയുത്തമേവ ധമ്മം ഭാസതി, തസ്മാ സമ്മാ ഗദതീതി ദ-കാരസ്സ ത-കാരം കത്വാ ‘‘സുഗതോ’’തി വുത്തോ. അഥ വാ സുന്ദരം ഠാനം സമ്മാസമ്ബോധിം, നിബ്ബാനമേവ വാ ഗതോതി സുഗതോ, തേന സുഗതേന.

൮൮. ‘‘അവഗച്ഛതീ’’തിആദീസു യോ ഭിക്ഖു അനൂനം അത്ഥതോ വാ ബ്യഞ്ജനതോ വാ അനൂനം സുപരിപുണ്ണം തതോയേവ പരമം വിസിട്ഠം ഇമം അഭിധമ്മാവതാരം നാമ പകരണം അവഗച്ഛതി അവബുജ്ഝതി, സമ്മാഉഗ്ഗഹണധാരണാദിസമ്പാദനവസേന ഓഗാഹിത്വാ ജാനാതി. അഥ വാ പരമനയദീപനതോ പരമം ഇമം പകരണം യോ അനൂനം കത്വാ അവഗച്ഛതി ജാനാതി, തസ്സേവം അവഗച്ഛതോ യഥാസഭാവം മനനതോ മതിസങ്ഖാതാ പഞ്ഞാ ദുരാസദേ മംസചക്ഖുനാ പരമാണു വിയ ലോകിയഞാണേന ദുരാസദേ ദുരാധിഗന്തബ്ബേ അധിഗന്തും ദുക്കരതരേ, അതിഗമ്ഭീരട്ഠാനേ ഠപേത്വാ സിനേരുപബ്ബതരാജാനം രാഹുആദീഹി മഹാകായേഹിപി സബ്ബേന സബ്ബം അജ്ഝോഗാഹിതും അസക്കുണേയ്യതായ മഹാസമുദ്ദേ വിയ ഠപേത്വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധം സാരിപുത്താദീഹിപി മഹാഞാണേഹി സാവകേഹി സബ്ബേന സബ്ബം അജ്ഝോഗാഹിതും അസക്കുണേയ്യരൂപേ അഭിധമ്മനയേ വിജമ്ഭതേ ഹേമന്തസാലപന്തി വിയ പത്ഥരതി, അഭിമുഖാഭിമുഖേയേവ ധമ്മേ പവത്തതീതി വാ അത്ഥോ.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവികാസിനിയാ നാമ

അഭിധമ്മാവതാരസംവണ്ണനായ

ചേതസികനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.