ചിത്തനിദ്ദേസോ

കാമാവചരകുസലവണ്ണനാ

൮. ഏവം താവ രതനത്തയപ്പണാമാദികം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യഥാരദ്ധപ്പകരണസ്സ അത്ഥസരീരഭൂതമഭിധമ്മം സങ്ഖേപതോ ഉദ്ദിസന്തോ ആഹ ‘‘ചിത്തം ചേതസിക’’ന്തിആദി. തത്ഥ ചിത്തസദ്ദസ്സ താവ വചനത്ഥം സയമേവ അനന്തരം വിപഞ്ചേതി. ‘‘ചേതസിക’’ന്തിആദീസു പന അവിപ്പയോഗീഭാവേന ചേതസി ചിത്തേ നിയുത്തം, തത്ഥ വാ ഭവം തദായത്തവുത്തിതായാതി ചേതസികം, വേദനാദിക്ഖന്ധത്തയസ്സേതം അധിവചനം. രുപ്പതി, രൂപീയതീതി വാ രൂപം, സീതുണ്ഹാദീഹി വികാരമാപജ്ജതി, ആപാദീയതീതി അത്ഥോ, ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം, ചതുവീസതിഉപാദാരൂപാനഞ്ച വസേന അട്ഠവീസതിവിധസ്സ രൂപക്ഖന്ധസ്സേതം അധിവചനം. ഭവാഭവം വിനനതോ സംസിബ്ബനതോ വാനം വുച്ചതി തണ്ഹാ, ന വിജ്ജതി സാ ഏത്ഥ, തതോ വാ നിക്ഖന്തം ഏതന്തി നിബ്ബാനം, അമതം അസങ്ഖതം വത്ഥു. ഇതി-സദ്ദോ നിദസ്സനേ. നത്ഥി ഏതസ്സ ഉത്തരിതരോതി നിരുത്തരോ. അഥ വാ ചതുവേസാരജ്ജവിഹാരത്താ നത്ഥി ഏതസ്സ ഉത്തരം പച്ചനീകവചനന്തി നിരുത്തരോ. ഞാണപ്പഹാനഅന്തരായനിയ്യാനികേസു ഹി സദേവകേ ലോകേ ന കോചി സത്ഥു സഹധമ്മികം ഉത്തരം വചനം കഥേതും സമത്ഥോ അത്ഥീതി. തത്ര ഭഗവാ ഉത്രാസാഭാവതോ വിസാരദോവ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ തേ പടിജാനതോ ഇമേ ധമ്മാ അനഭിസമ്ബുദ്ധാതി തത്ര വത മം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ദേവോ വാ മാരോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ കോചി വാ ലോകസ്മിം സഹധമ്മേന പടിചോദേസ്സതീതി നിമിത്തമേതം, സാരിപുത്ത, ന സമനുപസ്സാമി, ഏതമഹം, സാരിപുത്ത, നിമിത്തം അസമനുപസ്സന്തോ ഖേമപ്പത്തോ അഭയപ്പത്തോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ വിഹരാമി.

‘‘ഖീണാസവസ്സ തേ പടിജാനതോ ഇമേ ആസവാ അപരിക്ഖീണാതി തത്ര വത മം…പേ… വിഹരാമി.

‘‘യേ ച ഖോ പന തേ അന്തരായികാ ധമ്മാ വുത്താ, തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായാതി തത്ര വത മം…പേ… വിഹരാമി.

‘‘യസ്സ ഖോ പന തേ അത്ഥായ ധമ്മോ ദേസിതോ, സോ ന നിയ്യാതി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായാതി തത്ര വത മം…പേ… വിഹരാമീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൫൦).

ചത്താരി അരിയസച്ചാനി പകാസേതീതി ചതുസച്ചപ്പകാസനോ. ദുക്ഖസമുദയനിരോധമഗ്ഗവസേന ഹി ചത്താരി അരിയസച്ചാനി. യഥാഹ, ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസച്ചാനി. കതമാനി ചത്താരി? ദുക്ഖം അരിയസച്ചം, ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം, ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ച’’ന്തി (സം. നി. ൫.൧൦൮൩). തത്ഥ തേഭൂമകാ ധമ്മാ അനേകുപദ്ദവാധിട്ഠാനതായ ധുവസുഭാദിവിരഹേന, കുച്ഛിതതുച്ഛട്ഠേന ച ദുക്ഖം നാമ. കമ്മാദിവിസേസപച്ചയസമവായേ ദുക്ഖുപ്പത്തികാരണഭാവേന തണ്ഹാ സമുദയോ നാമ ‘‘സമേച്ച ഉദേതി ദുക്ഖം ഇമസ്മാ’’തി കത്വാ. ദുക്ഖസ്സ അനുപ്പാദനിരോധപച്ചയത്താ ദുക്ഖനിരോധോ നിബ്ബാനം. തം പന ദുക്ഖനിരോധം ആലമ്ബണകരണവസേന ഗമനതോ പാപുണനതോ, തദധിഗമായ പടിപദാഭാവതോ ചാതി ‘‘ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി ലോകുത്തരമഗ്ഗോ വുച്ചതി. സച്ചട്ഠോ പന തേസം തച്ഛാവിപരീതഭൂതഭാവതോ വേദിതബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘‘ഇദം ദുക്ഖന്തി, ഭിക്ഖവേ, തഥമേതം അവിതഥമേതം അനഞ്ഞഥമേത’’ന്തി (സം. നി. ൫.൧൦൯൦) വിത്ഥാരോ. ഏത്ഥ പന ചതുന്നം അരിയഫലാനം, അരിയമഗ്ഗസമ്പയുത്താനഞ്ച സച്ചവിനിസ്സടഭാവേപി ഇധ മഗ്ഗനിബ്ബാനപ്പകാസനതാവചനേനേവ തപ്പകാസനത്ഥമ്പി വുത്തം ഹോതി, അനാസവഭാവേന ഏകലക്ഖണത്താ തംതംഹേതുകവിസയഭാവതോ ചാതി ദട്ഠബ്ബം.

ഏത്ഥ ച ‘‘നിരുത്തരോ ചതുസച്ചപ്പകാസനോ’’തി ഇമേഹി ഭഗവതോ ചിത്താദിചതുബ്ബിധധമ്മദേസനാനുകൂലഗുണവിസേസം ദസ്സേതി അതഥാവിധസ്സ തംദേസനാസാമത്ഥിയായോഗതോ. അഥ വാ ‘‘നിരുത്തരോ’’തി വചനേന ചതുബ്ബിധധമ്മസ്സ അനഞ്ഞഥത്തം ദീപേതി. ‘‘ചതുസച്ചപ്പകാസനോ’’തി പന ഇമിനാ യേ തേ ധമ്മാ ഭഗവതാ വിനേയ്യപരിപാചനത്ഥം ദേസിതാ, ന തേ ഇധ അധിപ്പേതാ. യേ പന പരിപാചിതേഹി തേഹി അഭിസമേതബ്ബവസേന ദുക്ഖാദയോ ചതുബ്ബിധാ വുത്താ, തേയേവ ഉദ്ദിസിതബ്ബത്ഥേന അധിപ്പേതാതി ദസ്സേതി.

ഏവം സങ്ഖേപതോ ചത്താരോ ധമ്മേ ഉദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി ഉദ്ദേസോ നാമ നിദ്ദേസത്ഥായ ഹോതീതി യഥാഉദ്ദിട്ഠധമ്മേ നിദ്ദിസിതും ‘‘തത്ഥ ചിത്ത’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു ചിത്താദീസു ധമ്മേസു. വിസയവിജാനനം ചിത്തന്തി യം വിസയസങ്ഖാതസ്സ ആരമ്മണസ്സ വിജാനനം ഉപലദ്ധി, തം ചിത്തന്തി അത്ഥോ. ഇമിനാ പന ചിത്തസ്സ ആരമ്മണപടിബദ്ധവുത്തിതം, അനിച്ചതം, അകാരകതഞ്ച ദീപേതി. ‘‘വിസയവിജാനന’’ന്തി ഹി ആരമ്മണേന ചിത്തം ഉപലക്ഖേന്തോ തസ്സ തദായത്തവുത്തിതം, തംദീപനേന ച തദഭിമുഖകാലേയേവ ഉപ്പത്തിദീപനതോ അനിച്ചഭാവഞ്ച ദീപേതി. ഭാവനിദ്ദേസേന പന വിജാനനമത്തദീപനതോ അകാരകഭാവം. യഥാപച്ചയഞ്ഹി പവത്തിമത്തമേവേതം, യദിദം സഭാവധമ്മോ നാമാതി. ഏവഞ്ച കത്വാ സബ്ബേസമ്പി ചിത്തചേതസികധമ്മാനം ഭാവസാധനമേവ നിപ്പരിയായതോ ലബ്ഭതി. യം പന ‘‘ചിന്തേതീതി ചിത്തം, തേന ചിത്തം വിചരതീതി വിചാരോ’’തിആദിനാ കത്തുകരണവസേന നിബ്ബചനം വുച്ചതി, തം പരിയായകഥനന്തി വേദിതബ്ബം. സകസകകിച്ചേസു ഹി ധമ്മാനം അത്തപ്പധാനതാസമാരോപനേന കത്തുഭാവോ, തദനുകൂലഭാവേന തംസമ്പയുത്തധമ്മസമൂഹേ കത്തുഭാവസമാരോപനേന കരണത്തഞ്ച പരിയായതോവ ലബ്ഭതീതി. തഥാ നിദസ്സനം പന ധമ്മസഭാവതോ അഞ്ഞസ്സ കത്താദിനോ അഭാവപരിദീപനത്ഥന്തി വേദിതബ്ബം.

‘‘വിസയവിജാനന’’ന്തി ച ഏതേന ചിത്തസ്സ ആരമ്മണൂപലദ്ധിലക്ഖണതാ വുത്താതി ഇദാനിസ്സ രസാദീനി വുച്ചന്തി. പുബ്ബങ്ഗമരസഞ്ഹി ചിത്തം സന്ധാനപച്ചുപട്ഠാനം നാമരൂപപദട്ഠാനം. ദ്വാരം പത്വാ തദാരമ്മണഞ്ഹി വിഭാവനട്ഠേന ചിത്തം പുബ്ബങ്ഗമം പുരേചാരികം. തഥാ ഹി ചക്ഖുദ്വാരേന ദട്ഠബ്ബം രൂപാരമ്മണം ചിത്തേനേവ ജാനാതി…പേ… മനോദ്വാരേന വിഞ്ഞാതബ്ബം ധമ്മാരമ്മണം ചിത്തേനേവ ജാനാതി. യഥാ ഹി നഗരഗുത്തികോ നഗരമജ്ഝേ സിങ്ഘാടകേ നിസീദിത്വാ ‘‘അയം നേവാസികോ, അയം ആഗന്തുകോ’’തി ആഗതാഗതം ജനം ഉപധാരേതി, ഏവം സമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം, തസ്മാ ദ്വാരം പത്വാ തദാരമ്മണം വിഭാവനട്ഠേന പുരേചാരികന്തി പുബ്ബങ്ഗമരസം. പച്ഛിമം പച്ഛിമം ഉപ്പജ്ജമാനം പുരിമം പുരിമം നിരന്തരം കത്വാ സന്ദഹമാനമിവ ഉപട്ഠാതി, ഗഹണഭാവം ഗച്ഛതീതി സന്ധാനപച്ചുപട്ഠാനം. പഞ്ചവോകാരേ പനസ്സ നിയമതോ നാമരൂപം, ചതുവോകാരഭവേ നാമമേവ പദട്ഠാനന്തി നാമരൂപപദട്ഠാനഞ്ച ഹോതി. നാനത്തം പന ലക്ഖണാദീനം ഉപരി വക്ഖമാനനയേന വേദിതബ്ബം. വക്ഖതി ഹി രൂപപരിച്ഛേദേ –

‘‘സാമഞ്ഞം വാ സഭാവോ വാ, ധമ്മാനം ലക്ഖണം മതം;

കിച്ചം വാ തസ്സ സമ്പത്തി, രസോതി പരിദീപിതോ.

‘‘ഫലം വാ പച്ചുപട്ഠാനം, ഉപട്ഠാനനയോപി വാ;

ആസന്നകാരണം യം തു, തം പദട്ഠാനസഞ്ഞിത’’ന്തി. (അഭിധ. ൬൩൩-൬൩൪);

യത്ഥ യത്ഥ പന ലക്ഖണാദീനി വുച്ചന്തി, തത്ഥ തത്ഥ ഇമിനാവ നയേന തേസം നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

വചനത്ഥവിജാനനേന വിദിതചിത്തസാമഞ്ഞസ്സ ഉത്തരി ചിത്തവിഭാഗോ വുച്ചമാനോ സോഭേയ്യാതി വചനത്ഥവിജാനനമേവ താവ ആദിമ്ഹി യുത്തതരന്തി തം താവ കഥേതുകമ്യതായ പുച്ഛതി ‘‘തസ്സ പന കോ വചനത്ഥോ’’തി. പഞ്ചവിധാ ഹി പുച്ഛാ – (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൭; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൪൪൯; സം. നി. അട്ഠ. ൨.൨.൧; അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൧൭൦) അദിട്ഠജോതനാപുച്ഛാ ദിട്ഠസംസന്ദനാപുച്ഛാ വിമതിച്ഛേദനാപുച്ഛാ അനുമതിപുച്ഛാ കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാതി. തത്ഥ യം അഞ്ഞാതം അദിട്ഠം, തസ്സ ഞാണായ ദസ്സനായ പഞ്ഹാകരണം അദിട്ഠജോതനാപുച്ഛാ നാമ. യം പന ഞാതം ദിട്ഠം, തസ്സ അഞ്ഞേഹി പണ്ഡിതേഹി സംസന്ദനത്ഥായ പഞ്ഹാകരണം ദിട്ഠസംസന്ദനാപുച്ഛാ നാമ. പകതിയാ പന സംസയപക്ഖന്ദനസ്സ അത്തനോ സംസയസമുഗ്ഘാടനത്ഥം പഞ്ഹാകരണം വിമതിച്ഛേദനാപുച്ഛാ നാമ. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാതി? അനിച്ചം, ഭന്തേ. യം പനാനിച്ചം, ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൩.൭൯; മഹാവ. ൨൧) അനുമതിഗ്ഗഹണത്ഥം പഞ്ഹാകരണം അനുമതിപുച്ഛാ നാമ. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, സതിപട്ഠാനാ. കതമേ ചത്താരോ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൩൭൩; സം. നി. ൫.൪൦൨-൪൦൪) പന തംതംധമ്മാനം ദേസനാധിപ്പായേന പഞ്ഹാകരണം കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ നാമ.

താസു പുരിമാ തിസ്സോ ആചരിയാനം ന സമ്ഭവന്തി. ന ഹി തേ ഗന്ഥകരണത്ഥായ ആരഭിത്വാ ഇദാനി അദിട്ഠം ജോതേന്തി, ദിട്ഠം സംസന്ദേന്തി, സംസയം വാ പക്ഖന്ദന്തി തബ്ബിസോധനപുബ്ബകമേവ ഗന്ഥകരണേ അഭിനിവേസനതോ. ഇതരാ പന ദ്വേ സമ്ഭവന്തി. താസു അയം കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ. അപിച ചോദനം സമുട്ഠാപേന്താ ആചരിയാ അഞ്ഞം ചോദകം പരികപ്പേത്വാ തസ്സ വചനവസേന സമുട്ഠാപേന്തീതി തംവസേനേത്ഥ അദിട്ഠജോതനാവിമതിച്ഛേദനാപുച്ഛാപി ലബ്ഭന്തേവാതി ദട്ഠബ്ബം. തസ്സാതി തസ്സ ചിത്ത-സദ്ദസ്സ. ചിത്തേ ഹി അധിഗതേ തസ്സ വാചകോ സദ്ദോപി സഹചരിയതോ അധിഗതോവ ഹോതീതി തസ്സ ഇധ ത-സദ്ദേന പരിഗ്ഗഹോ. കേചി പന ‘‘തസ്സ ചിത്തസ്സാ’’തി അത്ഥം വദന്തി, തം ‘‘തസ്സ കോ വചനത്ഥോ’’തി ഇമിനാ ന സമേതി. ന ഹി ചിത്തസ്സ ‘‘കോ വചനത്ഥോ’’തി പുച്ഛാ സമ്ഭവതീതി.

ഇദാനി യഥാപുച്ഛിതമത്ഥം വിസ്സജ്ജേതും ‘‘വുച്ചതേ’’തി താവ പടിഞ്ഞം കത്വാ ‘‘സബ്ബസങ്ഗാഹകവസേനാ’’തിആദിനാ വിസ്സജ്ജനമാരദ്ധം. തത്ഥ സബ്ബസങ്ഗാഹകവസേനാതി ഹേട്ഠിമന്തതോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദയോ ഉപാദായ സബ്ബേസം ആരമ്മണവിജാനനസഭാവത്താ തേസം സബ്ബേസമേവ സങ്ഗാഹകവസേന, ന പന വക്ഖമാനനിബ്ബചനേസു വിയ യഥാലാഭവസേനാതി അത്ഥോ. ചിന്തേതീതി വിജാനാതി. ചിന്തേന്തി തേന ഗോചരന്തി വാ ചിത്തം. സമ്പയുത്തധമ്മാനം കത്തുതാസമാരോപനേന ഹിസ്സ കരണഭാവോ ലബ്ഭതി. സബ്ബസങ്ഗാഹകവസേന താവ അത്ഥം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യഥാലാഭവസേനപി ദസ്സേതും ‘‘അത്തസന്താനം വാ ചിനോതീതിപീ’’തിആദി വുത്തം. സബ്ബചിത്തസാധാരണത്താ ഹി ചിത്ത-സദ്ദസ്സ യത്ഥ യത്ഥ യഥാ യഥാ അത്ഥോ ലബ്ഭതി, തത്ഥ തത്ഥ തഥാ തഥാ ഗഹേതബ്ബോ. യസ്സ പന ചിത്തസ്സ യഥാവുത്തഅത്ഥവിസേസോ ന ലബ്ഭതി, തം രുള്ഹീവസേന ചിത്തന്തി വേദിതബ്ബം. യഥാ കിലഞ്ജാദീഹി കതമ്പി താലപണ്ണേഹി കതസരിക്ഖകതായ രുള്ഹീസദ്ദേന ‘‘താലവണ്ട’’ന്ത്വേവ വുച്ചതീതി. അത്തസന്താനന്തി സകസന്താനം, ജവനസന്താനന്തി അത്ഥോ. അത്ത-സദ്ദസ്സ ഹി പരപച്ചനീകവചനത്താ അത്തനോ സന്താനോതി സദിസവസേന ഉപ്പജ്ജമാനോ ജവനസന്താനോ വുച്ചതി. തം ചിനോതി രാസിം കരോതീതി അയമത്ഥോ സാസേവനകാനം ജവനചിത്താനം വസേന ദട്ഠബ്ബോ. താനി ഹി പുരേജാതാനി പച്ഛാജാതാനം ആസേവനപച്ചയാ ഹുത്വാ അത്തനോ ജവനസന്താനസ്സ പഗുണബലവഭാവകരണേന തം ചിനന്തി നാമ. വാ-സദ്ദോ അസബ്ബസങ്ഗാഹകത്ഥവികപ്പനേ. പി-സദ്ദോ കിരിയാസമ്പിണ്ഡനത്ഥേ. അഥ വാ ‘‘സബ്ബസങ്ഗാഹകവസേനാ’’തി ഇമസ്സ ഇധാപി സമ്ബന്ധോ ഹോതീതി ഇദമ്പി സബ്ബസങ്ഗാഹകവസേന വുത്തന്തി ഗയ്ഹമാനേ അത്തസന്താനന്തി വിഞ്ഞാണവചനസ്സ അത്ത-സദ്ദസ്സ സകത്ഥവുത്തിത്തായേവ തംവസേന ചിത്തസന്താനന്തി അത്ഥോ. അനന്തരാദിപച്ചയവസേന ഹി ചിത്തസന്താനസ്സ അബ്ബോച്ഛിന്നപ്പവത്തികരണതോ സബ്ബമേവ ചിത്തജാതം ചിത്തസന്താനം ചിനോതി നാമ. ഇമസ്മിം പനത്ഥേ വാ-സദ്ദോ കിരിയാവികപ്പനത്ഥോ. പി-സദ്ദോ ‘‘ചിത്ത’’ന്തി ഇമസ്സ ആകഡ്ഢനത്ഥോതി ദട്ഠബ്ബം. പുരിമപക്ഖേ പന ചിത്തന്തി അധികാരതോവ ഗഹേതബ്ബം.

൯. വിചിത്തം കരോതി, വിചിത്തസ്സ വാ കരണന്തി വിചിത്തകരണം, തതോ വിചിത്തകരണാ, വിചിത്തചിത്തകമ്മാദീനം കരണതോതി അത്ഥോ. ലോകസ്മിഞ്ഹി യം കിഞ്ചി ചിത്തകമ്മാദിഭേദം വിചിത്തം സിപ്പജാതം, സബ്ബം തം ചിത്തേനേവ ചിന്തേത്വാ കരീയതീതി. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘ദിട്ഠം വോ, ഭിക്ഖവേ, ചരണം നാമ ചിത്തന്തി? ഏവം, ഭന്തേ. തമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചരണം നാമ ചിത്തം ചിത്തേനേവ ചിന്തിത’’ന്തി (സം. നി. ൩.൧൦൦). സ്വായമത്ഥോ സവിഞ്ഞത്തികാനം ബാത്തിംസചിത്താനമുപലബ്ഭതി. സാസവകുസലാകുസലം വാ വിചിത്തഗതിആദികരണതോ വാ വിചിത്തകരണട്ഠേന ചിത്തം. നനു ച വിചിത്തഗതിആദയോ കമ്മവസേന നിപ്ഫജ്ജന്തി. യഥാഹ –

‘‘കമ്മനാനാകരണം പടിച്ച സത്താനം ഗതിയാ നാനാകരണം പഞ്ഞായതി അപദാ ദ്വിപദാ ചതുപ്പദാ ബഹുപ്പദാ രൂപിനോ അരൂപിനോ സഞ്ഞിനോ അസഞ്ഞിനോ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞിനോ, കമ്മനാനാകരണം പടിച്ച സത്താനം ഉപപത്തിയാ നാനാകരണം പഞ്ഞായതി ഉച്ചനീചതാ ഹീനപണീതതാ സുഗതദുഗ്ഗതതാ, കമ്മനാനാകരണം പടിച്ച സത്താനം അത്തഭാവേ നാനാകരണം പഞ്ഞായതി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണതാ സുജാതദുജ്ജാതതാ സുസണ്ഠിതദുസ്സണ്ഠിതതാ, കമ്മനാനാകരണം പടിച്ച സത്താനം ലോകധമ്മേ നാനാകരണം പഞ്ഞായതി ലാഭാലാഭേ യസായസേ നിന്ദാപസംസായം സുഖദുക്ഖേ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൧).

തസ്മാ കമ്മഭേദനിബ്ബത്തത്താ ഗതിആദീനം ചിത്തതാ. കമ്മന്തി ച ചേതസികധമ്മഭൂതാ ചേതനാ, അഭിജ്ഝാദയോ ച വുച്ചന്തി, ന ചിത്തന്തി. കഥം ചിത്തസ്സ വിചിത്തഗതിആദികരണന്തി? വുച്ചതേ – കമ്മസ്സ ചിത്തസന്നിസ്സിതത്താ തന്നിപ്ഫാദിതമ്പി ചിത്തേനേവ കതം ഹോതി, യഥാ രാജയോധേന പരാജിതോ സത്തുരഞ്ഞാ ജിതോതി വുച്ചതി. വിചിത്തം കരണമസ്സാതി വാ വിചിത്തകരണം. തതോ ഏകട്ഠാനികവജ്ജിതഞ്ഹി ചിത്തം പച്ചേകം പടിസന്ധാദിവിചിത്തകിരിയവന്തതായ, സബ്ബമേവ വാ ചിത്തം ആവജ്ജനാദിഅഞ്ഞമഞ്ഞവിസദിസകിരിയവന്തതായ വിചിത്തകരണം യുത്തന്തി. സബ്ബവികപ്പേസുപി ‘‘രൂപഭവോ രൂപ’’ന്തിആദീസു വിയ ഉത്തരപദലോപോ ചിത്തപരിയായേന ച വിചിത്ത-സദ്ദേന വാ വിഗ്ഗഹോ വി-സദ്ദലോപോ വാ ദട്ഠബ്ബോ. അഥ വാ ‘‘വിചിത്തകരണാ’’തി ഇദം ചിത്തവിചിത്തഭാവസ്സ ഞാപകഹേതുനിദസ്സനം. തേന യസ്മാ ഇദം വിചിത്തകരണം, തസ്മാ തസ്സ വിചിത്തസ്സ നിപ്ഫാദകം സയമ്പി തഥേവ വിചിത്തന്തി വിഞ്ഞാതബ്ബന്തി ഏവം കരണവിചിത്തതായ വിചിത്തത്താ ചിത്തന്തി അത്ഥോ. ഠപേത്വാ തം കരണവിചിത്തതായ വിചിത്തഭാവം അത്തനോ ഏവ ജാതിഭൂമിസമ്പയോഗാദിവസേന വിചിത്തതായ ചിത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അത്തനോ ചിത്തതായ വാ’’തി. തത്ഥ യസ്മാ അഞ്ഞദേവ കുസലം, അഞ്ഞം അകുസലം, അഞ്ഞം അബ്യാകതം, അഞ്ഞം കാമാവചരം, അഞ്ഞം രൂപാവചരാദിഭേദം, അഞ്ഞം സരാഗം, അഞ്ഞം വീതരാഗം, അഞ്ഞം സദോസം, അഞ്ഞം വീതദോസം, അഞ്ഞം സമോഹം, അഞ്ഞം വീതമോഹം, അഞ്ഞം രൂപാരമ്മണം, അഞ്ഞം സദ്ദാദിആരമ്മണം, രൂപാരമ്മണേസു ച അഞ്ഞം നീലാരമ്മണം, അഞ്ഞം പീതാദിആരമ്മണം. ഏവം സദ്ദാരമ്മണാദീസുപി യഥാസമ്ഭവം. സബ്ബേസു ചേവ തേസു അഞ്ഞം ഹീനം, അഞ്ഞം മജ്ഝിമം, അഞ്ഞം പണീതം, ഹീനാദീസു ച അഞ്ഞം ഛന്ദാധിപതേയ്യം, അഞ്ഞം ചിത്താധിപതേയ്യം, അഞ്ഞം വീരിയാധിപതേയ്യം, അഞ്ഞം വീമംസാധിപതേയ്യന്തി ഏവമാദിനാ ജാതിഭൂമിസമ്പയുത്തആരമ്മണഹീനമജ്ഝിമപണീതഅധിപതിആദീനം വസേന വിചിത്തമനേകപ്പകാരം, തസ്മാ ഇമായ അത്തവിചിത്തതായ വാ ചിത്തന്തി വുച്ചതീതി.

കാമഞ്ചേത്ഥ ഏകമേവ ചിത്തം ഏവം വിചിത്തം നാമ ന ഹോതി, വിചിത്താനം പന അന്തോഗധത്താ ഏതേസു യം കിഞ്ചി ഏകമ്പി വിചിത്തതായ ചിത്തന്തി വത്തും വട്ടതി സമുദായവോഹാരേന അവയവസ്സാപി വോഹരിയമാനത്താ യഥാ പബ്ബതനദീസമുദ്ദാദീനമേകദേസാ ദിട്ഠാ പബ്ബതാദയോ ദിട്ഠാതി, യഥാ ച ഏകേകചിത്തസമ്പയുത്താപി വേദനാദയോ രാസട്ഠേന ഖന്ധവോഹാരേന ‘‘വേദനാക്ഖന്ധോ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ’’തിആദിനാ വുച്ചന്തി. അപിചേത്ഥ വിപാകവിഞ്ഞാണം കമ്മകിലേസേഹി ചിതന്തി ചിത്തം, തം കിലേസസഹായേന കമ്മുനാ ഫലഭാവേന നിബ്ബത്തിതം തേഹി ചിതം നാമ ഹോതി. ഹോതു താവിദം ലോകിയവിപാകം സന്ധായ, ലോകുത്തരം പന പത്വാ കഥന്തി? വുച്ചതേ – ‘‘കതമേ ധമ്മാ കുസലാ, യസ്മിം സമയേ ലോകുത്തരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി…പേ… തസ്മിം സമയേ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തിആദിനാ അരിയമഗ്ഗചേതനായപി അവിജ്ജൂപനിസ്സയഭാവസ്സ പകാസിതത്താ ലോകുത്തരകുസലസ്സാപി അനുസയാ ഉപനിസ്സയാ ഹോന്തീതി തന്നിബ്ബത്തിതസ്സ വിപാകസ്സ കമ്മകിലേസസഞ്ചിതതാപരിയായോ ലബ്ഭതീതി. ചിതം തായതീതി വാ ചിത്തം. കമ്മാദിസഞ്ചിതോപി ഹി അത്തഭാവോ വിഞ്ഞാണൂപരമേ മതോതി വുച്ചതി. യഥാഹ –

‘‘ആയു ഉസ്മാ ച വിഞ്ഞാണം, യദാ കായം ജഹന്തിമം;

അപ്പവിദ്ധോ തദാ സേതി, നിരത്ഥംവ കലിങ്ഗര’’ന്തി. (സം. നി. ൩.൯൫);

സോ പനായം ചിത്ത-സദ്ദോ കിഞ്ചാപി അനേകത്ഥേസു ദിസ്സതി. തഥാ ഹേസ ‘‘ചിത്തോ ച ഗഹപതീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൨.൧൩൩; ൪.൧൭൬) പഞ്ഞത്തിയം ആഗതോ. ‘‘സബ്ബോ ലോകോ പരചിത്തേന അചിത്തോ’’തിആദീസു വിഞ്ഞാണേ. ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകനികായമ്പി സമനുപസ്സാമി, ഏവം ചിത്ത’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൩.൧൦൦) വിചിത്തേ, നാനപ്പകാരേതി അത്ഥോ. ‘‘ചരണം നാമ ചിത്ത’’ന്തിആദീസു ചിത്തകമ്മകേ. ഇധ പന ചതുബ്ബിധധമ്മേ നിദ്ദേസതോ പകരണവസേന യഥാവുത്തവചനത്ഥയുത്തോ വിഞ്ഞാണവചനോവ ദട്ഠബ്ബോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പഞ്ഞത്തിയമ്പീ’’തിആദി. പഞ്ഞാപീയതി ഏതായാതി പഞ്ഞത്തി, തസ്സം നാമപഞ്ഞത്തിയന്തി അത്ഥോ. ചിത്തോതി ഹി ഏകസ്സ ഗഹപതിനോ നാമം. പി-സദ്ദോ വക്ഖമാനസമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. വിഞ്ഞാണേതി സവിപാകാവിപാകഭേദേ ചിത്തേ. തഞ്ഹി വിജാനനട്ഠേന ‘‘വിഞ്ഞാണ’’ന്തി വുച്ചതി. യഥാഹ – ‘‘വിജാനാതീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം, തസ്മാ വിഞ്ഞാണന്തി വുച്ചതീ’’തി. ചിത്തസമ്മുതീതി ചിത്തവോഹാരോ. ദട്ഠബ്ബാതി വിഞ്ഞാതബ്ബാ. ഇധാതി ഇമസ്മിം ചതുബ്ബിധധമ്മനിദ്ദേസട്ഠാനേ. വിഞ്ഞുനാതി വിജാനതാ, ആഭിധമ്മികേനാതി അത്ഥോ.

വിഭാഗവന്താനം ധമ്മാനം സഭാവവിഭാവനം വിഭാഗേന വിനാ ന ഹോതീതി ചിത്തസ്സ വിഭാഗം ദസ്സേതും ‘‘സാരമ്മണതോ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ആലമ്ബന്തി തം നിസ്സായ പവത്തന്തീതി ആരമ്മണം, പച്ചയോ, ഗോചരോ ച. തഥാ ഹി ‘‘ലഭതി മാരോ ആരമ്മണം, ലഭതി മാരോ ഓതാര’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൮൦) പച്ചയോ ‘‘ആരമ്മണ’’ന്തി വുച്ചതി. ‘‘നിമിത്തം അസ്സാസപസ്സാസാ, അനാരമ്മണമേകചിത്തസ്സാ’’തിആദീസു (പടി. മ. ൧.൧൫൯) ഗോചരോ. ഇധ പന ഉഭയമ്പി വട്ടതി സബ്ബസ്സേവ ചിത്തസ്സ സപ്പച്ചയസഗോചരത്താ. സഹ ആരമ്മണേന വത്തതി തദവിനാഭാവതോതി സാരമ്മണം. ഭാവപ്പധാനനിദ്ദേസവസേന ചേത്ഥ സാരമ്മണഭാവോ സാരമ്മണ-സദ്ദേന വുത്തോ യഥാ ‘‘ഇദമ്പി ബുദ്ധേ രതനം പണീതം (ഖു. പാ. ൬.൩). ചക്ഖു സുഞ്ഞം അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൪.൮൫) രതനഅത്തത്തനിയാദിഭാവോ രതനാദീഹി സദ്ദേഹീതി, തതോ സാരമ്മണഭാവതോതി അത്ഥോ. ഏവമഞ്ഞത്ഥാപി യഥാനുരൂപം ദട്ഠബ്ബം. ഏകവിധന്തി ഏകപ്പകാരം, ഏകകോട്ഠാസന്തി അത്ഥോ.

സവിപാകാവിപാകതോതി വിപാകുപ്പാദനസഭാവസ്സ വിജ്ജമാനാവിജ്ജമാനഭാവതോ. വിപാക-സദ്ദോ ഹി ദ്വീസു അത്ഥേസു പവത്തതി. കത്ഥചി വിപക്കഭാവമാപന്നേസു അരൂപധമ്മേസു, കത്ഥചി വിപാകുപ്പാദനസഭാവേ. തഥാ ഹേസ ‘‘വിപാകാ ധമ്മാ’’തിആദീസു (ധ. സ. തികമാതികാ ൩) വിപക്കഭാവമാപന്നേസു അരൂപധമ്മേസു പവത്തതി. ‘‘വിപാകധമ്മധമ്മാ’’തിആദീസു (ധ. സ. തികമാതികാ ൩) വിപാകുപ്പാദനസഭാവേ. ഇധ പന വിപാകുപ്പാദനസഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ. ഇതരഥാ ഹി അഭിഞ്ഞാകുസലാദീനം സവിപാക-പദേ അസങ്ഗഹിതഭാവാപത്തി സിയാ. തഥാ ഹി യദി വിപക്കഭാവമാപന്നാ ഏവ ധമ്മാ ഇധ ഗഹിതാ സിയും, തേ യസ്സ സന്തി, തം സവിപാകമിതരമവിപാകന്തി അഭിഞ്ഞാകുസലസ്സ ചേവ കദാചി അവിപാകസ്സ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാദികമ്മസ്സ ഭാവനായപഹാതബ്ബാകുസലസ്സ ച വിപാകുപ്പത്തിയാ അഭാവതോ അവിപാക-പദസങ്ഗഹോ സിയാ, ഏവഞ്ച സതി ‘‘അവിപാകം അബ്യാകത’’ന്തി വക്ഖമാനത്താ നേസം അബ്യാകതഭാവോ ആപജ്ജതി, ന ചേതമിട്ഠം കുസലാകുസലനിദ്ദേസേയേവ തേസം നിദ്ദേസതോ. വിപാകുപ്പാദനസഭാവേ പന ഗഹിതേ തംസഭാവോ നാമ അനുപച്ഛിന്നാവിജ്ജമാനതണ്ഹാനുസയസ്മിം സന്താനേ സബ്യാപാരപ്പവത്തി ഏവാതി തസ്സാ തേസുപി അത്ഥിതായ അസതിപി വിപാകുപ്പാദനേ സവിപാക-പദസങ്ഗഹോ സിദ്ധോതി ന കോചി ഇട്ഠവിഘാതോ ആപജ്ജതി. യേന പന കാരണേന അഭിഞ്ഞാകുസലാദികമവിപാകം, യോ ചേത്ഥ വത്തബ്ബോ വിനിച്ഛയോ, തം സബ്ബം തസ്സ തസ്സ ആഗതട്ഠാനേയേവ ദസ്സയിസ്സാമ.

കതമം പനേത്ഥ സവിപാകം, കതമമവിപാകന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘തത്ഥ സവിപാക’’ന്തിആദി. അബ്യാകതന്തി വിപാകകിരിയാവസേന ദുവിധമബ്യാകതം. തേസു വിപാകചിത്തം താവ ആദാസതലേ മുഖനിമിത്തം വിയ നിരുസ്സാഹത്താ വിപാകുപ്പാദനേ അസമത്ഥം. കിരിയചിത്തേസു ച യദേതം ഖീണാസവസന്താനേയേവ നിയതമട്ഠാരസവിധം വിഞ്ഞാണം, തം ഉപച്ഛിന്നഭവമൂലായ സന്തതിയം പവത്തതീതി സമുച്ഛിന്നമൂലായ ലതായ പുപ്ഫം വിയ ഫലദായീ ന ഹോതി. ആവജ്ജനദ്വയം പന അനുപച്ഛിന്നഭവമൂലേപി സന്താനേ പവത്തമാനം അനാസേവനഭാവേന ദുബ്ബലത്താ മോഘപുപ്ഫമിവ ബീജഭാവേ അസമത്ഥം അഫലമേവ. ഇതി സബ്ബമേതം അബ്യാകതം വിപാകാരഹതാഭാവതോ അവിപാകന്തി വുത്തം ‘‘അവിപാകം അബ്യാകത’’ന്തി. ജായന്തി ഏത്ഥ അസദിസാപി സദിസാകാരാതി ജാതി, സമാനാകാരോ, കുസലാകുസലാബ്യാകതാനം ജാതി കുസലാകുസലാബ്യാകതജാതി, തസ്സാ ഭേദതോ തിവിധം കുസലം അകുസലം അബ്യാകതന്തി. വചനത്ഥപുച്ഛായ പയോജനം വുത്തമേവ.

൧൦. ‘‘കുച്ഛിതാന’’ന്തിആദി വിസ്സജ്ജനം. തത്ഥ കുച്ഛിതാനന്തി നിന്ദിതാനം, അസുചി വിയ നാഗരികേഹി വിഞ്ഞൂഹി ഗരഹിതബ്ബാനം പാപധമ്മാനന്തി അത്ഥോ. സലനതോതി ഹിംസനതോ, അപനയനതോ വാ. കുസലഞ്ഹി യഥാനുരൂപം തദങ്ഗാദിവസേന അകുസലധമ്മേ പജഹന്തം തേ ഹിംസതി, അപനയതീതി വാ വുച്ചതി. അഥ വാ സലനതോ സംവരണതോ, പിദഹനതോതി അത്ഥോ. കുസലധമ്മവസേന ഹി അകുസലപ്പവത്തിനിവാരണേന, അപ്പവത്തിധമ്മതാപാദനേന ച മനച്ഛട്ഠേസു ദ്വാരേസു അപ്പവത്തിയാ സംവുതാ പിഹിതാ ഹോന്തി. കുസാനന്തി രാഗാദിഅസുചിസമ്പയോഗേന നാനാവിധദുക്ഖഹേതുതായ ച കുച്ഛിതേനാകാരേന അപ്പഹീനഭാവേന സന്താനേ സയന്തി പവത്തന്തീതി കുസാ, പാപധമ്മാ. അഥ വാ കുച്ഛിതാനം പാണാതിപാതാദീനം സാവജ്ജധമ്മാനം സാനതോ നിസാനതോ തേജനതോ കുസാ, ദോസലോഭാദയോ. ദോസാദീനഞ്ഹി വസേന ചേതനായ തിക്ഖഭാവപ്പത്തിയാ പാണാതിപാതാദീനം മഹാസാവജ്ജതാതി. തേസം ലവനേന ഛിന്ദനേന യഥാനുരൂപം പജഹനേനാതി അത്ഥോ. കുസേനാതി കുച്ഛിതാനം സാനതോ തനുകരണതോ, ഓസാനകരണതോ വാ ‘‘കുസാ’’തി ലദ്ധനാമേന ഞാണേന. ലാതബ്ബത്താതി ആദാതബ്ബത്താ, സഹജാതഉപനിസ്സയഭാവേന സന്താനേ പവത്തേതബ്ബത്താ. ഞാണഞ്ഹി തിഹേതുകകുസലം സഹജാതഭാവേന ചേവ ഉപനിസ്സയഭാവേന ച, ദുഹേതുകകുസലം ഉപനിസ്സയഭാവേനേവ സന്താനേ പവത്തേതി. ഏവഞ്ച കത്വാ കോസല്ലസമ്ഭൂതട്ഠോ കുസലട്ഠോതി സബ്ബകുസലാനം സാധാരണവസേന അത്ഥോ വുച്ചതി. അഥ വാ കുസേനാതി ജാതിസദ്ദതായ ഏകവചനനിദ്ദേസോ, കുസേഹീതി പന അത്ഥോ. പുഞ്ഞകിരിയാവസേന ഹി പവത്താനി സദ്ധാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി യഥാവുത്തനയേന ‘‘കുസാനീ’’തി വുച്ചന്തി, തേഹി ലാതബ്ബത്താ വുത്തനയേന പവത്തേതബ്ബത്താ. അപിചേത്ഥ –

‘‘കുസോ വിയ ലുനാതീതി, കുസാ വിയ ലുനാതി വാ;

കുസലം കും സലേതീതി, ലുനാതി കുസമിച്ചപീ’’തി.

തത്ഥ യഥാ കുസോ ഗഹിതോ ഉഭയഭാഗഗതം ഹത്ഥപദേസം ലുനാതി, ഏവമിദമ്പി ഉപ്പന്നാനുപ്പന്നവസേന ഉഭയഭാഗഗതം കിലേസപക്ഖം ലുനാതി ഛിന്ദതി, സേയ്യഥാപി – ‘‘അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി, വായമതി, ഉപ്പന്നാനം…പേ… പഹാനായാ’’തി ആഗതം സമ്മപ്പധാനം. തസ്മാ കുസോ വിയ ലുനാതീതി കുസലം. കുസാ വിയ ലുനാതീതി ഏത്ഥ ‘‘കു’’ഇതി ഭൂമി വുച്ചതി, ധമ്മാനം അധിട്ഠാനഭാവേന തംസദിസതായ ഇധ രൂപാരൂപക്ഖന്ധോ വുത്തോ. അത്തനോ നിസ്സയഭൂതസ്സ തസ്സ ഏതരഹി, ആയതിഞ്ച അനുദഹനതോ വിനാസനതോ കും സായന്തീതി കുസാ, രാഗാദയോ, തേ വിയ അത്തനോ നിസ്സയം ലുനാതി ഛിന്ദതീതി കുസലം. പയോഗസമ്പാദിതാ ഹി കുസലധമ്മാ അച്ചന്തമേവ രൂപാരൂപധമ്മേ അപ്പവത്തികരണേന സമുച്ഛിന്ദന്തി അനുപാദിസേസനിബ്ബാനധാതുപാപനതോതി. വുത്തനയേന പന ‘‘കു’’ന്തി ലദ്ധനാമസ്സ രൂപാരൂപക്ഖന്ധസ്സ സലനതോ അപനയനതോ കും സലേതീതി കുസലം. കുസം ലുനാതീതി പന കുച്ഛിതാ ഏത്ഥ സയന്തീതി കുസോ, കായോ, തം ലുനാതി യഥാവുത്തവസേനേവാതി കുസലം.

൧൧. ഇദാനി കുസല-സദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരദസ്സനത്ഥമാഹ ‘‘ഛേകേ കുസല-സദ്ദോയ’’ന്തിആദി. തത്ഥ ‘‘കുസലോ ത്വം രഥസ്സ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം (മ. നി. ൨.൮൭), കുസലാനച്ചഗീതസ്സ, സിക്ഖിതാ ചാതുരിത്ഥിയോ’’തിആദീസു (ജാ. ൨.൨൨.൯൪) ഛേകേ ദിട്ഠോ, ഛേകപരിയായോ പവീണത്ഥോതി അത്ഥോ. ‘‘കച്ചി നു ഭോതോ കുസലം, കച്ചി ഭോതോ അനാമയ’’ന്തിആദീസു (ജാ. ൧.൧൫.൧൪൬; ൨.൨൦.൧൨൯) ആരോഗ്യേ. ‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, കായസമാചാരോ കുസലോ? യോ ഖോ, മഹാരാജ, കായസമാചാരോ അനവജ്ജോ’’തി (മ. നി. ൨.൩൬൧) ച ‘‘അപരം പന, ഭന്തേ, ഏതദാനുത്തരിയം, യഥാ ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേതി കുസലേസു ധമ്മേസൂ’’തി (ദീ. നി. ൩.൧൪൫) ച ഏവമാദീസു അനവജ്ജേ. ‘‘കുസലാനം ധമ്മാനം സമാദാനഹേതു ഏവമിദം പുഞ്ഞം വഡ്ഢതി (ദീ. നി. ൩.൮൦), കുസലസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താ’’തി (ധ. സ. ൪൩൧) ച ആദീസു ഇട്ഠവിപാകേ. അനവജ്ജാദികേതി അനവജ്ജഇട്ഠവിപാകേ, ‘‘അനവജ്ജാദികേ’’തി ച അത്തനാ വക്ഖമാനലക്ഖണസ്സ അനുരൂപത്താ വുത്തം, ന പന ആരോഗ്യത്ഥസ്സ അസമ്ഭവതോ. കിലേസരോഗസ്സ ഹി അഭാവതോ കുസലം ആരോഗ്യം ഹോതി.

വജ്ജാ രാഗാദയോ, തേ യസ്സ ന സന്തി, തം അനവജ്ജം, ഇട്ഠോ വിപാകോ ചതുക്ഖന്ധസങ്ഖാതോ യസ്സ, തം ഇട്ഠവിപാകം, ഇട്ഠവിപാകതാ ചസ്സ തംസഭാവവന്തതായ ദട്ഠബ്ബാ, ന തസ്സ അവസ്സം ഇട്ഠവിപാകസമ്ഭവതോയേവ, ലക്ഖീയതി അനേനാതി ലക്ഖണം, അനവജ്ജഞ്ച തം ഇട്ഠവിപാകഞ്ചാതി അനവജ്ജഇട്ഠവിപാകം. തം ലക്ഖണമസ്സാതി അനവജ്ജഇട്ഠവിപാകലക്ഖണം.

നനു ച കുസലമേവ അനവജ്ജഇട്ഠവിപാകം, വുത്തനിയാമേന പന അനവജ്ജഇട്ഠവിപാകതോ അഞ്ഞം കുസലം സിയാ. ന ഹി സയമേവ അത്തനോ ലക്ഖണന്തി സക്കാ വത്തുന്തി? നായം ദോസോ പരിഞ്ഞാതാപരിഞ്ഞാതവചനത്ഥഭാവഭേദേ ഏകസ്സാപി ലക്ഖിതബ്ബലക്ഖണഭാവപരികപ്പനതോ. ‘‘അനവജ്ജഇട്ഠവിപാക’’ന്തി ഹി പരിഞ്ഞാതവചനത്ഥം. ‘‘കുസല’’ന്തി അപരിഞ്ഞാതവചനത്ഥം. ഏവഞ്ച യേന സഭാവേന പരിഞ്ഞാതവചനത്ഥസ്സ സദ്ദസ്സ അത്ഥോ ഹോതി, യേന ച അപരിഞ്ഞാതവചനത്ഥസ്സ, തേസം പരിഞ്ഞാതാപരിഞ്ഞാതവചനത്ഥസഭാവാനം ഭേദേന തംസമങ്ഗിസ്സ കുസലസ്സ ഏകസ്സാപി ഭേദോ പരികപ്പീയതി യഥാ ‘‘പുരേ ഭവം പടു ആസി, പടുതരോ ഏതരഹീ’’തി ഗുണഭേദേന, വത്ഥുഭേദേന ച പരികപ്പീയതി, തസ്മാ പരിഞ്ഞാതവചനത്ഥഭാവേന ലക്ഖണം, അപരിഞ്ഞാതവചനത്ഥഭാവേന ലക്ഖിതബ്ബന്തി ഏവം പരികപ്പിതഭേദേ പരിഗ്ഗയ്ഹമാനേ ന കോചി ദോസോ ആപജ്ജതി.

അഥ വാ ലക്ഖീയതീതി ലക്ഖണം, അനവജ്ജഇട്ഠവിപാകഞ്ച തം ലക്ഖണഞ്ചാതി അനവജ്ജഇട്ഠവിപാകലക്ഖണം, യം അനവജ്ജഇട്ഠവിപാകം ഹുത്വാ ലക്ഖീയതി, തം കുസലന്തി അത്ഥോ. അഥ വാ അനവജ്ജ-സദ്ദേന അനവജ്ജഭാവോ വുത്തോ, ഇട്ഠവിപാകസദ്ദേന ഇട്ഠവിപാകഭാവോ, തസ്മാ അനവജ്ജോ ച ഇട്ഠവിപാകോ ച അനവജ്ജഇട്ഠവിപാകം, തം ലക്ഖണമേതസ്സാതി കരണത്ഥേ, കമ്മത്ഥേ വാ ലക്ഖണ-സദ്ദേന അനവജ്ജഇട്ഠവിപാകലക്ഖണന്തി അനവജ്ജഇട്ഠവിപാകസഭാവവന്തം, അനവജ്ജഇട്ഠവിപാകഭാവേന ലക്ഖിതബ്ബം വാതി അത്ഥോ. കിം പനേത്ഥ കാരണം പദദ്വയപരിഗ്ഗഹേന, നനു ഏകേനേവ പദേന അധിപ്പേതത്ഥസിദ്ധി സിയാ. കിഞ്ചാപി ഹി ‘‘അനവജ്ജലക്ഖണ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘അപരം പന, ഭന്തേ, ഏതദാനുത്തരിയം, യഥാ ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേതി കുസലേസു ധമ്മേസൂ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൧൪൫) വിയ വജ്ജരഹിതത്താ അബ്യാകതസ്സാപി പസങ്ഗോ സിയാതി ഇട്ഠവിപാക-പദം വത്തബ്ബമേവ, ‘‘ഇട്ഠവിപാകലക്ഖണ’’ന്തി പന വുത്തേ ഇതരം ന വത്തബ്ബം അബ്യാകതസ്സ വിപാകാരഹഭാവേന ഇട്ഠവിപാകതാപസങ്ഗഭാവതോ? സച്ചമേതം, അനവജ്ജ-പദേന കുസലസ്സ പവത്തിസുഖതം, ഇട്ഠവിപാക-പദേന ച വിപാകസുഖതം ദസ്സേതും പദദ്വയം വുത്തം. അനവജ്ജപദഞ്ഹി അത്തനോ പവത്തിസഭാവവസേന ലക്ഖണവചനം, ഇതരം കാലന്തരേ വിപാകുപ്പാദനസമത്ഥതാവസേനാതി. അഥ വാ കുസലസ്സ അത്ഥവിസുദ്ധിം ദസ്സേതും പുരിമപദം വുത്തം, പരിസുദ്ധവിപാകതം ദസ്സേതും പച്ഛിമം. പുരിമം വാ കുസലസ്സ അകുസലസഭാവതോ നിവത്തനം, പച്ഛിമം അബ്യാകതസഭാവതോതി അലമതിപപഞ്ചേന. ഏത്ഥ ച ‘‘അനവജ്ജ…പേ… ലക്ഖണ’’ന്തി വചനേന കുസലസ്സ സാമഞ്ഞലക്ഖണം വുത്തം അനവജ്ജഇട്ഠവിപാകസഭാവസ്സ കുസലജാതിയാ സാധാരണത്താ. അകുസലാദീനമസാധാരണഭാവേന സഭാവലക്ഖണം വാതി ദട്ഠബ്ബം.

അകുസലവിദ്ധംസനരസന്തി യഥാനുരൂപം അകുസലപ്പജഹനകിച്ചം. കുസലഞ്ഹി പരിത്തമഹഗ്ഗതലോകുത്തരഭേദഭിന്നം യഥാക്കമം തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛേദപ്പഹാനവസേന അകുസലപക്ഖം പജഹതി. അഥ തദങ്ഗാദിപ്പഹാനാനം കിം നാനാകരണന്തി? വുച്ചതേ – ദാനാദിപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുഗതേന തേന തേന കുസലങ്ഗേന തസ്സ തസ്സ മച്ഛേരാദിഅകുസലങ്ഗസ്സ പഹാനം തദങ്ഗപ്പഹാനം, തം ദീപാലോകേന അന്ധകാരവിദ്ധംസനം വിയ ദട്ഠബ്ബം, കാമാവചരകുസലാനം പരിത്താനുഭാവതായ തേഹി അത്തനോ ഠിതിക്ഖണേ വിദ്ധംസിതാനമകുസലാനം തദപഗമേ സതി പുന ആഗമേന വോത്ഥരണതോ. തേസം തേസം നീവരണധമ്മാനം വിക്ഖമ്ഭനസങ്ഖാതം പവത്തിനിവാരണവസേന പഹാനം വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം, തം ഘടപ്പഹാരേന ജലതലേ സേവാലവിയൂഹനം വിയ ദട്ഠബ്ബം. യഥാ ഹി ബലവതാ ഘടപ്പഹാരേന ദൂരീകതം സേവാലം തസ്മിം അപനീതേപി തംപഹാരവേഗേന സഹസാ ന ഓത്ഥരതി, ഏവമേവ ഉപചാരപ്പനാഭേദേന ഝാനേന വിക്ഖമ്ഭിതാ കാമച്ഛന്ദാദയോ തദപ്പവത്തികാലേപി തസ്സ ബലേന സഹസാ ന ഓത്ഥരന്തീതി. അനുപ്പത്തിധമ്മതാപാദനസങ്ഖാതം സമ്മാ ഉച്ഛേദവസേന പഹാനം സമുച്ഛേദപ്പഹാനം, തം പന അസനിസമ്പാതേന രുക്ഖാദീനം സമൂലവിദ്ധംസനം വിയ ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി അരിയമഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്നകിലേസാ അനുസയമത്തകേനാപി സന്താനേ പവത്തന്തി. യഥാ പന ഏകവാരപ്പവത്തേനപി ഇന്ദഗ്ഗിനാ സഹ മൂലേഹി വിദ്ധംസിതാ രുക്ഖാദയോ ന പുന വിരുഹന്തി, ഏവമേവം ഏകചിത്തക്ഖണികേനപി തേന അത്തനോ ഉപ്പാദമത്തേനേവ അനുസയമത്തട്ഠായിനോപി കിലേസാ സബ്ബേന സബ്ബം വിദ്ധംസിതായേവ ഹോന്തി.

വോദാനം വിസുദ്ധി, സംകിലേസമലവിമുത്തീതി അത്ഥോ, തഥാ ഹുത്വാ പച്ചുപട്ഠാനമസ്സാതി വോദാനപച്ചുപട്ഠാനം, പരിസുദ്ധാകാരേന യോഗിനോ ഞാണസ്സ ഉപട്ഠാതീതി വുത്തം ഹോതി.

ഏവം കുസലസ്സ വജ്ജരഹിതഇട്ഠവിപാകസഭാവേഹി ലക്ഖണം, കിച്ചഉപട്ഠാനാകാരവസേന ച രസപച്ചുപട്ഠാനാനി വത്വാ പുന വജ്ജപടിപക്ഖഭാവവസേന ച ലക്ഖണം, സമ്പത്തിഫലവസേന ച രസാദികം ദസ്സേതും ‘‘വജ്ജപടിപക്ഖത്താ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ വജ്ജാനം പടിപക്ഖഭാവോ വജ്ജപടിപക്ഖത്തം, തതോ. ഏതേന ‘‘അനവജ്ജലക്ഖണ’’ന്തി ഏത്ഥ അ-കാരോ പടിപക്ഖത്ഥോതി ദസ്സേതി, തേന പനസ്സ അബ്യാകതതോ നിവത്തനം കതം. ഇതരഥാ ഹി നാസ്സ വജ്ജം, വജ്ജതോ അഞ്ഞം വാ അനവജ്ജന്തി അബ്യാകതസ്സാപി തംലക്ഖണതാപസങ്ഗോ സിയാ. ‘‘വജ്ജപടിപക്ഖത്താ’’തി പന വുത്തേ യസ്മാ കുസലാകുസലാനമേവ പഹായകപ്പഹാതബ്ബഭാവേന ആലോകന്ധകാരാനം വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉജുവിപച്ചനീകഭാവോ, തസ്മാ കുസലമേവ വജ്ജപടിപക്ഖത്താ അനവജ്ജലക്ഖണം, ന അഞ്ഞന്തി അയമത്ഥോ സിദ്ധോ ഹോതി. വോദാനഭാവരസന്തി വോദാനഭാവസമ്പത്തികം, കിലേസമലേഹി അസംകിലിട്ഠഭാവേന സമ്പജ്ജനകന്തി അത്ഥോ. പച്ചുപട്ഠാപീയതി ഉപനീയതി കാരണേന, അത്തനോ വാ കാരണം പടിച്ച, തപ്പടിബദ്ധഭാവേന പടിമുഖം വാ ഉപട്ഠാതീതി പച്ചുപട്ഠാനം, ഇട്ഠോ വിപാകോ പച്ചുപട്ഠാനമസ്സാതി ഇട്ഠവിപാകപച്ചുപട്ഠാനം.

അസതി യോനിസോമനസികാരേ കുസലസ്സ അനുപ്പജ്ജനതോ, സതി ച തസ്മിം ഉപ്പജ്ജനതോ തസ്സ സോ ആസന്നകാരണന്തി ആഹ ‘‘യോനിസോമനസികാരപദട്ഠാന’’ന്തി. തത്ഥ യോനിസോ പഥേന ഉപായേന മനസികാരോ യോനിസോമനസികാരോ, അത്ഥതോ പന സാനുസയസന്താനവതോ ഛന്നം ദ്വാരാനമാപാഥഗതേസ്വാരമ്മണേസു പതിരൂപദേസവാസാദിസമ്പത്തിയാ കുസലധമ്മാനം പച്ചയഭാവേന ഭവങ്ഗം ആവട്ടേത്വാ ഉപ്പന്നമാവജ്ജനം യോനിസോമനസികാരോ നാമ. വുത്തപടിപക്ഖവസേന അയോനിസോമനസികാരോപി ദട്ഠബ്ബോ. യം പന നിരനുസയസന്താനസമങ്ഗിസ്സ കിരിയചിത്താനം പച്ചയഭാവേന ഉപ്പന്നം, തം ഠപേത്വാ നിരവജ്ജധമ്മം സാവജ്ജധമ്മസ്സ കസ്സചി പച്ചയഭാവാനുപഗമനതോ യോനിസോമനസികാരപക്ഖം വാ ഭജേയ്യ. ഖീണാസവസന്താനഗതത്താ യോനിസോഅയോനിസോഭാവമനപേക്ഖിത്വാ ആപാഥഗതാരമ്മണേസു ഉപ്പത്തിമത്തം വിനാ ന കസ്സചി കുസലാകുസലഭാവസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി തദുഭയവസേന നവത്തബ്ബത്താ അബ്യാകതമനസികാരോതി വാ സങ്ഖം ഗച്ഛേയ്യാതി.

സാവജ്ജാനിട്ഠവിപാകലക്ഖണമകുസലന്തി ഏത്ഥാപി ‘‘വജ്ജാ രാഗാദയോ, തേ യസ്സ സന്തി, തം സാവജ്ജം, അനിട്ഠോ വിപാകോ യസ്സ, തം അനിട്ഠവിപാക’’ന്തിആദിനാ വുത്തനയാനുസാരേന പടിപക്ഖയോജനാ ദട്ഠബ്ബാ. രസാദിതോ പനേതം അനത്ഥജനനരസം, സംകിലേസപച്ചുപട്ഠാനം. അഥ വാ ഗാരയ്ഹഭാവതോ സാവജ്ജലക്ഖണമേവ, സംകിലേസഭാവരസം, അനിട്ഠവിപാകപച്ചുപട്ഠാനം, അയോനിസോമനസികാരപദട്ഠാനം. വചനത്ഥതോ പന ന കുസലന്തി അകുസലം, കുസലപടിപക്ഖന്തി അത്ഥോ. പടിപക്ഖത്ഥേ ഹി അയം അകാരോ, ന പന അഞ്ഞത്ഥേ, നാപി അഭാവേ. ഇതരഥാ ഹി തികം ന സിയാ, ദുകം, ചതുക്കം വാ ആപജ്ജേയ്യ. തഥാ ഹി യദി കുസലതോ അഞ്ഞമകുസലം സിയാ, തദാ അബ്യാകതസ്സാപി തതോ അഞ്ഞഭാവേന അകുസല-സദ്ദസങ്ഗഹോതി കുസലാകുസലജാതിഭേദതോ ദുവിധന്തി ദുകം വത്തബ്ബം. യദി ച കുസലാഭാവോ അകുസലം, തേന ന കാചി ജാതി ഗയ്ഹതീതി കുസലാബ്യാകതജാതിഭേദതോ ദുകമേവ വത്തബ്ബം. അഥ സിയാ ‘‘അഭാവോപി വിസും ഗഹേതബ്ബോ’’തി, ഏവം സതി തസ്സ ജാതിയാ അഭാവതോ ജാതി-സദ്ദേന സഹ സമ്ബന്ധോ ന സിയാ. വിജ്ജമാനസ്സ ഹി ജാതി നാമ ഹോതി. യഥേവ വാ കുസലസ്സ അഭാവോ, ഏവം അബ്യാകതസ്സാപി അഭാവോ അത്ഥീതി അനബ്യാകതജാതിപി വത്തബ്ബാതി ചതുക്കം ആപജ്ജേയ്യ. ന ചേതമിട്ഠം കുസലാദിവസേന തിവിധജാതിയാ ഏവ ഇച്ഛിതത്താ, പാളിയഞ്ച ‘‘കുസലാ ധമ്മാ അകുസലാ ധമ്മാ അബ്യാകതാ ധമ്മാ’’തി തികവസേനേവ വുത്തത്താ ‘‘കുസലപടിപക്ഖ’’ന്തി പന വുച്ചമാനേ മിത്തപടിപക്ഖോ അമിത്തോ വിയ, ലോഭപടിപക്ഖോ അലോഭോ വിയ ച യം ധമ്മജാതം കുസലസ്സ ഉജുവിപച്ചനീകഭൂതം, തം അകുസലന്തി തസ്സ വസേന തികം ഉപപന്നം ഹോതി, ഉജുവിപച്ചനീകതാ ചസ്സ സാവജ്ജാനിട്ഠവിപാകത്താ, തേന പഹാതബ്ബഭാവതോ ച വേദിതബ്ബാ, ന പന കുസലവിനാസനതോ. ന ഹി അകുസലേന കുസലം പഹീയതി, മഹാബലത്താ പന കുസലമേവ തം പജഹതി. കുസലഞ്ഹി മഹാബലം, അകുസലം ദുബ്ബലം. തേനേവാഹ ‘‘അബലാ നം ബലീയന്തി, മദ്ദന്തേനം പരിസ്സയാ’’തി (സു. നി. ൭൭൬), തസ്മാ കുസലമേവ യഥാവുത്തനയേന അകുസലസ്സ പഹായകം, നാകുസലം ഇതരസ്സാതി വേദിതബ്ബം.

തദുഭയ…പേ… അബ്യാകതന്തി യം ധമ്മജാതം കുസലം വിയ ന അനവജ്ജഇട്ഠവിപാകലക്ഖണം, നാപി അകുസലം വിയ സാവജ്ജാനിട്ഠവിപാകലക്ഖണം, അഥ ഖോ അവിപാകത്താ തദുഭയവിപരീതലക്ഖണം, തം അബ്യാകതന്തി അത്ഥോ. നനു ച ‘‘തദുഭയവിപരീതലക്ഖണ’’ന്തി വുത്തേ സുഖദുക്ഖവേദനാനം വിപരീതാ ഉപേക്ഖാവേദനാ വിയ ഇട്ഠാനിട്ഠവിപാകാനം വിപരീതോ അഞ്ഞോ കോചി വിപാകോ യസ്സ അത്ഥി, തം അബ്യാകതന്തി ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി തഥാ അസമ്ഭവതോ. യഥാ ഹി ആലോകന്ധകാരാനം വിപരീതോ അഞ്ഞോ കോചി നത്ഥി, ഏവമിട്ഠാനിട്ഠവിപാകാനം വിപരീതോ ന കോചി വിപാകോ അത്ഥീതി. അഥ വാ തം-സദ്ദോ ഇധ ഇട്ഠാനിട്ഠവിപാകനിരപേക്ഖം കുസലാകുസലമത്തമേവ പച്ചാമസതീതി കുസലാകുസലാനം സവിപാകത്താ തദുഭയവിപരീതലക്ഖണം, തം അവിപാകലക്ഖണന്തി അത്ഥോതി അലമേത്ഥ അനുയോഗേന. കുസലാകുസലഭാവേന ന ബ്യാകതന്തി അബ്യാകതം. കുസലാകുസലഞ്ഹി വത്വാ അബ്യാകതസ്സ വുത്തത്താ കുസലാകുസലഭാവേനേവ അവുത്തത്താതി വിഞ്ഞായതി, ന പകാരന്തരേന. തഥാ അവചനഞ്ച തസ്സ തദുഭയവിപരീതലക്ഖണത്തായേവ, ന പന അവത്തബ്ബത്താമത്തേനാതി ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ വി-സദ്ദോ വിരോധിവചനോ. ആ-സദ്ദോ അഭിമുഖഭാവപ്പകാസനോ, തസ്മാ അത്തനോ പച്ചയേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം വിരോധാഭിമുഖതം കതം ലക്ഖണവിരോധതോ പഹായകപ്പഹാതബ്ബഭാവതോ വാതി ബ്യാകതം, കുസലാകുസലം. തതോ അഞ്ഞം അബ്യാകതം. തഞ്ഹി ലക്ഖണതോ അഞ്ഞമഞ്ഞം കുസലാകുസലം വിയ ന തസ്സ വിരുദ്ധം. ന ഹി അവിപാകതം അനിട്ഠവിപാകതാ വിയ, ഇട്ഠവിപാകതായ ഇട്ഠവിപാകതാ വിയ ച അനിട്ഠവിപാകതായ ഇട്ഠാനിട്ഠവിപാകതാഹി വിരുജ്ഝതി, ന ചാപി അബ്യാകതം കുസലാകുസലേസു കിഞ്ചി പജഹതി, ന ച കേനചി പഹാതബ്ബന്തി. ‘‘തദുഭയവിപരീതലക്ഖണമബ്യാകത’’ന്തി വിഞ്ഞായമാനേ അഹോസി കമ്മം, നാഹോസി കമ്മവിപാകോ, നത്ഥി കമ്മവിപാകോ, ന ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോതി ഇമിനാ തികേന സങ്ഗഹിതസ്സ ഗതിഉപധികാലപ്പയോഗവിപത്തീഹി അവിപാകസ്സ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാദികമ്മസ്സ ഭാവനായപഹാതബ്ബസ്സ അകുസലസ്സ ച അഭിഞ്ഞാകുസലസ്സ ച വിപാകുപ്പാദനാഭാവതോ ‘‘സിയാ നു ഖോ അബ്യാകതഭാവോ വാ’’തി കദാചി കോചി ചിന്തേയ്യാതി തന്നിവാരണത്ഥമാഹ ‘‘അവിപാകാരഹം വാ’’തി, വിപാകം ദാതും നാരഹതി തത്ഥ സാമത്ഥിയാഭാവതോതി അവിപാകാരഹം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാദയോ താവ പച്ചയവേകല്ലാദീഹി കാരണേഹി അവിപാകാ, സചേ പനേതേ തബ്ബിദൂരാ അസ്സു, തദാ വിപാകദാനേ സമത്ഥതായ വിപാകാരഹായേവ, തം പന ന തഥാ, അഥ ഖോ യേന കേനചി ആകാരേന വിപാകദാനേ അസമത്ഥതായേവ വിപാകാരഹം ന ഹോതി, തം അബ്യാകതം നാമാതി.

ഇദാനി ഏവം തികവസേന നിദ്ദിട്ഠേസു കുസലാദീസു പഠമം താവ കുസലചിത്തം വിഭജന്തോ ‘‘തത്ഥ കുസലചിത്ത’’ന്തിആദിനാ തസ്സ ഗണനപരിച്ഛേദം ദസ്സേതി. ഏകവീസതിവിധന്തി അട്ഠ കാമാവചരാനി, പഞ്ച രൂപാവചരാനി, ചത്താരി അരൂപാവചരാനി, ചത്താരി ലോകുത്തരാനീതി ഏവം സങ്ഖേപതോ ഏകവീസതിവിധം. ഭൂമിതോ ചതുബ്ബിധന്തി കാമരൂപാരൂപലോകുത്തരഭൂമിസങ്ഖാതാനം ചതുന്നം ഭൂമീനം വസേന തത്ഥ പവത്തമാനം ചിത്തമ്പി ചതുബ്ബിധം ഹോതി. തത്ഥ ഭവന്തി ഏത്ഥാതി ഭൂമി, ഠാനം, അവത്ഥാ ച. അവത്ഥാപി ഹി അവത്ഥവന്താനം പവത്തിട്ഠാനം വിയ ഗയ്ഹതി. ഏവഞ്ഹി നേസം സുഖഗ്ഗഹണം ഹോതി. അവത്ഥാതി ചേത്ഥ ധമ്മാനം കാമതണ്ഹാദീഹി പരിച്ഛിന്നാപരിച്ഛിന്നഭാവോ. തത്ഥ പുരിമാ തിസ്സോ ഭൂമിയോ ഉഭയവസേന വേദിതബ്ബാ, ഇതരാ അവത്ഥാവസേനേവ. ന ഹി ലോകുത്തരധമ്മാനം കാമഭവാദിതോ അഞ്ഞം ഠാനമുപലബ്ഭതീതി.

അഞ്ഞത്ഥ പവത്തമാനസ്സാപി വക്ഖമാനനയേന കാമഭൂമിപരിയാപന്നത്താ ഭൂമിതോ ഏകവിധന്തി. സവത്ഥുകാവത്ഥുകഭേദതോതി ചക്ഖാദീനി പഞ്ച, ഹദയഞ്ചാതി ഛ വത്ഥൂനി. കുസലസ്സ പന ചക്ഖാദിനിസ്സിതത്താഭാവതോ ഹദയവത്ഥു ഇധ വത്ഥൂതി അധിപ്പേതം. തേന സഹിതം ഏകന്തേന തന്നിസ്സിതപ്പവത്തിതോതി സവത്ഥുകം, കാമരൂപധാതുയം പവത്തമാനവിഞ്ഞാണം. തത്ഥ ഹി അരൂപസ്സ രൂപപടിബന്ധപ്പവത്തി, അരൂപധാതുയം പന രൂപാഭാവതോ വത്ഥുവിരഹിതമേവ പവത്തതീതി തത്ഥ പവത്തമാനം അവത്ഥുകം. ഹീന…പേ… തിവിധന്തി ഏത്ഥ പച്ചയതോ, ഫലതോ ച മജ്ഝിമപണീതേഹി നിഹീനം, തേസം വാ ഗുണേഹി പരിഹീനന്തി ഹീനം, അത്തനോ പച്ചയേഹി പധാനഭാവം നീതന്തി പണീതം, ഉഭിന്നം വേമജ്ഝേ ഭവം മജ്ഝിമം. തത്ഥ ഹീനേന ഛന്ദേന ചിത്തേന വീരിയേന വീമംസായ വാ പവത്തിതം ഹീനം, മജ്ഝിമേഹി ഛന്ദാദീഹി പവത്തിതം മജ്ഝിമം, പണീതേഹി പണീതം. ഛന്ദാദീനം പന ഹീനാദിഭാവോ അധിമുത്തിവസേന ദട്ഠബ്ബോ. ഹീനാധിമുത്തിവസേന ഹി നേസം ഹീനതാ, പണീതാധിമുത്തിവസേന പണീതതാ, തദുഭയവേമജ്ഝവസേന മജ്ഝിമതാ. യസകാമതായ വാ കതം കുസലം ഹീനം, പുഞ്ഞഫലകാമതായ മജ്ഝിമം, ‘‘പുഞ്ഞം നാമേതം സാധൂഹി കത്തബ്ബമേവാ’’തി ഏവം അരിയഭാവം നിസ്സായ കതം പണീതം. ‘‘അഹമസ്മി ദാനപതി, ഇമേ പനഞ്ഞേ ദാനദാസാദയോ’’തിആദിനാ അത്തുക്കംസനപരവമ്ഭനാഹി ഉപക്കിലിട്ഠം പവത്തിതം വാ ഹീനം, തഥാ അനുപക്കിലിട്ഠം മജ്ഝിമം, മഗ്ഗഫലപദട്ഠാനം പണീതം. ഭവഭോഗസമ്പത്തിനിമിത്തം വാ കതം ഹീനം, സാവകപച്ചേകബോധിപാരമിതാവസേന അത്തനോ വിമോക്ഖത്ഥായ കതം മജ്ഝിമം, സമ്മാസമ്ബോധിപാരമിതാവസേന സബ്ബേസം വിമോക്ഖത്ഥായ കതം പണീതന്തി.

സോമനസ്സു…പേ… ഭേദതോതി ഭേദ-സദ്ദോ പച്ചേകം സമ്ബന്ധിതബ്ബോ ‘‘സോമനസ്സുപേക്ഖാഭേദതോ ഞാണഭേദതോ പയോഗഭേദതോ’’തി. തത്ഥ പയോഗഭേദതോതി സങ്ഖാരഭേദതോതി അത്ഥോ. നനു ച സോമനസ്സുപേക്ഖാഭേദോ താവ യുത്തോ തേസം ഭിന്നസഭാവത്താ. ഞാണപ്പയോഗഭേദോ പന കഥന്തി? വുച്ചതേ – ഞാണപ്പയോഗകതോ ഭേദോ ഞാണപ്പയോഗഭേദോ തേസം ഭാവാഭാവമുപാദായ പവത്തത്താ. ഇദാനി തമേവ സോമനസ്സുപേക്ഖാദിഭേദം വിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘സേയ്യഥിദ’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സോമനസ്സസഹഗത’’ന്തിആദിനാ വിസ്സജ്ജേതി. തത്ഥ സേയ്യഥിദന്തി തം കതമം, തം കഥന്തി വാ അത്ഥോ.

സോഭനം മനോ, സോഭനം വാ മനോ ഏതസ്സാതി സുമനോ, തസ്സ ഭാവോ സോമനസ്സം, മാനസികസുഖവേദനായേതം അധിവചനം, സോമനസ്സേന ഉപ്പാദതോ യാവ നിരോധാ സഹഗതം പവത്തം സംസട്ഠം സമ്പയുത്തന്തി അത്ഥോ. അഥ വാ സോമനസ്സേന സഹ ഏകുപ്പാദാദിഭാവം ഗതന്തി സോമനസ്സസഹഗതം. ജാനാതി യഥാസഭാവം പടിവിജ്ഝതീതി ഞാണം, തേന സമം ഏകുപ്പാദാദീഹി പകാരേഹി യുത്തന്തി ഞാണസമ്പയുത്തം. നാസ്സ സങ്ഖാരോ അത്ഥീതി അസങ്ഖാരം, അസങ്ഖാരമേവ അസങ്ഖാരികം. സഹ സങ്ഖാരേന പവത്തമാനം സസങ്ഖാരം, തദേവ സസങ്ഖാരികം. സങ്ഖാരോതി ചേത്ഥ അത്തനോ, പരസ്സ വാ പുബ്ബപ്പയോഗോ ‘‘സങ്ഖരോതി തിക്ഖഭാവസങ്ഖാതേന മണ്ഡനവിസേസേന സജ്ജേതി, സങ്ഖരീയതി വാ സജ്ജീയതി ചിത്തം ഏതേനാ’’തി കത്വാ. തത്ഥ ദാനാദിപുഞ്ഞകരണകാലേ മച്ഛേരമലഥിനമിദ്ധാദീഹി ഉപക്കിലേസേഹി സംസീദമാനേ ചിത്തേ ഉപക്കിലേസവൂപസമവസേന, ചിത്തസ്സ ച ഉസ്സാഹജനനവസേന തീസു ദ്വാരേസു പവത്തോ സമ്മാവായാമോ അത്തനോ പയോഗോ നാമ. കുസലകരണേ നിരുസ്സാഹസ്സ പന ‘‘അമ്ഭോ, സപ്പുരിസ, കുസലകരണം നാമ പണ്ഡിതേഹി ആസേവിതമഗ്ഗോ, തത്ഥ തയാപി പടിപജ്ജിതും വട്ടതി, തസ്മാ ദാനം ദേഹി, സീലം രക്ഖ, തഞ്ഹി തേ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതീ’’തിആദിനാ കുസലകരണത്ഥായ ഉസ്സാഹജനനവസേന പരേസം കായവചീദ്വാരേസു പവത്താ ആണത്തി പരപ്പയോഗോ നാമ. തേസു പന പുരിമോ പുബ്ബഭാഗപ്പവത്തചിത്തസന്താനേ, പച്ഛിമോ പരേസം ചിത്തസന്താനേയേവ സമ്ഭവതീതി തന്നിബ്ബത്തിതോ ചിത്തസ്സ തിക്ഖഭാവസങ്ഖാതോ വിസേസോ ഇധ ഉപചാരതോ സങ്ഖാരോതി വേദിതബ്ബോ. തേനാഹു ആചരിയാ –

‘‘പുബ്ബപ്പയോഗസമ്ഭൂതോ, വിസേസോ ചിത്തസമ്ഭവീ;

സങ്ഖാരോ ഇതി സങ്ഖാര-സഭാവഞ്ഞൂഹി കിത്തിതോ’’തി.

അഥ വാ ‘‘സസങ്ഖാരികമസങ്ഖാരിക’’ന്തി ച ഏതം കേവലം സങ്ഖാരസ്സ ഭാവാഭാവമത്താപേക്ഖായ വുത്തം, ന തസ്സ സഹപ്പവത്തിസബ്ഭാവാഭാവതോതി ഭിന്നസന്താനപ്പവത്തിനോപി സങ്ഖാരസ്സ ഇദമത്ഥിതായ തംവസേന നിബ്ബത്തം ചിത്തം സങ്ഖാരോ അസ്സ അത്ഥീതി സസങ്ഖാരികം സഹ-സദ്ദസ്സ വിജ്ജമാനത്ഥപരിദീപനതോ ‘‘സലോമകോ സപക്ഖകോ’’തിആദീസു വിയ. തബ്ബിപരീതം പന തദഭാവതോ യഥാവുത്തവസേനേവ അസങ്ഖാരികം. അഥ വാ സങ്ഖരണം, സങ്ഖരീയതി വാ ഏതേന ആഗന്തുകസമ്ഭൂതേന ചിത്തസംസീദനസഭാവാപനയനവസേനേവ സജ്ജീയതി, സങ്ഖരോതി വാ തം യഥാവുത്തവസേനേവാതി സങ്ഖാരോതി ഉജുകമേവ പുബ്ബപ്പയോഗജനിതോ തിക്ഖഭാവോ വുച്ചതി, തദഭാവതോ അസങ്ഖാരികം, സഭാവതിക്ഖന്തി അത്ഥോ. തംസഹഗതായ സസങ്ഖാരികം, അഥ വാ മച്ഛേരമലാദീഹി സങ്ഖരീയതീതി സങ്ഖാരോ, ചിത്തസ്സ സംസീദനസഭാവോ, സോ യസ്സ നത്ഥീതി അസങ്ഖാരികം, ഇതരം സസങ്ഖാരികം. പണീതഉതുഭോജനാദികോ വാ ബലവപച്ചയോ സങ്ഖാരോ ‘‘സങ്ഖരോതി ചിത്തം തിക്ഖഭാവേന, സങ്ഖരീയതി വാ തം ഏതേനാ’’തി കത്വാ. അ-കാരസ്സ വുഡ്ഢത്ഥവുത്തിതായ വുഡ്ഢിപ്പത്തോ സങ്ഖാരോ അസ്സാതി അസങ്ഖാരികം, ബലവപച്ചയവന്തന്തി അത്ഥോ. വുഡ്ഢിപരിദീപകേന പന അ-കാരേന അവിസേസിതത്താ സസങ്ഖാരികം സപ്പച്ചയം ദുബ്ബലപച്ചയന്തി അധിപ്പായോ. ഞാണേന വിപ്പയുത്തം വിരഹിതന്തി ഞാണവിപ്പയുത്തം.

ഉപേക്ഖതീതി ഉപേക്ഖാ, വേദിയമാനാപി ആരമ്മണം അജ്ഝുപേക്ഖതി, മജ്ഝത്താകാരസണ്ഠിതിയാതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഇട്ഠേ, അനിട്ഠേ ച ആരമ്മണേ പക്ഖപാതാഭാവേന ഉപപത്തിതോ യുത്തിതോ ഇക്ഖതി അനുഭവതീതി ഉപേക്ഖാ. അഥ വാ ഉപേതാ സുഖദുക്ഖാനം അവിരുദ്ധാ ഇക്ഖാ അനുഭവനന്തി ഉപേക്ഖാ. അവിരുദ്ധത്തായേവ ഹേസാ തേസം അനന്തരമ്പി പവത്തതി. സുഖദുക്ഖവേദനാ പന വിസും വിസും വിരുദ്ധസഭാവത്താ നാഞ്ഞമഞ്ഞം അനന്തരം പവത്തന്തി. തേനേവ ഹി പട്ഠാനേ സോമനസ്സസ്സ അനന്തരം ദോമനസ്സസ്സ, ദോമനസ്സസ്സ അനന്തരം സോമനസ്സസ്സ ച ഉപ്പത്തി പടിസിദ്ധാ. അയഞ്ച അത്ഥോ ലോഭസഹഗതചിത്തസമ്പയുത്തവേദനായപി ലബ്ഭതി, പുരിമാ പന ദ്വേ ന തഥാ. ന ഹി ലോഭസഹഗതാദീനം മജ്ഝത്താകാരേന അജ്ഝുപേക്ഖനം, ഉപപത്തിതോ ഇക്ഖനം വാ അത്ഥീതി. ഉപേക്ഖാസഹഗതന്തി സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

നനു ച അഞ്ഞേപി ഫസ്സാദയോ സമ്പയുത്തധമ്മാ അത്ഥീതി സോമനസ്സാദീനം വസേനേവ പന അട്ഠവിധതാ കസ്മാ ഗഹിതാതി? ഭേദകരഭാവതോ. ഫസ്സാദീനഞ്ഹി സബ്ബചിത്തസാധാരണത്താ, സദ്ധാദീനഞ്ച സബ്ബകുസലസാധാരണത്താ ന തേഹി ചിത്തസ്സ വിഭാഗോ, സോമനസ്സാദയോ പന കത്ഥചി ചിത്തേ ഹോന്തി, കത്ഥചി ന ഹോന്തീതി പാകടോവ തേഹി ചിത്തസ്സ വിഭാഗോതി. കസ്മാ പനേതേ കത്ഥചി ചിത്തേ ഹോന്തി, കത്ഥചി ന ഹോന്തീതി? കാരണസ്സ സന്നിഹിതാസന്നിഹിതഭാവതോ. കിം പന നേസം കാരണന്തി? വുച്ചതേ – തത്ഥ സോമനസ്സസഹഗതഭാവോ താവ ആരമ്മണവസേന ഹോതി. ഇട്ഠാരമ്മണസ്മിഞ്ഹി സോമനസ്സസഹഗതചിത്തമുപ്പജ്ജതി. നനു ച ഇട്ഠാരമ്മണം ലോഭസ്സ വത്ഥു രജ്ജനീയത്താതി കഥം തത്ഥ കുസലം ഉപ്പജ്ജതീതി? നയിദമേകന്തികം ഇട്ഠേപി ആരമ്മണേ നിയമിതാദിവസേന കുസലസ്സ ഉപ്പജ്ജനതോ. യസ്സ ഹി ‘‘കുസലമേവ മയാ കത്തബ്ബ’’ന്തി കുസലകരണേയേവ ചിത്തം നിയമിതം ഹോതി, അകുസലപ്പവത്തിതോവ നിവത്തേത്വാ കുസലകരണേയേവ പരിണാമിതം, അഭിണ്ഹകരണേന ച കുസലം സമുദാചിണ്ണം, പടിരൂപദേസവാസസദ്ധമ്മസ്സവനസപ്പുരിസൂപനിസ്സയപുബ്ബേകതപുഞ്ഞതാസങ്ഖാതചതുചക്കൂപനിസ്സയവസേന, യോനിസോ ച ആഭോഗോ പവത്തതി, തസ്സ ഇട്ഠേപി ആരമ്മണേ അലോഭസമ്പയുത്തമേവ ചിത്തമുപ്പജ്ജതി, ന ലോഭസമ്പയുത്തം. ഹോതി ചേത്ഥ –

‘‘നിയാമപരിണാമേഹി, സമുദാചിണ്ണതായ ച;

ഞാണപുബ്ബങ്ഗമാഭോഗാ, ഇട്ഠേപി കുസലം സിയാ’’തി.

അപിച സദ്ധാബഹുലതാദീഹി ച കാരണേഹി ചിത്തസ്സ സോമനസ്സസഹഗതതാ വേദിതബ്ബാ. അസ്സദ്ധാനം, ഹി മിച്ഛാദിട്ഠികാനഞ്ച ഏകന്തമിട്ഠാരമ്മണഭൂതം തഥാഗതരൂപമ്പി ദിസ്വാ സോമനസ്സം ന ഉപ്പജ്ജതി. യേ ച കുസലപ്പവത്തിയം ആനിസംസം ന പസ്സന്തി, തേസം പരേഹി ഉസ്സാഹിതാനം കുസലം കരോന്താനമ്പി സോമനസ്സം ന ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ സദ്ധാബഹുലതാ വിസുദ്ധിദിട്ഠിതാ ആനിസംസദസ്സാവിതാതി ഇമേഹിപി കാരണേഹി ചിത്തസ്സ സോമനസ്സസഹഗതതാ ഹോതി.

അപിച യേ തേ ഏകാദസ ധമ്മാ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ സംവത്തന്തി. സേയ്യഥിദം – ബുദ്ധാനുസ്സതി ധമ്മാനുസ്സതി സംഘാനുസ്സതി സീലാനുസ്സതി ചാഗാനുസ്സതി ദേവതാനുസ്സതി ഉപസമാനുസ്സതി ലൂഖപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനം സിനിദ്ധപുഗ്ഗലസേവനാ പസാദനീയസുത്തന്തപച്ചവേക്ഖണാ തദധിമുത്തതാതി ഇമേഹിപി കാരണേഹി ചിത്തസ്സ സോമനസ്സസഹഗതഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ബുദ്ധാദിഗുണേ അനുസ്സരന്തസ്സ ഹി യാവ ഉപചാരുപ്പാദാ സകലസരീരം ഫരമാനാ പീതി ഉപ്പജ്ജതി. തഥാ ദീഘരത്തം അക്ഖണ്ഡതാദിവസേന അത്തനാ രക്ഖിതം ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ, ഗിഹിനോ ദസസീലം പഞ്ചസീലം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ, ദുബ്ഭിക്ഖഭയാദീസു പണീതം ഭോജനം സബ്രഹ്മചാരീനം ദത്വാ ‘‘ഏവംനാമ ദാനം അദാസി’’ന്തി അത്തനോചാഗം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ, ഗിഹിനോപി തഥാരൂപേ കാലേ സീലവന്താനം ദിന്നദാനം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ, യേഹി ഗുണേഹി സമന്നാഗതാ ദേവാ ദേവത്തം ഗതാ, തഥാരൂപാനം ഗുണാനം അത്തനി അത്ഥിതം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ, സമഥവിപസ്സനാഹി വിക്ഖമ്ഭിതകിലേസേ സട്ഠിപി സത്തതിപി വസ്സാനി അസമുദാചരന്തേ ദിസ്വാ ‘‘അഹോ മയ്ഹം കിലേസാ ന സമുദാചരന്തീ’’തി ചിന്തേന്തസ്സ, ചേതിയദസ്സനഥേരദസ്സനേസു അസക്കച്ചകിരിയായ സംസുചിതലൂഖഭാവേന ബുദ്ധാദീസു പസാദസിനേഹാഭാവേന ഗദ്രഭപിട്ഠേ രജസദിസേ ലൂഖപുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജന്തസ്സ, ബുദ്ധാദീസു പസാദബഹുലേ മുദുചിത്തേ സിനിദ്ധപുഗ്ഗലേ പടിസേവന്തസ്സ, രതനത്തയഗുണപരിദീപകേ പസാദനീയസുത്തന്തേ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ, ഠാനനിസജ്ജാദീസുപി പീതിഉപ്പാദനത്ഥം തന്നിന്നതാദിവസേന പവത്തേന്തസ്സ യേഭുയ്യേന പീതി ഉപ്പജ്ജതി. പീതിയാ ച സോമനസ്സേന സഹ അവിനാഭാവതോ തദുപ്പത്തിയാ തസ്സാപി ഉപ്പത്തി നിയതാതി ഏവം പീതികാരണാനിപി സോമനസ്സകാരണാനീതി ദട്ഠബ്ബാനി. കിഞ്ച – അഗമ്ഭീരപകതിതാ, സോമനസ്സപടിസന്ധികതാതി ഇമേഹി ദ്വീഹി കാരണേഹി സോമനസ്സസഹഗതതാ ഹോതി. യോ ഹി അഗമ്ഭീരപകതികോ ഹോതി, അപ്പമത്തകേപി ഹിതോപകരണേ തുസ്സതി, യോ ച സോമനസ്സപടിസന്ധികോ അപ്പസന്നേസു ആരമ്മണേസുപി അപ്പടിക്കൂലദസ്സാവീ, തസ്സ യേഭുയ്യേന സോമനസ്സസഹഗതചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. യഥാവുത്താനം പന സോമനസ്സകാരണാനമഭാവേന മജ്ഝത്താരമ്മണതായ ച ഉപേക്ഖാസഹഗതതാ വേദിതബ്ബാ.

ഞാണസമ്പയുത്തസ്സ പന കമ്മതോ ഉപപത്തിതോ ഇന്ദ്രിയപരിപാകതോ കിലേസദൂരീഭാവതോതി ഇമേഹി കാരണേഹി ഹോതി. യോ ഹി പരേസം ഹിതജ്ഝാസയേന ധമ്മം ദേസേതി ഹീനുക്കട്ഠാദീനി ച നളകാരമുദ്ദാഗണനാദീനി സിപ്പായതനാനി, വഡ്ഢകീകസിവാണിജ്ജാദീനി ച കമ്മായതനാനി, വിസഹരണാദീനി ച വിജ്ജായതനാനീതി ഏവം നിരവജ്ജസിപ്പായതനാദീനി സിക്ഖാപേതി, സയം വാ സിക്ഖതി, ധമ്മകഥികസ്സ സക്കാരം കത്വാ ധമ്മം കഥാപേതി, ‘‘ആയതിം പഞ്ഞവാ ഭവിസ്സാമീ’’തി പത്ഥനം പട്ഠപേത്വാ നാനപ്പകാരം പുഞ്ഞകമ്മം കരോതി, തസ്സേവം നാനപ്പകാരം പഞ്ഞാസംവത്തനികകമ്മം സമ്പാദേന്തസ്സ തം കമ്മം ഉപനിസ്സായ ഉപ്പജ്ജമാനം കുസലം ഞാണസമ്പയുത്തം ഉപ്പജ്ജതി. തഥാ അബ്യാപജ്ജേ ലോകേ ഉപ്പന്നസ്സ ഉപ്പജ്ജമാനം കുസലം ഞാണസമ്പയുത്തം ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘തസ്സ തത്ഥ സുഖിനോ ധമ്മപദാനി പിലവന്തി, ദന്ധോ, ഭിക്ഖവേ, സതുപ്പാദോ, അഥ സോ സത്തോ ഖിപ്പമേവ വിസേസഭാഗീ ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൪.൧൯൧).

തഥാ പഞ്ഞാദസകം സമ്പത്തസ്സ ഇന്ദ്രിയപരിപാകം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജമാനം കുസലം ഞാണസമ്പയുത്തം ഹോതി. യേന പന സമഥവിപസ്സനാഭാവനാഹി കിലേസാ വിക്ഖമ്ഭിതാ, തസ്സ കിലേസദൂരീഭാവം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജമാനം ചിത്തം ഞാണസമ്പയുത്തം ഉപ്പജ്ജതി. യഥാഹ –

‘‘യോഗാ വേ ജായതേ ഭൂരി, അയോഗാ ഭൂരിസങ്ഖയോ’’തി. (ധ. പ. ൨൮൨).

അപിച യേ തേ ധമ്മാ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ സംവത്തന്തി. സേയ്യഥിദം – പരിപുച്ഛകതാ വത്ഥുവിസദകിരിയാ ഇന്ദ്രിയസമത്തപടിപാദനാ ദുപ്പഞ്ഞപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനാ പഞ്ഞവന്തപുഗ്ഗലസേവനാ ഗമ്ഭീരഞാണചരിയപച്ചവേക്ഖണാ തദധിമുത്തതാതി ഇമേഹി കാരണേഹി ഞാണസമ്പയുത്തഭാവോ ഹോതി. തഥാ ഹി യോ പഞ്ഞവന്തേ ഉപസങ്കമ്മ ഖന്ധധാതുആയതനഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗഝാനങ്ഗസമഥവിപസ്സനാദീനം പരിപുച്ഛാബഹുലോ ഹോതി, തസ്സ തംവസേന ഉപ്പന്നം സുതമയഞാണം ആദിം കത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനം ചിത്തം ഞാണസഹഗതം ഹോതി. യേന പന നഖകേസചീവരസേനാസനാദീനി അജ്ഝത്തികബാഹിരവത്ഥൂനി പുബ്ബേ അവിസദാനി ഛേദനമലഹരണാദിനാ വിസദാനി കതാനി, തസ്സേവം വിസദവത്ഥുകസ്സ ഉപ്പന്നേസു ചിത്തചേതസികേസു വിസദം ഞാണം ഹോതി പരിസുദ്ധാനി ദീപകപല്ലകാദീനി നിസ്സായ ഉപ്പന്നദീപസിഖായ ഓഭാസോ വിയ. യസ്സ ച സദ്ധിന്ദ്രിയാദീസു അഞ്ഞതരം ബലവം ഹോതി, ഇതരാനി മന്ദാനി, തതോ താനി സകസകകിച്ചം കാതും ന സക്കോന്തി, തസ്മാ സോ തസ്സ ബോജ്ഝങ്ഗവിഭങ്ഗേ ആഗതനയേന തേന തേന ആകാരേന സമത്തം പടിപാദേതി, തസ്സേവം ഇന്ദ്രിയാനം സമത്തം പടിപാദേന്തസ്സ വിപസ്സനാഞാണാദീനം വസേന ചിത്തം ഞാണസഹഗതം ഹോതി. യോ പന ദുപ്പഞ്ഞപുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജേതി, പഞ്ഞവന്തപുഗ്ഗലേ വാ പയിരുപാസതി, ഖന്ധാദീസു ഓഗാള്ഹം ഭഗവതോ ഗമ്ഭീരഞാണചരിയം വാ പച്ചവേക്ഖതി, ഠാനനിസജ്ജാദീസു തദധിമുത്തചിത്തോ വാ വിഹരതി, ഇമേസമ്പി ഉപ്പജ്ജമാനം കുസലം ഞാണസമ്പയുത്തം ഹോതി. അപിച ബുദ്ധാദിഗുണാനുസ്സരണേനപി ചിത്തം ഞാണസഹഗതം ഹോതി. യഥാഹ –

‘‘യസ്മിം, മഹാനാമ, സമയേ അരിയസാവകോ തഥാഗതം അനുസ്സരതി, നേവസ്സ തസ്മിം സമയേ രാഗപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന ദോസ…പേ… ന മോഹപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ഉജുഗതമേവസ്സ തസ്മിം സമയേ ചിത്തം ഹോതി തഥാഗതം ആരബ്ഭ. ഉജുഗതചിത്തോ ഖോ പന, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ലഭതി അത്ഥവേദം, ലഭതി ധമ്മവേദം, ലഭതി ധമ്മൂപസംഹിതം പാമോജ്ജം, പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി, പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി, പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദേതി, സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി, സമാഹിതോ യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തിആദി (അ. നി. ൬.൧൦; ൧൧.൧൧).

ഏവം ബുദ്ധാനുസ്സതിആദയോപി രാഗാദിമലവിസോധനേന ഞാണുപ്പത്തിഹേതുകായേവാതി ദട്ഠബ്ബം. കിഞ്ച – തിഹേതുകപടിസന്ധികതാ ഞാണുപ്പത്തികാരണം. പടിസന്ധിപഞ്ഞാ ഹി ആദിതോ പട്ഠായ ഭവങ്ഗസന്തതിവസേന ബഹുലം പവത്തമാനാ സന്താനപരിഭാവനേന ഞാണുപ്പത്തിയാ സവിസേസഉപനിസ്സയോ ഹോതി. അസങ്ഖാരികത്തം പന സപ്പായഉതുഭോജനആവാസാദിപച്ചയേഹി ഹോതീതി. ഹോന്തി ചേത്ഥ –

‘‘ഇട്ഠാരമ്മണതാ സദ്ധാബാഹുല്യം ദിട്ഠിസുദ്ധി ച;

ഫലദസ്സാവിതാ ചേവ, പീതിബോജ്ഝങ്ഗഹേതുയോ.

‘‘ഏകാദസ തഥാ ധമ്മാ, അഗമ്ഭീരസഭാവതാ;

സോമനസ്സയുത്താ സന്ധി, ഇച്ചേതേ സുഖഹേതുയോ.

‘‘അഭാവോ സുഖഹേതൂനം, മജ്ഝത്താരമ്മണന്തി ച;

ഉപേക്ഖുപ്പത്തിഹേതു ച, ഏവം ഞേയ്യാ വിഭാവിനാ.

‘‘കമ്മൂപപത്തിതോ ചേവ, തഥാ ഇന്ദ്രിയപാകതോ;

കിലേസൂപസമാ ധമ്മ-വിചയസ്സ ച ഹേതുഹി.

‘‘സത്തധമ്മേഹി ബുദ്ധാദി-ഗുണാനുസ്സരണേന ച;

സപ്പഞ്ഞസന്ധിതോ ചേവ, ചിത്തം ഞാണയുതം സിയാ.

‘‘ഉതുഭോജനആവാസ-സപ്പായാദീഹി ഹേതുഹി;

അസങ്ഖാരികഭാവോപി, വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിഭാവിനാ’’തി.

ഏവം വേദനാഞാണപ്പയോഗഭേദതോ അട്ഠവിധം കാമാവചരചിത്തം നിദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി തം നിഗമേന്തോ ആഹ ‘‘ഇദം…പേ… നാമാ’’തി.

൧൨. യേന പനത്ഥേന ഇദം ‘‘കാമാവചര’’ന്തി വുച്ചതി, തം ദാനി ദസ്സേതും ‘‘ഉദ്ദാനതോ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ഉദ്ദാനതോതി ഉദ്ദേസതോ, സങ്ഖേപതോതി അത്ഥോ. കിഞ്ചാപി അവസിട്ഠകിലേസാദയോ വിയ കിലേസകാമോപി അസ്സാദേതബ്ബതായ വത്ഥുകാമേ സങ്ഗഹിതോ ഞാണം വിയ ഞേയ്യേതി സങ്ഖേപതോ ഏകോയേവ കാമോ സിയാ, തഥാപി കിലേസകാമോ വത്ഥുകാമഭാവം ഗച്ഛന്തോ കാമനീയട്ഠേന ഗച്ഛതി, ന കാമനവസേന. കാമനവസേന ച പന കിലേസകാമോവ ഹോതി, ന പന വത്ഥുകാമോതി ആഹ ‘‘ക്ലേസവത്ഥുവസാ’’തിആദി. കോ പനേത്ഥ വത്ഥുകാമോ, കോ കിലേസകാമോതി ചോദനം മനസി നിധായ ‘‘ഛന്ദോ കാമോ, രാഗോ കാമോ, ഛന്ദരാഗോ കാമോ, സങ്കപ്പോ കാമോ, രാഗോ കാമോ, സങ്കപ്പരാഗോ കാമോ’’തി (മഹാനി. ൧) ഏവം നിദ്ദേസപാളിയം ആഗതാ നിദ്ദിട്ഠാ കാമതണ്ഹാവ ഇധ കിലേസകാമോ. വത്ഥുകാമോതി ച ‘‘മനാപികാ രൂപാ…പേ… മനാപികാ ഫോട്ഠബ്ബാ…പേ… സബ്ബേപി കാമാവചരാ ധമ്മാ…പേ… സബ്ബേപി രൂപാവചരാ…പേ… സബ്ബേപി അരൂപാവചരാ…പേ… കാമാ’’തി (മഹാനി. ൧) തത്ഥേവ നിദ്ദിട്ഠാ സവിഞ്ഞാണാവിഞ്ഞാണപ്പഭേദാ തേഭൂമകധമ്മാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കിലേസോ…പേ… വട്ടക’’ന്തി. ‘‘ഛന്ദരാഗോവാ’’തി അവധാരണേന കിലേസഭാവേന നിരുള്ഹേസു ലോഭദോസമോഹാദീസു ദസസു ദോസമോഹാദയോ നവ കിലേസേ പടിക്ഖിപതി. കാമരൂപാരൂപതണ്ഹായ വത്ഥു പതിട്ഠാനം, കാരണഭൂതന്തി വാ വത്ഥു.

൧൩. കഥം പന കിലേസകാമോ നാമ, കഥഞ്ച വത്ഥുകാമോതി ആഹ ‘‘കിലേസകാമോ’’തിആദി. കാമേതീതി വത്ഥുകാമം പത്ഥേതി. കാമീയതീതി കിലേസകാമേന പത്ഥീയതി. ഇതി-സദ്ദോ ‘‘തസ്മാ’’തി ഇമസ്സ അത്ഥേ. ച-സദ്ദോ ഏവ-കാരത്ഥേ, തേന യസ്മാ കിലേസകാമോ കാമേതീതി കാമോ, വത്ഥുകാമോ ച കാമീയതീതി, തസ്മാ ഏവ കിലേസകാമോ, വത്ഥുകാമോ ചാതി ദുവിധോപി ഏസ കാമോ കാരകദ്വയേ കത്തരി, കമ്മനി ച സിജ്ഝതി, കത്തുഭാവം, കമ്മഭാവഞ്ച പച്ചനുഭോതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ദുവിധോതി ദ്വിന്നം കാമാനം വാചകതോ ദുവിധോ. ‘‘കാമോ’’തി അയം സദ്ദോ കാരകദ്വയേ സിജ്ഝതി യഥാവുത്തകാരകയുഗളേ നിപ്ഫജ്ജതി, കത്തരി, കമ്മനി ച ‘‘കാമോ’’തി പദസമ്ഭവോ ഹോതീതി അത്ഥോ. വോ-കാരോ പന നിപാതമത്തം ‘‘ഏവം വോ കാലാമാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൩.൬൬) വിയ. അഥ വാ വോകാരകദ്വയേതി ഖന്ധദ്വയേതി അത്ഥോ. കിലേസകാമോ ഹി സങ്ഖാരസഭാവത്താ സങ്ഖാരക്ഖന്ധേ, വത്ഥുകാമോ ച വക്ഖമാനനയേന പഞ്ചകാമഗുണഭൂതോ രൂപസഭാവത്താ രൂപക്ഖന്ധേതി ഏവം ദുവിധോപേസ കാമോ ഖന്ധദ്വയേ സിജ്ഝതി നിപ്ഫജ്ജതി, അന്തോഭാവം ഗച്ഛതീതി.

൧൪. സമ്പജ്ജനാനി സമ്പത്തിയോ, താസം വസേന വിസയവിസയീഭാവേന അഞ്ഞമഞ്ഞം സമോസരണവസേന, സമ്പാപുണനവസേനാതി അത്ഥോ. ഇമിനാ പന ഇദം ദീപേതി – യത്ഥ ദുവിധോപി കാമോ വിസയവിസയീഭാവേന സഹിതോ പവത്തതി, സോയേവ ഏകാദസവിധോ പദേസോ കാമാവചരസഞ്ഞിതോ. യത്ഥ പന രൂപാരൂപധാതുയം കേവലം വത്ഥുകാമോവ പവത്തതി, ന സോ പദേസോ കാമാവചരോ നാമാതി. നനു ച ദുവിധോപി സഹിതോ രൂപാരൂപധാതൂസു പവത്തതി, രൂപാരൂപാവചരധമ്മാനം വത്ഥുകാമത്താ, തദാരമ്മണഭൂതാനഞ്ച രൂപാരൂപതണ്ഹാനം തംയോഗേന കിലേസകാമഭാവസിദ്ധിതോതി? നയിദമേവം ഓരമ്ഭാഗിയഭൂതസ്സ ബഹലകിലേസസ്സേവ കാമരാഗസ്സ ഇധ കിലേസകാമഭാവേന അധിപ്പേതത്താ. ‘‘ഉദ്ദാനതോ ദുവേ കാമാ’’തി സബ്ബേ കാമേ ഉദ്ദിസിത്വാപി ഹി ‘‘പദേസോ ചതുപായാന’’ന്തിആദിനാ വിസയനിയമനേന ‘‘ദുവിധോപി അയ’’ന്തി ഏത്ഥ കാമേകദേസഭൂതോ നീവരണാവത്ഥായ കഥിതോ കാമരാഗോ കിലേസകാമഭാവേന, തബ്ബത്ഥുകായേവ ധമ്മാ വത്ഥുകാമഭാവേന ഗഹിതാ, ന രൂപാരൂപതണ്ഹാ, തബ്ബത്ഥുകധമ്മാ ചാതി ഞാപീയതി. ഏവഞ്ച കത്വാ ഉപരി വക്ഖമാനാ സസത്ഥാവചരൂപമാ ഉപപന്നാ ഹോതി, യഥാവുത്താനമേവ കാമാനം ഇധ അധിപ്പേതത്താ രൂപാരൂപധാതൂസു വിമാനകപ്പരുക്ഖവത്ഥാലങ്കാരപരിത്തകുസലാദിഭേദേസു കാമാവചരധമ്മേസു പവത്തോ ഛന്ദരാഗോ കിലേസകാമോ നാമ ന ഹോതി, ന ച തബ്ബത്ഥുഭൂതം വിമാനകപ്പരുക്ഖാദിപരിത്തധമ്മജാതം വത്ഥുകാമോ നാമാതി സിദ്ധം. തേനേവാഹ ‘‘കാമോ വാ കാമസഞ്ഞാ വാ ബ്രഹ്മലോകേ ന വിജ്ജതീ’’തി. കാമാവചരസത്തസന്താനഗതതണ്ഹായ വിസയഭാവേ സതി പന തംയോഗേന രൂപാരൂപധാതൂസുപി പവത്തമാനോ പരിത്തധമ്മോ വത്ഥുകാമോയേവാതി വേദിതബ്ബം. അഥ വാ നിദ്ദേസേ ആഗതനയേന നിരവസേസോ കിലേസകാമോ കാമതണ്ഹാഭവതണ്ഹാവിഭവതണ്ഹാനിരോധതണ്ഹാപഭേദോ ഇധ പവത്തതി. വത്ഥുകാമേസുപി അപ്പകം രൂപാരൂപവിപാകമത്തം ഠപേത്വാ സബ്ബോയേവ ഇധ പവത്തതീതി അനവസേസപ്പവത്തിം സന്ധായ ‘‘കാമോയം ദുവിധോപി ചാ’’തി വുത്തം. കിഞ്ചാപി ഏവം വുത്തം, തേസു പന ബഹലകിലേസകാമഭൂതോ ബഹലകാമരാഗോ ച തബ്ബത്ഥുകാ പഞ്ച കാമഗുണാ ച ഇധ ഗഹിതാതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘സമ്പത്തീനം വസേനാ’’തി വുത്തം. സമ്പജ്ജനവസേന, സമിജ്ഝനവസേനാതി അത്ഥോ. അവചരതീതി പവത്തതി. ഇതി-സദ്ദോ ഹേതുമ്ഹി, യസ്മാ ദുവിധോപി അയം കാമോ അവചരതി, തസ്മാ കാമോ ഏത്ഥ അവചരതീതി കാമാവചരസഞ്ഞിതോതി അത്ഥോ.

൧൫. സഗ്ഗമോക്ഖഹേതുഭൂതാ പുഞ്ഞസമ്മതാ അയാ യേഭുയ്യേന അപേതാതി അപായാ. നിരയാദിവസേന ചത്താരോ അപായാ ചതുപായാ. ഛന്നന്തി ചാതുമഹാരാജികതാവതിംസയാമാതുസിതാനിമ്മാനരതിപരനിമ്മിതവസവത്തിസങ്ഖാതാനം ഛന്നം ദേവലോകാനം. മേരുപാദവാസിനോ പന അസുരാ താവതിംസേസുയേവ സങ്ഗയ്ഹന്തീതി ന തേഹി സദ്ധിം സത്തന്നന്തി വുത്തം. മനസോ ഉസ്സന്നതായ മനുസ്സാ, സതിസൂരഭാവബ്രഹ്മചരിയയോഗ്യതാദിഗുണവസേന ഉപചിതമാനസതായ ഉക്കട്ഠഗുണചിത്തതായാതി അത്ഥോ, തേ പന നിപ്പരിയായതോ ജമ്ബുദീപവാസിനോ വേദിതബ്ബാ. യഥാഹ –

‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ഠാനേഹി ജമ്ബുദീപകാ മനുസ്സാ ഉത്തരകുരുകേ ച മനുസ്സേ അധിഗ്ഗണ്ഹന്തി ദേവേ ച താവതിംസേ. കതമേഹി തീഹി? സൂരാ സതിമന്തോ ഇധ ബ്രഹ്മചരിയവാസോ’’തി (അ. നി. ൯.൨൧).

തേഹി പന സമാനരൂപാദിതായ സദ്ധിം പരിത്തദീപവാസീഹി ഇതരമഹാദീപവാസിനോപി ‘‘മനുസ്സാ’’ഇച്ചേവ പഞ്ഞായിംസു. ലോകിയാ പന മനുനോ അപച്ചഭാവേനേവ ‘‘മനുസ്സാ’’തി വദന്തി. ഏകാദസവിധോതി ചതുരാപായേസു തിരച്ഛാനപേത്തിവിസയാനം വിസും പരിച്ഛിന്നസ്സ ഓകാസസ്സ അഭാവേപി യത്ഥ തേ അരഞ്ഞസമുദ്ദപബ്ബതപാദാദികേ നിബദ്ധവാസം വസന്തി, താദിസസ്സ ഠാനസ്സ ഗഹിതത്താ ഏകാദസവിധോ.

൧൬. നനു ചേത്ഥ അഞ്ഞേസമ്പി ധമ്മാനം പവത്തിസമ്ഭവതോ കാമസ്സേവ അവചരണവസേന കഥം നാമലാഭോതി ആഹ ‘‘അസ്സാഭിലക്ഖിതത്താ’’തിആദി. തത്ഥ അസ്സാതി ഇമസ്സ ദുവിധസ്സ കാമസ്സ. അഭിലക്ഖിതത്താതി ഏകാദസവിധേ പദേസേ പാകടത്താ. അഥ വാ അസ്സാതി കരണത്ഥേ സാമിവചനം, തസ്മാ അനേന ദുവിധേന കാമേന ഏകാദസവിധസ്സ പദേസസ്സ അഭിലക്ഖിതത്താ, പഞ്ഞാപിതത്താതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനവസേന അസ്സ ഏകാദസവിധസ്സ പദേസസ്സ തേന ദുവിധേന അഭിലക്ഖിതത്താതി അത്ഥോ. സഹ സത്ഥേഹീതി സസത്ഥാ, യത്ഥ തേ അവചരന്തി, സോ സസത്ഥാവചരോ, പദേസോ. സോ വിയ. യഥാ ഹി യസ്മിം പദേസേ സസത്ഥാ പുരിസാ അവചരന്തി, സോ വിജ്ജമാനേസുപി അഞ്ഞേസു ദ്വിപദചതുപ്പദാദീസു അവചരന്തേസു തേസം തത്ഥ പാകടത്താ, തേഹി വാ അഭിലക്ഖിതത്താ ‘‘സസത്ഥാവചരോ’’ത്വേവ പഞ്ഞായതി, ഏവം വിജ്ജമാനേസുപി അഞ്ഞേസു രൂപാവചരാദീസു അവചരന്തേസു അഭിലക്ഖണവസേന അയം പദേസോ ‘‘കാമാവചരോ’’ത്വേവ സഞ്ഞിതോതി. ഏസ നയോ രൂപാരൂപാവചരേസു.

൧൭-൮. നനു ച ചിത്തം കാമാവചരന്തി വുത്തം, യഥാവുത്തനയേന പന പദേസസ്സ ഗഹിതത്താ കഥം തത്ഥ അവചരന്തം കാമാവചരം നാമാതി ആഹ ‘‘സ്വായ’’ന്തിആദി. സോ അയം കാമാവചരോ ‘‘കാമോ’’തി സഞ്ഞിതോതി സമ്ബന്ധോ. രൂപഭവോ രൂപന്തി യഥാ രൂപഭവോ രൂപം. അവുത്തോപി ഹി യഥാസദ്ദോ ഏവം-സദ്ദസന്നിട്ഠാനതോ ലബ്ഭതി. യഥാ ‘‘രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതീ’’തി ഏത്ഥ ‘‘രൂപഭവൂപപത്തിയാ’’തി വത്തബ്ബേ രൂപഭവോ ‘‘രൂപ’’ന്തി സഞ്ഞിതോതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. കഥം പനേസ ഏവം സഞ്ഞിതോതി ആഹ ‘‘ഉത്തരസ്സാ’’തിആദി. അഥ വാ യഥാ ഉത്തരസ്സ പദസ്സ ലോപം കത്വാ ഉദീരിതോ ഏസ രൂപഭവോ ‘‘രൂപ’’ന്തി സഞ്ഞിതോ, ഏവം സ്വായം കാമാവചരോ കാമോതി സമ്ബന്ധോ. തസ്മിം കാമേതി തസ്മിം ഉത്തരപദലോപവസേന കാമസഞ്ഞിതേ പദേസേ. ഇദന്തി ഇദം അട്ഠവിധം ചിത്തം. അധികാരവസേന പന തസ്സ ഗഹണേപി സബ്ബേസമേവ പരിത്തചിത്താനമയമത്ഥോ ലബ്ഭതി സബ്ബേസമ്പി കാമേ അവചരണതോ. സദാതി സബ്ബകാലം, ബാഹുല്യേനാതി അധിപ്പായോ. ഇമിനാ പന ഇദം ദീപേതി – യഥാ സങ്ഗാമേ യേഭുയ്യേന അവചരന്തോ ‘‘സങ്ഗാമാവചരോ’’തി ലദ്ധനാമോ ഹത്ഥീ അഞ്ഞത്ഥ അവചരന്തോപി ബാഹുല്ലപ്പവത്തിവസേന ‘‘സങ്ഗാമാവചരോ’’ത്വേവ പഞ്ഞായതി, ഏവമിദം അഞ്ഞത്ഥ അവചരന്തമ്പി കാമലോകേ ബാഹുല്ലവുത്തിതോ ‘‘കാമാവചര’’മിച്ചേവ വുത്തന്തി. തേന പന നനു ചേതം രൂപാരൂപഭവേസുപി അവചരണതോ രൂപാവചരാദിനാമമ്പി ലഭേയ്യാതി ഇദം ചോദനം പരിഹരതി. ഹോതി ചേത്ഥ –

‘‘കാമേവചരതീത്യേതം, കാമാവചരസഞ്ഞിതം;

സേസേ അവചരന്തമ്പി, സങ്ഗാമാവചരോ യഥാ’’തി.

ഇതി-സദ്ദോ ഹേതുമ്ഹി. ച-സദ്ദോ വത്തബ്ബന്തരസമുച്ചയേ. തേന യസ്മാ ഉത്തരപദലോപേന കാമാവചരോ ‘‘കാമോ’’തി സഞ്ഞിതോ, യസ്മാ ച തസ്മിം കാമേ ഇദം ചിത്തം സദാ അവചരതി, തസ്മാ ‘‘കാമാവചര’’മിച്ചേവ കഥിതം, ന പന കാമാവചരാവചരം, നാപി രൂപാരൂപാവചരന്തി വാതി അധിപ്പായോ. കാമഘാതിനാതി ദേസനാഞാണേന വിനേയ്യസന്താനഗതസ്സ കിലേസകാമസ്സ ഹനനസീലേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന.

൧൯. പടിസന്ധിം …പേ… അവചാരയതീതി വാതി അഥ വാ യസ്മാ യത്ഥ കത്ഥചി ഉപ്പന്നമ്പി കാമേ ഭവേയേവ പടിസന്ധിം അവചാരയതി, തസ്മാ ഇദം കാമേ അവചാരയതീതി ‘‘കാമാവചര’’ന്തി കഥിതം ചാ-സദ്ദസ്സ രസ്സത്തം കത്വാതി അത്ഥോ. ഏവം ഉത്തരപദലോപവസേന പദസമ്ഭവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വിനാപി ഉത്തരപദലോപം കാമാവചര-സദ്ദസ്സ സമ്ഭവം ദസ്സേതും ‘‘പരിയാപന്നന്തി തത്ര വാ’’തി വുത്തം. തത്രാതി തസ്മിം കാമഭവേ. പരിയാപന്നന്തി അന്തോഗധം. അയം പനേത്ഥ അധിപ്പായോ –

‘‘കതമേ ധമ്മാ കാമാവചരാ? ഹേട്ഠതോ അവീചിനിരയം പരിയന്തം കത്വാ ഉപരിതോ പരനിമ്മിതവസവത്തീ ദേവേ അന്തോകരിത്വാ യം ഏതസ്മിം അന്തരേ ഏത്ഥാവചരാ ഏത്ഥ പരിയാപന്നാ ഖന്ധധാതുആയതനാ രൂപം വേദനാ സഞ്ഞാ സങ്ഖാരാ വിഞ്ഞാണം. ഇമേ ധമ്മാ കാമാവചരാ’’തി (ധ. സ. ൧൨൮൭) –

വുത്തത്താ യഥാ മനുസ്സിത്ഥിയാ കുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തോപി തിരച്ഛാനഗതികോ തിരച്ഛാനയോനിയമേവ പരിയാപന്നത്താ ‘‘തിരച്ഛാനോ’’ത്വേവ വുച്ചതി, ഏവമിദം രൂപാരൂപഭവേസു ഉപ്പന്നമ്പി കാമഭവപരിയാപന്നത്താ ‘‘കാമാവചര’’മിച്ചേവ കഥിതന്തി. തപ്പരിയാപന്നതാ ചസ്സ അവീചിപരനിമ്മിതപരിച്ഛിന്നോകാസനിന്നായ കാമതണ്ഹായ വിസയഭാവതോതി വേദിതബ്ബാ. തഥാ ഹി വുത്തം ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന നിക്ഖേപകണ്ഡേപി ‘‘‘ഏത്ഥാവചരാ’തി വചനം അവീചിപരനിമ്മിതപരിച്ഛിന്നോകാസായ കാമതണ്ഹായ വിസയഭാവം സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. പദസമ്ഭവോ പനേത്ഥ ഏവം വേദിതബ്ബോ – കാമതണ്ഹാ കാമോ, സോ ഏത്ഥ ആരമ്മണകരണവസേന അവചരതീതി കാമാവചരന്തി. നനു ചേത്ഥ കതമാ കാമതണ്ഹാ, യാ കാമാവചരധമ്മാരമ്മണാ തണ്ഹാ. കതമേ കാമാവചരധമ്മാ, യേ കാമതണ്ഹാവിസയാതി ഏവം ഇതരീതരനിസ്സയതാദോസോ ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി, അവീചിആദിഏകാദസോകാസനിന്നതായ യംകിഞ്ചി തണ്ഹം കാമതണ്ഹാഭാവേന ഗഹേത്വാ തംസഭാവായ തണ്ഹായ വിസയഭാവേന കാമാവചരധമ്മാനം ഉപലക്ഖേതബ്ബഭാവതോ. അഥ വാ കിലേസവത്ഥുവസേന ദുവിധോപി കാമോ യഥാരഹം സഹജാതവസേന ഏത്ഥ അവചരതീതി കാമാവചരം, ആരമ്മണകരണവസേന വാ ദുവിധേപി കാമേ ഏതം അവചരതീതി കാമാവചരം. അഥ വാ മഞ്ചനിസ്സിതകേസു ഉക്കുട്ഠിം കരോന്തേസു നിസ്സയനിസ്സിതാനം അഭേദസ്സ ബുദ്ധിയാ ഗഹിതത്താ നിസ്സിതകേസു നിസ്സയൂപചാരവസേന ‘‘മഞ്ചാ ഉക്കുട്ഠിം കരോന്തീ’’തി വുച്ചതി, ഏവമേതമ്പി കാമാവചരഭവേ പവത്തനവസേന തന്നിസ്സിതത്താ നിസ്സയവോഹാരേന ‘‘കാമാവചര’’ന്തി വുച്ചതി. ഹോതി ചേത്ഥ –

‘‘കാമോവചരതീത്യേത്ഥ, കാമേവചരതീതി വാ;

ഠാനൂപചാരതോ വാപി, തം കാമാവചരം ഭവേ’’തി.

൨൦. പുജ്ജഫലനിബ്ബത്തനതോ, അത്തസന്താനം പുനനതോ ച പുഞ്ഞാനി, കത്തബ്ബതായ കിരിയാ, തേസം തേസം ആനിസംസാനം വത്ഥുതായ വത്ഥൂനി ചാതി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി. ഗണനതോ ദസപരിമാണത്താ ദസ ച താനി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി ചാതി ദസ പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി, തേസം വസേനാതി ദസപുഞ്ഞക്രിയവത്ഥുവസേന, ദസപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുഭാവേന തംമയം ഹുത്വാതി അത്ഥോ. ഏവ-കാരേന പന രൂപാരൂപലോകുത്തരം വിയ ന കേവലം ഭാവനാവസേനേവാതി ദസ്സേതി. അഥ വാ ദസപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുവസേനേവ പവത്തതി, ന പന പരേഹി പരികപ്പിതപരപസംസാദിപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുവസേനാതി ഏവ-സദ്ദേന അവധാരണം. യതോ വക്ഖതി ‘‘സബ്ബാനുസ്സതിപുഞ്ഞഞ്ചാ’’തിആദി.

൨൧. കാനി പന താനി ദസപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി, യേസം വസേന ഇദം അട്ഠവിധം ചിത്തം പവത്തതീതി വുത്തന്തി ഇമം അനുയോഗം സന്ധായ താനി സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘ദാനം സീല’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ദിയ്യതി ഏതേനാതി ദാനം, പരിച്ചാഗചേതനാ. ഇധ പന ചിത്താധികാരവസേന തംസമ്പയുത്തം ഗഹേതബ്ബം. തഥാ ‘‘സീലാ’’ദീസുപി. സീലതീതി സീലം, കായവചീകമ്മാനി സമാദഹതീതി അത്ഥോ. സുസില്യവസേന ഹി കായകമ്മാദീനി അവിപ്പകിണ്ണാനി സമ്പതി, ആയതിഞ്ച ഹിതസുഖാവഹാനി സമ്മാ ഠപിതാനി സമാഹിതാനി ഹോന്തി, സീലയതി ഉപധാരേതീതി വാ സീലം. ഉപധാരണം പനേത്ഥ കുസലാനം അധിട്ഠാനഭാവോ. ഭാവേതി കുസലധമ്മേ ആസേവതി വഡ്ഢേതി ഏതായാതി ഭാവനാ. അത്തനോ സന്താനേ നിപ്ഫന്നാ പത്തി ദിയ്യതി ഏതേനാതി പത്തിദാനം. തംതംകിച്ചകരണേ ബ്യാവടസ്സ ഭാവോ വേയ്യാവച്ചം. ദേസേതി ഏതായാതി ദേസനാ. പത്തിം അനുമോദതി ഏതേനാതി പത്താനുമോദോ. പുബ്ബപദലോപേന പന ‘‘അനുമോദോ’’തി വുത്തം. ദിട്ഠിയാ ഉജുഭാവോ ദിട്ഠിജുത്തം, സമ്മാദിട്ഠിയാ ഉജുകരണന്തി അത്ഥോ. അത്തനോ, പരസ്സ വാ ഹിതജ്ഝാസയവസേന സമ്മാ സുണന്തി ഏതായാതി സംസുതി. പൂജാവസേന അപചായതി സാമീചിം കരോതി ഏതേനാതി അപചായോ. പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനം പഭേദോ പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുപ്പഭേദോ. മജ്ഝപദലോപവസേന പന ‘‘പുഞ്ഞവത്ഥുപ്പഭേദോ’’തി വുത്തം യഥാ ആജഞ്ഞയുത്തോ രഥോ ‘‘ആജഞ്ഞരഥോ’’തി. അയം താവേത്ഥ പദവിചാരോ.

അയം പന വിനിച്ഛയോ – തത്ഥ സേഖപുഥുജ്ജനാനം പരം ഉദ്ദിസ്സ പൂജാനുഗ്ഗഹകാമതായ അത്തനോ വിജ്ജമാനവത്ഥുപരിച്ചജനവസേന പവത്താ ചേതനാ ദാനമയപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു നാമ. ഖീണാസവാനമ്പി തഥാ പവത്താ ദാനമേവ, സാ പന പുഞ്ഞകിരിയാ നാമ ന ഹോതീതി ന ഇധ അധിപ്പേതാ. പുജ്ജഫലനിബ്ബത്തനതോ, ഹി അത്തസന്താനം പുനനതോ ച പുഞ്ഞം, ന ച ഖീണാസവസന്താനേ പവത്താ ഫലനിബ്ബത്തികാ ഹോതി, ന ച തം പുനാതി വിസുദ്ധസന്താനപ്പവത്തത്താതി. ഏവം സേസേസുപി.

യാ പന നിച്ചസീലഉപോസഥസീലാദിവസേന പഞ്ചസീലം അട്ഠസീലം ദസസീലം സമാദിയന്തസ്സ, അസമാദിയന്തസ്സപി കുലചാരിത്തവസേന സമ്പത്തകായദുച്ചരിതാദീഹി വിരമന്തസ്സ, ഉപസമ്പദമാളകേ സംവരം സമാദിയന്തസ്സ, പാതിമോക്ഖം പരിപൂരേന്തസ്സ, ആപാഥഗതവിസയേസു ചക്ഖാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി ഥകേന്തസ്സ, ചീവരാദികേ ച പച്ചയേ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ, കുഹനാദിവത്ഥുതോ ആജീവം പരിസോധേന്തസ്സ പവത്താ ചേതനാ, അയം സീലമയപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുനാമ. ഏത്ഥാഹ – ‘‘ദാനം നാമേതം മയ്ഹം കുലവംസോ കുലചാരിത്ത’’ന്തി ഏവം ചാരിത്തസീലേ ഠത്വാ ദേന്തസ്സ പവത്താ ദാനമയപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു കിം, ഉദാഹു സീലമയന്തി? സീലമയമേവ ചാരിത്തസീലഭാവതോ. ദേയ്യധമ്മപരിച്ചാഗവസേന പവത്താപി ഹേസാ പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരസ്സ അപരഭാഗേ ചേതനായ ച തഥാ പവത്തത്താ സീലമയമേവ പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു, ന ദാനമയം. പൂജാനുഗ്ഗഹകാമതായ ഹി ദിന്നം ദാനമയന്തി.

‘‘ചക്ഖു അനിച്ച’’ന്തിആദിനാ പന ചക്ഖാദികേ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ സമ്മസന്തസ്സ പവത്താ ഗോത്രഭുവോദാനപരിയോസാനാ വിപസ്സനാചേതനാ, കസിണാദീസു ആരമ്മണേസു അപ്പനം അപ്പത്താ ഗോത്രഭുപരിയോസാനാ പരികമ്മചേതനാ ചാതി അയം ഭാവനാമയപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു നാമ. അപ്പനാപ്പത്താപി ഭാവനായേവ, സാ പന ന കാമാവചരാതി ഇധ ന ഗഹിതാ. നിരവജ്ജവിജ്ജായതനകമ്മായതനസിപ്പായതനാനം സിക്ഖനചേതനാപി ഭാവനാമയേയേവ സമോധാനം ഗച്ഛതീതി ആചരിയാ. യാ ചേത്ഥ ദേയ്യധമ്മം ഖയതോ വയതോ സമ്മസിത്വാ ദദതോ പവത്താ, സാപി പുബ്ബേ വിയ ഉഭയഭാഗേ ചേതനാനം തഥാ പവത്തത്താ ഭാവനാമയപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുയേവാതി വേദിതബ്ബം.

ദാനാദികം യം കിഞ്ചി സുചരിതകമ്മം കത്വാ ‘‘അസുകസ്സ ച നാമ പത്തി ഹോതു, സബ്ബസത്താനം വാ ഹോതൂ’’തി ഏവം അത്തനാ കതസ്സ പരേഹി സാധാരണഭാവം പച്ചാസീസനവസേന പവത്താ പത്തിദാനമയപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു നാമ. കിം പനേവം പത്തിം ദദതോ പുഞ്ഞക്ഖയോ ഹോതീതി? ന ഹോതി, യഥാ പന ഏകം ദീപം ജാലേത്വാ തതോ ദീപസഹസ്സം ജാലേന്തസ്സ പഠമദീപോ ഖീണോതി ന വത്തബ്ബോ, പുരിമാലോകേന പന സദ്ധിം പച്ഛിമാലോകസ്സ ഏകീഭാവേ അതിമഹാവ ഹോതി, ഏവമേവ പത്തിം ദദതോ പരിഹാനി നാമ ന ഹോതി, വുഡ്ഢിയേവ പന ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബാ. കഥം പനേസാ ദിന്നാ നാമ ഹോതീതി? ‘‘ഇദം മേ പുഞ്ഞകമ്മം സബ്ബസത്താനം, അസുകസ്സ വാ പരിണമതൂ’’തി ഏവം പുബ്ബഭാഗേ, പച്ഛാപി വാ വചീഭേദം കരോന്തേന മനസാ ഏവ വാ ചിന്തേന്തേന ദിന്നാ നാമ ഹോതി. കേചി പന ‘‘യം മയാ കതം സുചരിതം, തസ്സ ഫലം ‘ദമ്മീ’തി വുത്തേപി പത്തി ദിന്നാവ ഹോതീ’’തി വദന്തി. കുസലകമ്മാധികാരത്താ പന പരേഹി ച കമ്മസ്സേവ അനുമോദിതബ്ബത്താ കമ്മമേവ ദാതബ്ബം, അനുമോദേന്തേനപി കമ്മമേവ അനുമോദിതബ്ബന്തി ഇദമേത്ഥ ആചരിയാനം സന്നിട്ഠാനം.

ചീവരാദീസു പച്ചാസാരഹിതസ്സ അസംകിലിട്ഠേന അജ്ഝാസയേന സമണബ്രാഹ്മണാനം വത്തപടിവത്തകരണവസേന, ഗിലാനുപട്ഠാനവസേന ച പവത്താ വേയ്യാവച്ചമയപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു നാമ.

ആമിസകിഞ്ചക്ഖാദിനിരപേക്ഖചിത്തസ്സ അത്തനോ പഗുണം ധമ്മം വിമുത്തായതനസീസേ ഠത്വാ ദേസേന്തസ്സ, തഥേവ നിരവജ്ജവിജ്ജായതനാദികം ഉപദിസന്തസ്സ ച പവത്താ ദേസനാമയപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു നാമ. പരേഹി കതം യം കിഞ്ചി സുചരിതകമ്മം ദിന്നമദിന്നമ്പി വാ ഇസ്സാമച്ഛേരമലം പഹായ ‘‘സാധു സുട്ഠൂ’’തി അനുമോദന്തസ്സ പവത്താ അനുമോദനപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു നാമ, ‘‘അത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിനാ കമ്മസ്സകതാഞാണവസേന ദിട്ഠിം ഉജും കരോന്തസ്സ പവത്താ ദിട്ഠിജുകമ്മപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു നാമ. യദി ഏവം ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തസ്സ ദിട്ഠിജുകമ്മപുഞ്ഞകിരിയതാ ന ലബ്ഭതീതി? നോ ന ലബ്ഭതി പുരിമപച്ഛിമചേതനാനമ്പി തംതംപുഞ്ഞകിരിയാസ്വേവ സങ്ഗണ്ഹനതോ. തഥാ ഹി വക്ഖതി –

‘‘പുരിമാ മുഞ്ചനാ ചേവ, പരാ തിസ്സോപി ചേതനാ;

ഹോതി ദാനമയം പുഞ്ഞം, ഏവം സേസേസു ദീപയേ’’തി.

തസ്മാ കിഞ്ചാപി ഉജുകരണവേലായം ഞാണസമ്പയുത്തമേവ ചിത്തം ഹോതി, പുരിമപച്ഛാഭാഗേ പന ഞാണവിപ്പയുത്തമ്പി ഹോതീതി തസ്സാപി ദിട്ഠിജുകമ്മപുഞ്ഞകിരിയഭാവോ ഉപ്പജ്ജതി.

അപരേ പനാഹു – വിഞ്ഞാണപഞ്ഞാണവസേന ദസ്സനം ദിട്ഠി, ചിത്തം പഞ്ഞാ ച. ദിട്ഠിയാ ഉജുഭാവോ ദിട്ഠിജുത്തം. കിം തം? കുസലഞ്ച വിഞ്ഞാണം കമ്മസ്സകതാഞാണാദി ച സമ്മാദസ്സനം. തത്ഥ കുസലവിഞ്ഞാണേന ഞാണുപ്പാദേപി അത്തനോ സുചരിതാനുസ്സരണപരഗുണപസംസാസരണഗമനാനം സങ്ഗഹോ, കമ്മസ്സകതാഞാണേന കമ്മപഥസമ്മാദിട്ഠിയാതി. ദാനാദിസമ്പയുത്തം പന ഞാണം ദാനാദീസ്വേവ അന്തോഗധന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘ഏവമിമം ധമ്മം സുത്വാ തത്ഥ വുത്തനയേന പടിപജ്ജന്തോ ലോകിയലോകുത്തരഗുണവിസേസം അധിഗമിസ്സാമി, ബഹുസ്സുതോ വാ ഹുത്വാ പരേ ധമ്മദേസനായ അനുഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ഏവം അത്തനോ, പരേസം വാ വിമുത്തായതനസീസേന സദ്ധമ്മം സുണന്തസ്സ പവത്താ സവനമയപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു നാമ. നിരവജ്ജവിജ്ജായതനാദിസവനചേതനാപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗയ്ഹതി. പൂജാരഹേ, ഗരുട്ഠാനിയേ, മഹല്ലകേ ച ദിസ്വാ ആസനാ വുട്ഠഹന്തസ്സ പത്തചീവരപടിഗ്ഗഹണമഗ്ഗദാനഅഭിവാദനഅഞ്ജലികമ്മകരണആസനപുപ്ഫഗന്ധാദിഅഭിഹാരം കരോന്തസ്സ ച പവത്താ ബഹുമാനചേതനാ അപചിതിസഹഗതപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു നാമ. വേയ്യാവച്ചാപചായനാനഞ്ഹി അയം വിസേസോ – വയസാ, ഗുണേന ച ജേട്ഠാനം, ഗിലാനാനഞ്ച തംതംകിച്ചകരണം വേയ്യാവച്ചം, സാമീചികിരിയാ അപചായനന്തി.

൨൨-൩. ഏവം അട്ഠകഥായ ആഗതനയേന ദസപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സുത്തേ ആഗതനയേന ദാനം സീലം ഭാവനാതി തീണിയേവ ദസ്സേതും തേസു ഇതരേസമ്പി സങ്ഗഹം ദീപേന്തോ ആഹ ‘‘ഗച്ഛന്തി സങ്ഗഹ’’ന്തിആദി. തത്ഥ പത്തിദാനാനുമോദനാ ദാനേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി തംസഭാവത്താ. ദാനമ്പി ഹി ഇസ്സാമച്ഛേരാനം പടിപക്ഖം, ഏതേപി, തസ്മാ സമാനപടിപക്ഖതായ ദാനേന സഹ ഏകലക്ഖണത്താ ഏതേ ദാനമയപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുമ്ഹി സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. വേയ്യാവച്ചാപചായനാ സീലമയേ പുഞ്ഞേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി ചാരിത്തസീലസഭാവത്താ. ദേസനാസവനദിട്ഠിഉജുകാ പന കുസലധമ്മാസേവനതോ ഭാവനതോ ഭാവനാമയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. കേചി പന ‘‘ദേസേന്തോ, സുണന്തോ ച ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേത്വാ ലക്ഖണം പടിവിജ്ഝ ദേസേതി, സുണാതി ച, താനി ച ദേസനാസവനാനി പടിവേധമേവ ആഹരന്തീതി ദേസനാസവനം ഭാവനാമയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീ’’തി വദന്തി. ധമ്മദാനഭാവതോ ‘‘ദേസനാ ദാനമയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീ’’തിപി സക്കാ വത്തും. തഥാ ദിട്ഠിജുകമ്മം സബ്ബത്ഥാപി സബ്ബേസം നിയമനലക്ഖണത്താതി. ദാനാദീസു ഹി യം കിഞ്ചി ‘‘അത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിനയപ്പവത്തായ സമ്മാദിട്ഠിയാവ വിസോധിതം മഹപ്ഫലം ഹോതി മഹാനിസംസന്തി. ഏവഞ്ച കത്വാ ദീഘനികായട്ഠകഥായം ‘‘ദിട്ഠിജുകമ്മം പന സബ്ബേസം നിയമനലക്ഖണ’’ന്തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൩൦൫) വുത്തം. മഹാസംഘിയാ പന അഭയഗിരിവാസിനോ ച ദിട്ഠിജുകമ്മം വിസും പുഞ്ഞകിരിയഭാവേന ന ഗണ്ഹന്തി. തഥാ ഹി തേ ദാനം സീലം ഭാവനാ സംസുതി ദേസനാനുസ്സതിമോദനം വേയ്യാവച്ചപൂജാസരണപ്പത്തിപസംസാ ചാതി അത്തനാ കതപുഞ്ഞാനുസ്സരണം ബുദ്ധാദീസു സരണഗമനം പരഗുണപസംസാതി ഇമാനി തീണി പക്ഖിപിത്വാ ദിട്ഠിജുകമ്മം അഗ്ഗഹേത്വാ ദ്വാദസ പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി പഞ്ഞാപേന്തി. പുന തീണേവാതി പഠമം ദസാപി സമാനാ പുന സങ്ഖേപതോ തീണേവ സമ്ഭോന്തി.

൨൪. ഇദാനി പരേഹി നിദ്ദിസിയമാനാനം പുഞ്ഞാനുസ്സരണാദീനം അത്തനാ നിദ്ദിട്ഠേസ്വേവ സമോധാനം ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബാനുസ്സതിപുഞ്ഞഞ്ചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സബ്ബസ്സേവ അത്തനാ കതസുചരിതസ്സ അനുസ്സരണം സബ്ബാനുസ്സതിപുഞ്ഞം നാമ. പസംസാതി പരേഹി കതായ പുഞ്ഞകിരിയായ, സമ്മാപടിപത്തിയാ ച വിപ്പസന്നചിത്തേന പസംസനം, സന്തുസ്സനന്തി അത്ഥോ. സരണത്തയന്തി ഏത്ഥ സരന്തി ഹിംസന്തീതി സരണാനി, ബുദ്ധാദീനി തീണി രതനാനി. താനി ഹി സരണഗതാനം തേനേവ സരണഗമനേന ഭയം സന്താസം ദുഗ്ഗതിപരിക്കിലേസം ഹിംസന്തി വിനാസേന്തി. തയോ അവയവാ അസ്സാതി തയം, തീഹി അവയവേഹി യുത്തസമുദായസ്സേതം അധിവചനം, സരണാനം തയം സരണത്തയം, തീണി സരണാനീതി വുത്തം ഹോതി. ന ഹി അവയവവിനിമുത്തോ സമുദായോ നാമ കോചി അത്ഥീതി. ഇധ പന സരണത്തയഗ്ഗഹണേന ഉപചാരതോ, ഉത്തരപദലോപതോ വാ സരണഗമനം അധിപ്പേതം. ന ഹി സരണത്തയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു നാമ ഹോതി. അത്ഥതോ പനേതം ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വത സോ ഭഗവാ, സ്വാക്ഖാതോ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ സംഘോ’’തിആദിനാ ബുദ്ധാദീസു പസാദപടിലാഭവസേന പവത്താ ചേതനാ ദിട്ഠിജുകമ്മസ്മിം സങ്ഗഹം യന്തി തംവസേനേവ തേസം ഇജ്ഝതോ. ന ഹി വിപരീതദിട്ഠികസ്സ ഇമാനി തീണി സമ്ഭവന്തി, തസ്മാ തേ ഏകന്തേന ദിട്ഠിജുകമ്മപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുസ്മിം സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി, ന വിസും പുഞ്ഞകിരിയഭാവേന ഗഹേതബ്ബാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘നത്ഥി സംസയോ’’തി. ദിട്ഠിജുകമ്മസ്സ ഭാവനാമയസങ്ഗഹേപി സങ്ഖേപനയേന ഭാവനാമയേ സങ്ഗയ്ഹന്തി, വിത്ഥാരനയേന പന ‘‘കത്ഥ നു ഖോ’’തി സംസയോ സിയാതി ഇമേസം ഭാവനാമയസങ്ഗഹോ ന വുത്തോ. ദിട്ഠിജുകമ്മസ്സ വാ സബ്ബേസം മഹപ്ഫലഭാവനിയാമകത്തേന മൂലഭൂതത്താ തസ്സ പധാനഭാവം ദസ്സേതും വിസും തത്ഥ സങ്ഗയ്ഹന്തീതി വുത്തം. അപരേ പന ‘‘സങ്ഗണ്ഹന്തോ സങ്ഗണ്ഹാതി, ഗണ്ഹന്തോ ‘മുഞ്ചതീ’തി വചനതോ സരണഗമനസ്സ സീലസമാദാനേ വിയ ഗഹണം സമ്ഭവതീതി സീലമയേ സങ്ഗയ്ഹതീ’’തി വദന്തി. ‘‘സരണഗമനം പണിപാതഭാവതോ അപചിതിസഹഗതേ സങ്ഗയ്ഹതീ’’തി കേചി.

൨൫. ഇദാനി യഥാവുത്തപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനം പുരിമപച്ഛിമഭാഗവസേന പവത്തമാനാപി ചേതനാ തത്ഥ തത്ഥേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി ദസ്സേതും ‘‘പുരിമാ മുഞ്ചനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പുരിമാതി ദാനത്ഥായ ദേയ്യധമ്മം ധമ്മേന സമേന ഉപ്പാദേന്തസ്സ, ഉപ്പന്നം ‘‘പരിച്ചജിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേന്തസ്സ, ദക്ഖിണേയ്യം പരിയേസന്തസ്സ ച യാവ വത്ഥുനോ പടിഗ്ഗാഹകസ്സ ഹത്ഥേ വിസ്സജ്ജനം, പരിണാമനം വാ, താവ പവത്താ പുബ്ബഭാഗചേതനാ. പടിഗ്ഗാഹകസ്സ പന ഹത്ഥേ വിസ്സജ്ജനചേതനാ, പരിണാമനചേതനാ വാ മുഞ്ചനചേതനാ നാമ. സായേവ നിഗ്ഗഹീതലോപേന ‘‘മുചനാ’’തി വുത്താ. ‘‘മുഞ്ചനാ’’ഇതിയേവ വാ പാഠോ. പരാതി അത്തനാ വിസ്സട്ഠവത്ഥുമ്ഹി ആലയം അകത്വാ ‘‘സാധു സുട്ഠു അഗ്ഗം ദാനം മേ ദിന്ന’’ന്തി സോമനസ്സചിത്തേന പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ഉപ്പന്നാ അപരഭാഗചേതനാ. തിസ്സോപി ചേതനാതി ഇതി അയഞ്ച പുരിമാ ചേതനാ, അയഞ്ച മുഞ്ചനചേതനാ, അയഞ്ച അപരചേതനാതി തിസ്സോപി ചേതനാ ഏകതോ ഹുത്വാ ദാനമയം പുഞ്ഞം ഹോതി, ദാനമയപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. ‘‘പുഞ്ഞ’’ന്തി പദം അപേക്ഖിത്വാ ‘‘ഹോതീ’’തി ഏകവചനനിദ്ദേസോ. ഇദാനി യഥാവുത്തമത്ഥം സേസേസുപി അതിദിസന്തോ ആഹ ‘‘ഏവം സേസേസു ദീപയേ’’തി. സേസേസൂതി സീലാദീസു പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂസു ഏവം യഥാവുത്തനയേന ‘‘സീലം ‘രക്ഖിസ്സാമീ’തി ചിന്തേന്തസ്സ, ‘പബ്ബജിസ്സാമീ’തി വിഹാരം ഗച്ഛന്തസ്സ പവത്താ പുരിമചേതനാ, സീലം സമാദിയന്തസ്സ, പബ്ബജന്തസ്സ, സീലം പരിപൂരേന്തസ്സ ഉപ്പന്നാ മജ്ഝിമചേതനാ, ‘പൂരിതം മേ’തി പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ഉപ്പന്നാ അപരചേതനാതി ഏവം തിസ്സോപി ചേതനാ ഏകതോ ഹുത്വാ സീലമയപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു നാമാ’’തിആദിനാ ദീപയേ, പകാസേയ്യാതി അത്ഥോ. നനു ച അത്തനാ കതപുഞ്ഞാനുസ്സരണചേതനാ ദിട്ഠിജുകമ്മസങ്ഗഹിതാ, അയഞ്ച അപരചേതനാ സായേവാതി കഥമസ്സാ തത്ഥ സങ്ഗഹോതി? നായം ദോസോ, വിസയഭേദേന ഉഭിന്നമ്പി വിസേസസബ്ഭാവതോ. പുഞ്ഞാനുസ്സരണഞ്ഹി അത്തനാ കതപുഞ്ഞവിസയമേവ. അയം പന തബ്ബത്ഥുവിസയാതി പാകടോയേവ ദ്വിന്നം വിസേസോതി.

ഏത്താവതാ ച യം വുത്തം ‘‘ദസപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുവസേനേവ പവത്തതീ’’തി, തത്ഥ ദസപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി സരൂപതോ, സങ്ഗഹതോ ച നിദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി തഥാപവത്തമാനസ്സ ചസ്സ പാടേക്കം പവത്താകാരവിസയം ദസ്സേതും ‘‘ഇദാനീ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ അയന്തി വക്ഖമാനനിദസ്സനം. ദാതബ്ബോ ധമ്മോ ദേയ്യധമ്മോ, അന്നാദിദസവിധം വത്ഥു. വുത്തഞ്ഹി –

‘‘അന്നം പാനം വത്ഥം യാനം, മാലാഗന്ധവിലേപനം;

സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യം, ദാനവത്ഥൂ ദസാവിമേ’’തി.

പടിഗ്ഗാഹകോ ആദി യേസം ദേസകാലമിത്താദീനം തേ പടിഗ്ഗാഹകാദയോ, ദേയ്യധമ്മസ്സ, പടിഗ്ഗാഹകാദീനഞ്ച സമ്പത്തി സമ്പന്നതാ ദേയ്യധമ്മപടിഗ്ഗാഹകാദിസമ്പത്തി. തത്ഥ ദേയ്യധമ്മസ്സ പണീതമനാപഭാവോ ധമ്മേന സമേന ഉപ്പന്നഭാവോ ദേയ്യധമ്മസമ്പത്തി. പടിഗ്ഗാഹകാനം അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യഭാവോ പടിഗ്ഗാഹകസമ്പത്തി. ദുല്ലഭഅന്നപാനാദികോ ദേസോ ദേസസമ്പത്തി. താദിസോവ കാലോ കാലസമ്പത്തി. ദുല്ലഭഅന്നപാനാദികേ ഹി ദേസേ, കാലേ വാ ദിന്നം അജ്ഝാസയസ്സ ബലവതായ മഹപ്ഫലം, സോമനസ്സഹേതുകഞ്ച ഹോതി, തസ്മാ തേ ദാനസ്സ സമ്പത്തിവസേന വുത്താ. മിത്തസമ്പത്തി പന കല്യാണമിത്തഭാവോ. കല്യാണമിത്തഞ്ഹി നിസ്സായ ദാനാദീസു ചിത്തം ഓദഗ്യപ്പത്തം ഹോതി. പരിചാരികസമ്പത്തി പന അനാണത്തിയാപി തംതംകിച്ചസമ്പാദനേ അപ്പമത്തസ്സ പരിചാരികജനസ്സ പടിലാഭോ. അഞ്ഞം വാ സോമനസ്സഹേതുന്തി സദ്ധാബഹുലതാവിസുദ്ധിദിട്ഠിതാദിഭേദം അഞ്ഞം സോമനസ്സകാരണം വാ. ആഗമ്മാതി ഉപാഗമ്മ, പടിച്ചാതി അത്ഥോ. ഹട്ഠപഹട്ഠോതി സോമനസ്സവസേന ഹട്ഠോ ചേവ പഹട്ഠോ ച. ഉഭയേനപി അധികസോമനസ്സം വുത്തം. അത്ഥി…പേ… പവത്തന്തി ‘‘അത്ഥി ദിന്നം, അത്ഥി യിട്ഠം, അത്ഥി ഹുതം, അത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, അത്ഥി അയം ലോകോ, അത്ഥി പരോ ലോകോ, അത്ഥി മാതാ, അത്ഥി പിതാ, അത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, അത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാപടിപന്നാ, യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൪൧) ഏവം പവത്തം ദസവിധം സമ്മാദിട്ഠിവത്ഥുവസേന ചേവ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനിയാദീനം വസേന ച പവത്തം. ആദി-സദ്ദേന ഹി ന കേവലം നവന്നംയേവ സമ്മാദിട്ഠിവത്ഥൂനം ഗഹണം, അഥ ഖോ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനിയാനമ്പി സങ്ഗഹോ. സമ്മാ ഞായേന പവത്താ ദിട്ഠി, പസത്ഥാ വാ ദിട്ഠീതി സമ്മാദിട്ഠി, തം. പുരക്ഖത്വാതി പുബ്ബങ്ഗമം കത്വാ. തഞ്ച ഖോ സഹജാതപുബ്ബങ്ഗമവസേന ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧-൨) വിയ സമ്പയോഗസ്സ അധിപ്പേതത്താ.

അനുസ്സാഹിതോതി ലോഭമച്ഛരിയാദിവസേന പുഞ്ഞകിരിയായ സങ്കോചം അനാപജ്ജനതോ അത്തനാ, പരേന വാ കേനചി അനുസ്സാഹിതോ ഹുത്വാ. സഭാവതോ ഹി പുഞ്ഞപ്പവത്തിദസ്സനമിദം. പരേഹീതി പന പരപാകടുസ്സാഹദസ്സനവസേന വുത്തം. പഠമന്തി ദേസനാക്കമേന, ഇധ നിദ്ദിട്ഠക്കമേന വാ പഠമം. മഹാകുസലചിത്തന്തി സോമനസ്സസഹഗതതാദിഅങ്ഗപാരിപൂരിയാ മഹന്തം കുസലചിത്തം. അഥ വാ പച്ഛിമഭവികബോധിസത്താനം പടിസന്ധിആകഡ്ഢനതോ മഹന്തം പൂജിതം കുസലചിത്തന്തി മഹാകുസലചിത്തം. സബ്ബേസമ്പി ഹി സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്താനം പടിസന്ധി മേത്താപുബ്ബങ്ഗമസ്സ തിഹേതുകസോമനസ്സമയസ്സ അസങ്ഖാരികചിത്തസ്സ വിപാകോതി വുത്തം. ഏത്ഥ ‘‘ദേയ്യധമ്മ…പേ… ഹട്ഠപഹട്ഠോ’’തി ഏത്താവതാ ഇമസ്സ സോമനസ്സസഹഗതഭാവമാഹ, ‘‘സമ്മാദിട്ഠിം പുരക്ഖത്വാ’’തി ഞാണസമ്പയുത്തഭാവം, ‘‘അനുസ്സാഹിതോ’’തി പന ഇമിനാ അസങ്ഖാരികഭാവന്തി ദട്ഠബ്ബം.

വുത്തനയേനേവാതി ‘‘ദേയ്യധമ്മപടിഗ്ഗാഹകാദിസമ്പത്തിം, അഞ്ഞം വാ സോമനസ്സകാരണം ആഗമ്മാ’’തി ഏവം വുത്തനയേന. ഉസ്സാഹിതോതി ദേയ്യധമ്മേ സാപേക്ഖാദിതായ, സീലസമ്പദാദീസു അനധിമുത്തതാദീഹി ച പുഞ്ഞകിരിയായ സങ്കോചാപജ്ജനതോ അത്തനാ, പരേന വാ കേനചി ഉസ്സാഹിതോ. പരേഹീതി പന വുത്തനയമേവ. കരോതി ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനീതി സമ്ബന്ധോ. തമേവാതി സോമനസ്സസഹഗതാദിനാ തംസദിസതായ വുത്തം. ഹോതി ഹി തംസദിസേപി തംവോഹാരോ യഥാ ച ‘‘സായേവ തിത്തിരീ, താനിയേവ ഓസധാനീ’’തി. ഏത്ഥ പന ‘‘ഉസ്സാഹിതോ’’തി ഇമിനാ സസങ്ഖാരികതം ദസ്സേതി. സേസം വുത്തനയമേവ. ഇമസ്മിം പനത്ഥേതി ഇമസ്മിം സസങ്ഖാരികസദ്ദാഭിധേയ്യേ, ഉസ്സാഹിതബ്ബചിത്തസങ്ഖാതേ അത്ഥേ തംവിസയേതി അത്ഥോ. പുബ്ബപ്പയോഗസ്സാതി പുഞ്ഞകിരിയായ സങ്കോചേ ജായമാനേ തതോ വിവേചേത്വാ സമുസ്സാഹനവസേന പവത്തസ്സ ചിത്തപ്പയോഗസ്സ. പുബ്ബ-ഗ്ഗഹണം പനേത്ഥ തഥാപവത്തപുബ്ബാഭിസങ്ഖാരവസേന സോ പയോഗോ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം, ന തസ്സ പുബ്ബകാലികതായാതി വുത്തോവായമത്ഥോ.

പടിപത്തിദസ്സനേനാതി ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ദേയ്യധമ്മപരിച്ചജനവന്ദനാദിപടിപത്തിദസ്സനേന. ബലന്തി അനന്തീതി ബാലാ, അസ്സാസിതപസ്സാസിതമത്തേനേവ ജീവന്തി, ന പഞ്ഞാജീവിതേനാതി അധിപ്പായോ. ബാലായേവ ബാലകാ. തേ പന ഇധ ‘‘അത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിനയപ്പവത്തായ സമ്മാദിട്ഠിയാ അഭാവേന അസഞ്ജാതബുദ്ധിനോ ദാരകാ. പാകടവസേന ചേത്ഥ ബാലക-ഗ്ഗഹണം. സഹസാ കരണാദികാലേ പന ഇതരേസമ്പി ഞാണവിപ്പയുത്തം ഹോതീതി. സോമനസ്സം ജാതം ഏതേസന്തി സോമനസ്സജാതാ, ജാതസോമനസ്സാതി അത്ഥോ. സഹസാതി സീഘം സീഘം ദാതുകാമതായ ഉപ്പത്തിസമകാലമേവ.

ഏത്ഥ ച ‘‘പടിപത്തിദസ്സനേനാ’’തി ഇമിനാ പരേസം പയോഗാഭാവമാഹ, ‘‘ജാതപരിചയാ’’തി അത്തനോ പയോഗാഭാവം. ഉഭയേനാപി ഇമസ്സ അസങ്ഖാരികഭാവം ദീപേതി. ‘‘ബാലകാ, സഹസാ’’തി ച ഇമേഹി ഞാണവിപ്പയുത്തഭാവമാഹ, ‘‘ഭിക്ഖൂ…പേ… ജാതാ’’തി സോമനസ്സസഹഗതഭാവം. അഥ വാ ‘‘പടിപത്തി…പേ… പരിചയാ’’തി ഇമിനാ അസങ്ഖാരികഭാവസ്സ ‘‘ബാലകാ ഭിക്ഖൂ…പേ… ജാതാ’’തി ച ഇമേഹി ഞാണവിപ്പയുത്തസോമനസ്സസഹഗതഭാവസ്സ ച ദീപിതത്താ ‘‘സഹസാ’’തി വചനേന യഥാവുത്തമേവ ഞാണവിപ്പയുത്തഅസങ്ഖാരികഭാവം പകാസേതി. ഏവം സതി പടിലോമതോ സോമനസ്സസഹഗതാദിഭാവോ ദസ്സിതോ ഹോതി. അനുലോമതോ പന ‘‘സോമനസ്സജാതാ’’തി ഇമിനാ സോമനസ്സസഹഗതഭാവം, സഹസാ-ഗ്ഗഹണേന ഞാണവിപ്പയുത്താസങ്ഖാരികഭാവം ദീപേതി. ‘‘പടിപത്തി…പേ… ദിസ്വാ’’തി ഏത്താവതാ പന സോമനസ്സസഹഗതാദിഭാവസ്സ കാരണം വുത്തന്തി. തേതി തേ ഞാതകാ, തേ ബാലകാതി വാ അത്ഥോ. ‘‘സോമനസ്സഹേതൂനം അഭാവം ആഗമ്മാ’’തി ഇദം നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം. മജ്ഝത്താരമ്മണം തഥാരൂപേ ചേതോഭിസങ്ഖാരാദയോപി ഹി ഉപേക്ഖാസഹഗതതായ കാരണമേവാതി. ചിത്തസ്സ സോമനസ്സാഭാവേ പുഗ്ഗലസ്സപി സോമനസ്സരഹിതതാ ഹോതീതി ‘‘ചതൂസുപി…പേ… ഹോന്തീ’’തി പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനം കത്വാ വുത്തം, സോമനസ്സരഹിതാ ഹോന്തി പുഞ്ഞം കരോന്താതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഏവ’’ന്തിആദി നിഗമനം.

ഇമേസു പന അട്ഠസു വിഞ്ഞാണേസു സോമനസ്സസഹഗതതോ ഉപേക്ഖാസഹഗതം ബലവതരം, ഞാണവിപ്പയുത്തതോ ഞാണസമ്പയുത്തം, സസങ്ഖാരികതോ അസങ്ഖാരികം സദിസം ബലവതരം. വിസദിസം പന വേദനാഞാണപ്പയോഗവസേന ബലവം, ദുബ്ബലഞ്ച ഹോതി. സോമനസ്സസഹഗതതിഹേതുകഅസങ്ഖാരികതോ ഹി ഉപേക്ഖാസഹഗതതിഹേതുകസസങ്ഖാരികം ബലവതരം, ഉപേക്ഖാസഹഗതദുഹേതുകഅസങ്ഖാരികതോ സോമനസ്സസഹഗതതിഹേതുകഅസങ്ഖാരികം ബലവതരം. ഇതി ചതുത്ഥചിത്തതോ തതിയചിത്തം ബലവതരം, തതോ അട്ഠമചിത്തം, തതോ സത്തമചിത്തം, തതോ ദുതിയചിത്തം, തതോ പഠമചിത്തം, തതോ ഛട്ഠചിത്തം, തതോ പഞ്ചമചിത്തന്തി ഏവമിമേസം ബലവബലവതരഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

൨൬. ഏവം പാളിയം ആഗതനയേന വേദനാഞാണപ്പയോഗഭേദതോ അട്ഠവിധതം നിദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി അട്ഠകഥായം ആഗതപുഞ്ഞകിരിയാദീനം വസേനപി പഭേദം ദസ്സേതും ‘‘ദസ പുഞ്ഞക്രിയാദീന’’ന്തിആദി വുത്തം. ആദി-സദ്ദേന ഛന്നം ആരമ്മണാനം, ചതുന്നം അധിപതീനം, തിണ്ണം കമ്മാനം, ഹീനാദിഭേദസ്സ ച സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തേനേവാഹു –

‘‘കമേന പുഞ്ഞവത്ഥൂഹി, ഗോചരാധിപതീഹി ച;

കമ്മഹീനാദിതോ ചാപി, ഗണേയ്യ നയകോവിദോ’’തി.

൨൭. ഇദാനി തഥാപവത്തമാനസ്സ തസ്സ യോ യോ തേസം തേസം വസേന ലബ്ഭമാനോ ഗണനപരിച്ഛേദോ, തം സമ്പിണ്ഡിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘സത്തരസ സഹസ്സാനീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥേവം ഗണനാ വേദിതബ്ബാ – ഇമാനി താവ അട്ഠ വിഞ്ഞാണാനി ദസന്നം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനം വസേന പവത്തനതോ പച്ചേകം ദസ ദസാതി കത്വാ അസീതി ചിത്താനി ഹോന്തി, താനി ച ഛസു ആരമ്മണേസു പവത്തനതോ ഛഗ്ഗുണിതാനി സാസീതികാനി ചത്താരി സതാനി ഹോന്തി, താനി ചതുന്നം അധിപതീനം സഹയോഗവസേന ചതുഗ്ഗുണിതാനി സഹസ്സം, വീസാധികാനി ച നവ സതാനി ഹോന്തി, താനി ച കായവചീമനോസങ്ഖാതാനം തിണ്ണം കമ്മാനം വസേന തിഗുണിതാനി സസട്ഠിസത്തസതാധികാനി പഞ്ച സഹസ്സാനി ഹോന്തി, താനി ച ഹീനമജ്ഝിമപണീതഭേദതോ തിഗുണിതാനി സാസീതികദ്വിസതാധികാനി സത്തരസ സഹസ്സാനി ഹോന്തീതി. നനു ച ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്താനം വീമംസാധിപതിസഹയോഗാഭാവതോ അധിപതിവസേന സഹസ്സം, സാസീതികാനി ച ഛ സതാനി ഹോന്തീതി താനി കമ്മാദീനം വസേന സമ്പിണ്ഡിതാനി വീസസതാധികാനി പന്നരസ സഹസ്സാനി ഭവന്തീതി? സച്ചമേതം, സോതപതിതവസേന പന തം അനാദിയിത്വാ അധിപതിഗണനാ ഗഹിതാതി ന തസ്സ വസേന ഗണനഹാനി കതാതി ദട്ഠബ്ബം.

നനു ച ‘‘സവിപാകം കുസല’’ന്തി വുത്തം, തം പന കഥം, കുഹിം, കിം ഫലതീതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘തം പനാ’’തിആദി. യസ്മാ തിഹേതുകം കുസലം തിഹേതുകം വാ ദുഹേതുകം വാ പടിസന്ധിം ദേതി, നാഹേതുകം പടിസന്ധിം ദേതി. യദാ ച തിഹേതുകം പടിസന്ധിം ജനേതി, തദാ പവത്തേ സോളസ വിപാകാനി അഭിനിപ്ഫാദേതി. യദാ ദ്വിഹേതുകം, തദാ ദ്വാദസ. ദുഹേതുകം പന ദുഹേതുകമഹേതുകഞ്ച പടിസന്ധിം ജനേതി, ന തിഹേതുകം. യദാ ച ദുഹേതുകം ജനേതി, തദാ പവത്തിയം ദ്വാദസ. യദാ അഹേതുകം, തദാ അട്ഠ. യേ പന ആഗമനതോ വിപാകസ്സ സങ്ഖാരഭേദമിച്ഛന്തി, തേസം മതേന തിഹേതുകം ദ്വാദസ, ദസ വാ വിപച്ചതി, ദുഹേതുകം ദസ, അട്ഠ വാ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘യഥാനുരൂപ’’ന്തി. നാനാവിധസമ്പത്തിട്ഠാനഭാവതോ സോഭനാ, ഗന്തബ്ബതോ ഗതി ചാതി സുഗതി, കാമാവചരഭവോവ സുഗതി കാമാവചരസുഗതി. തസ്സം കാമാവചരസുഗതിയം. ഭവഭോഗസമ്പത്തിന്തി ഏത്ഥ ച ഭവതീതി ഭവോ, ഉപപത്തിഭവസങ്ഖാതാനം വിപാകക്ഖന്ധകടത്താരൂപാനമേതം ഗഹണം, ഭുഞ്ജിതബ്ബതോ ഭോഗോ, പവത്തിയം പടിലഭിതബ്ബസമ്പത്തി, ഭവോതി വാ പടിസന്ധി, ഭോഗോ സേസവിപാകകടത്താരൂപേഹി സഹ പവത്തിയം പടിലഭിതബ്ബാ സമ്പത്തി, ഭവോ ച ഭോഗോ ച ഭവഭോഗോ, തേയേവ സമ്പന്നഭാവതോ സമ്പത്തി, തേസം വാ സമ്പത്തി ഭവഭോഗസമ്പത്തി, തം അഭിനിപ്ഫാദേതി, ജനകവസേന ച ഉപനിസ്സയവസേന ച സാധേതീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച ഭവഭോഗസമ്പത്തീനം നിരവസേസതോ ലബ്ഭമാനട്ഠാനം സന്ധായ ‘‘കാമാവചരസുഗതിയ’’ന്തി വുത്തം. സഹേതുകവിപാകവജ്ജം പന പവത്തിവിപാകകടത്താരൂപസഭാവം ഭവസമ്പത്തിം, ഏകച്ചഭോഗസമ്പത്തിഞ്ച, ഭോഗസമ്പദമേവ വാ അവിസേസേന സുഗതിയം ദുഗ്ഗതിയമ്പി അഭിനിപ്ഫാദേതിയേവ. നാഗസുപണ്ണാദീനമ്പി ഹിസ്സ ദേവസമ്പത്തിസദിസം മനുഞ്ഞം ഭോഗജാതം, തബ്ബിസയാനി ച വിപാകചിത്താനി, സുവണ്ണതാസുസ്സരതാദി ച തം സബ്ബം കാമാവചരകുസലസ്സേവ ഫലം. ന ഹി അകുസലസ്സ ഇട്ഠഫലം അത്ഥി. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ, യം അകുസലസ്സ ഇട്ഠോ കന്തോ വിപാകോ സംവിജ്ജതീ’’തി.

കാമാവചരകുസലവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

രൂപാവചരകുസലവണ്ണനാ

ഇദാനി യസ്മാ കാമാവചരകുസലാനന്തരം ഉദ്ദിട്ഠസ്സ രൂപാവചരകുസലസ്സ നിദ്ദേസാവകാസോ അനുപ്പത്തോ, തസ്മാ തം ദസ്സനത്ഥം ‘‘ഇതരേസൂ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ഇതരേസൂതി യഥാവുത്തകാമാവചരകുസലതോ ഇതരേസു, രൂപാവചരാദീസൂതി അത്ഥോ. സവത്ഥുകതോ ഏകവിധം ഏകന്തേന വത്ഥുസന്നിസ്സിതത്താ. ന ഹി അരൂപധാതുയം രൂപാവചരധമ്മാ ലബ്ഭന്തി രൂപവിരാഗഭാവനായ നിബ്ബത്തത്താ പുന രൂപാവചരജ്ഝാനസമാപത്തിയാ അഭാവതോ.

ഹീനമജ്ഝിമപണീതഭേദതോതി ഏത്ഥ പുബ്ബേ വിയ അധിപതീനം ഹീനാദിഭാവേഹി ഝാനസ്സ ഹീനാദിഭാവോ യോജേതബ്ബോ. അഥ വാ പടിലദ്ധമത്തമനാസേവിതം ഹീനം പരിദുബ്ബലഭാവതോ, നാതിസുഭാവിതം അപരിപുണ്ണവസിഭാവം മജ്ഝിമം, അതിവിയ സുഭാവിതം പന സബ്ബസോ പരിപുണ്ണവസിഭാവം പണീതം. തഥാ ഉളാരപുഞ്ഞഫലകാമതാവസേന പവത്തിതം ഹീനം, ലോകിയാഭിഞ്ഞത്ഥായ പവത്തിതം മജ്ഝിമം, വിവേകകാമതായ അരിയഭാവേ ഠിതേന പവത്തിതം പണീതം. അത്തഹിതായ വാ പവത്തിതം ഹീനം, കേവലം അലോഭജ്ഝാസയേന പവത്തിതം മജ്ഝിമം, പരഹിതായ പവത്തിതം പണീതം. വട്ടജ്ഝാസയേന വാ പവത്തിതം ഹീനം, വിവേകജ്ഝാസയേന പവത്തിതം മജ്ഝിമം, വിവട്ടജ്ഝാസയേന ലോകുത്തരപാദകത്ഥം പവത്തിതം പണീതം.

പടിപദാദിഭേദതോതി ദുക്ഖപടിപദാദന്ധാഭിഞ്ഞാദീനം പടിപദാഭിഞ്ഞാനം ഭേദേന. പടിപദാവചനേനേവ വാ തദവിനാഭാവതോ അഭിഞ്ഞാപി ലബ്ഭതി. തഥാ ഹേത്ഥ പടിപദാചതുക്കന്തി വോഹരന്തീതി ആദി-സദ്ദേന അധിപതിആദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ, തസ്മാ പടിപദാദിഭേദതോതി പടിപദാഭേദതോ, അധിപതിഭേദതോ, ആരമ്മണഭേദതോ, ഹാനഭാഗിയാദിഭേദതോതി അത്ഥോ. തത്ഥ പടിപദാഭേദതോ താവ ദുക്ഖപടിപദം ദന്ധാഭിഞ്ഞം, ദുക്ഖപടിപദം ഖിപ്പാഭിഞ്ഞം, സുഖപടിപദം ദന്ധാഭിഞ്ഞം, സുഖപടിപദം ഖിപ്പാഭിഞ്ഞന്തി ഏവം ചതുബ്ബിധം ഹോതി. തത്ഥ ദുക്ഖാ പടിപദാ അസ്സാതി ദുക്ഖപടിപദം. ദന്ധാ അഭിഞ്ഞാ അസ്സാതി ദന്ധാഭിഞ്ഞം. ഏസ നയോ ‘‘ദുക്ഖപടിപദം ഖിപ്പാഭിഞ്ഞ’’ന്തിആദീസുപി.

തത്ഥ അപ്പഹീനനീവരണസ്സ, അവിക്ഖമ്ഭിതഝാനനികന്തികസ്സ ച ഞാണകിച്ചസ്സ അപരിബ്യത്തതായ പരിനിട്ഠിതസകലപുബ്ബകിച്ചസ്സ ‘‘പഥവീ പഥവീ’’തി വാ ‘‘ആപോ ആപോ’’തി വാ ഏവം പവത്തപഠമസമന്നാഹാരതോ പട്ഠായ യാവ തസ്സ തസ്സ ഝാനസ്സ ഉപചാരുപ്പത്തിയാ നീവരണപ്പഹാനം, നികന്തിവിക്ഖമ്ഭനഞ്ച ഹോതി, താവ പവത്താ പുബ്ബഭാഗഭാവനാ പടിപദാ നാമ ‘‘പടിപജ്ജതി ഝാനം ഏതായാ’’തി കത്വാ. പഹീനനീവരണസ്സ, പന വിക്ഖമ്ഭിതഝാനനികന്തികസ്സ ച ഞാണകിച്ചസ്സ പരിബ്യത്തഭാവതോ ഉപചാരജ്ഝാനം ആദിം കത്വാ യാവ അപ്പനായ ഉപ്പത്തി, താവ പവത്താ പഞ്ഞാ പുബ്ബഭാഗപഞ്ഞായ വിസിട്ഠഭാവതോ അഭിഞ്ഞാ നാമ, തസ്മാ യോ ആദിതോ കിലേസേ ഝാനനികന്തിഞ്ച വിക്ഖമ്ഭേന്തോ ദുക്ഖേന സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന കിലമന്തോ വിക്ഖമ്ഭേതി, വിക്ഖമ്ഭിതകിലേസഝാനനികന്തി ച അപ്പനാപരിവാസം വസന്തോ ചിരേന അങ്ഗപാതുഭാവം പാപുണാതി, തസ്സ ദുക്ഖപടിപദം, ദന്ധാഭിഞ്ഞഞ്ച ഝാനം ഹോതി. യോ പന സസങ്ഖാരേന കിലേസാദികേ വിക്ഖമ്ഭേത്വാ ന ചിരേന അങ്ഗപാതുഭാവം പാപുണാതി, തസ്സ ദുക്ഖപടിപദം, ഖിപ്പാഭിഞ്ഞഞ്ച. യോ കിലേസാദികേ വിക്ഖമ്ഭേന്തോ സുഖേന അകിലമന്തോ വിക്ഖമ്ഭേതി, അപ്പനാപരിവാസം പന ചിരായതി, തസ്സ സുഖപടിപദം, ദന്ധാഭിഞ്ഞം. യോ പന സുഖേനേവ കിലേസാദികേ വിക്ഖമ്ഭേത്വാ സീഘമേവ അപ്പനം പാപുണാതി, തസ്സ സുഖപടിപദം, ഖിപ്പാഭിഞ്ഞന്തി വേദിതബ്ബം.

സോ പനായം പടിപദാഭിഞ്ഞാനം ഭേദോ കിലേസിന്ദ്രിയാധികാരവസേന വേദിതബ്ബോ. യസ്സ ഹി രാഗാദയോ കിലേസാ തിബ്ബാ ഹോന്തി, സദ്ധാപഞ്ചമകാനി ച ഇന്ദ്രിയാനി മുദൂനി. യോ ച സമഥവിപസ്സനാസു അകതാധികാരോ, തസ്സ പവത്തഝാനം ദുക്ഖപടിപദം, ദന്ധാഭിഞ്ഞഞ്ച ഹോതി. തസ്സ ഹി കിലേസസമുദാചാരതിബ്ബതായ നീവരണവിക്ഖമ്ഭനസ്സ കിച്ഛേന കസിരേന സമിജ്ഝനതോ പടിപദാ ദുക്ഖാ അസുഖാ, തസ്സേവ സദ്ധാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം മുദുതായ അഭിഞ്ഞാപി ദന്ധാ മന്ദാ അസീഘപ്പവത്തിനീ ഹോതി. ഭവന്തരേ വാ സമഥേ അകതാധികാരത്താ പടിപദാ ദുക്ഖാ, വിപസ്സനായ അകതാധികാരത്താ അഭിഞ്ഞാപി ദന്ധാ. യോ പന വുത്തവിപരീതോ ഹോതി, തസ്സ കിലേസാനം അതിബ്ബസമുദാചാരതായ, ഇന്ദ്രിയാനഞ്ച തിഖീണതായ സമഥവിപസ്സനാസു കതാധികാരതായ യഥാക്കമം സുഖപടിപദാ, ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ ച ഹോതി. ഭവന്തരേ കതപരിചയസ്സ ഹി യഥാ പഗുണം കത്വാ വിസ്സട്ഠഗന്ഥോ അപ്പമത്തകേന പയോഗേന സുപ്പവത്തി വാചുഗ്ഗതോ ച ഹോതി, ഏവം ഭാവനാ അപ്പകസിരേനേവ ഇജ്ഝതീതി. സ്വായം അകതോ, കതോ ച അധികാരോ സമഥനിസ്സിതോ പടിപദായം വുത്തോ സമാധിപ്പധാനത്താ പടിപദായ. വിപസ്സനാനിസ്സിതോ അഭിഞ്ഞായ ഞാണപ്പധാനത്താ അപ്പനായാതി ദട്ഠബ്ബം.

യോ പന തിബ്ബകിലേസോ തിക്ഖിന്ദ്രിയോ വിപസ്സനായമേവ വാ കതാധികാരോ ഹോതി, തസ്സ വുത്തനയേന ദുക്ഖാ പടിപദാ, ഖിപ്പാ പന അഭിഞ്ഞാ ഹോതി, തബ്ബിപരീതസ്സ സുഖപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാതി. തസ്മാ കിലേസാനം തിബ്ബമന്ദഭാവതോ, ഇന്ദ്രിയാനം തിഖിണമുദുഭാവതോ, പുബ്ബപരിചയസ്സ ച സമ്ഭവാസമ്ഭവവസേനാതി ഏവം കിലേസിന്ദ്രിയാധികാരവസേന ഇമാസം ഭേദോ വേദിതബ്ബോ.

അപിച യാനി പരതോ സപ്പായാസപ്പായാനി, പലിബോധുപച്ഛേദാദീനി പുബ്ബകിച്ചാനി, അപ്പനാകോസല്ലാനി ച ആഗമിസ്സന്തി, തേസു യോ ഉപചാരാധിഗമതോ പുബ്ബേ, പച്ഛാ ച അസപ്പായസേവീ ഹോതി, തസ്സ ദുക്ഖാ പടിപദാ, ദന്ധാ ച അഭിഞ്ഞാ ഹോതി. ഉഭയത്ഥ സപ്പായസേവിനോ സുഖാ പടിപദാ, ഖിപ്പാ ച അഭിഞ്ഞാ. യോ പന തതോ പുബ്ബഭാഗേ അസപ്പായം സേവിത്വാ അപരഭാഗേ സപ്പായസേവീ ഹോതി, തസ്സ ദുക്ഖാ പടിപദാ, ഖിപ്പാ അഭിഞ്ഞാ. തബ്ബിപരീതസ്സ സുഖാ പടിപദാ, ദന്ധാ അഭിഞ്ഞാ ച വേദിതബ്ബാ.

തഥാ പലിബോധുപച്ഛേദാദിപുബ്ബകിച്ചം അസമ്പാദേത്വാ ഭാവനമനുയുഞ്ജന്തസ്സ സപരിപന്ഥതായ ദുക്ഖാ പടിപദാ, വിപരിയായേന അപരിപന്ഥതായ സുഖാ. അപ്പനാകോസല്ലാനി അസമ്പാദേന്തസ്സ ഞാണസ്സ അവിസദതായ ദന്ധാ അഭിഞ്ഞാ ഹോതി, സമ്പാദേന്തസ്സ വിപരിയായതോ ഖിപ്പാ അഭിഞ്ഞാതി. കിഞ്ച – തണ്ഹാവിജ്ജാതിഭവനവസേന ഏതാസം ഭേദോ വേദിതബ്ബോ. തണ്ഹാഭിഭൂതസ്സ ഹി ദുക്ഖാ പടിപദാ ഹോതി തസ്സാ സമാധിസ്സ ഉജുപടിപക്ഖത്താ സമഥപടിപദായ പരിപന്ഥകഭാവതോ, അനഭിഭൂതസ്സ തദഭാവതോ സുഖാ. അവിജ്ജാഭിഭൂതസ്സ ച തസ്സാ പഞ്ഞായ ഉജുപടിപക്ഖഭാവതോ ദന്ധാ അഭിഞ്ഞാ, ഇതരസ്സ ഖിപ്പാ അഭിഞ്ഞാതി. സോ പനായം പടിപദാഭേദോ കേവലം സമഥഭാവനാവസേന പടിലദ്ധജ്ഝാനസ്സ, മഗ്ഗാധിഗമവസേന പടിലദ്ധജ്ഝാനസ്സ പന നത്ഥി ദുക്ഖപടിപദാദിഭേദോ. കേചി പന മഗ്ഗവസേനേവ തസ്സ പടിപദാദിഭേദം വണ്ണേന്തി ‘‘മഗ്ഗസ്സ ഹി ദുക്ഖപടിപദാദിഭാവേ തസ്മിം ദുക്ഖപടിപദാദിക’’ന്തി.

അധിപതിഭേദാദീസു പന ഛന്ദാധിപതേയ്യം ചിത്താധിപതേയ്യം വീരിയാധിപതേയ്യം വീമംസാധിപതേയ്യന്തി ഏവം അധിപതിഭേദതോ, പരിത്തം പരിത്താരമ്മണം, പരിത്തം അപ്പമാണാരമ്മണം, അപ്പമാണം പരിത്താരമ്മണം, അപ്പമാണം അപ്പമാണാരമ്മണന്തി ഏവം ആരമ്മണഭേദതോ, ഹാനഭാഗിയം ഠിതിഭാഗിയം വിസേസഭാഗിയം നിബ്ബേധഭാഗിയന്തി ഏവം ഹാനഭാഗിയാദിഭേദതോ ച ചതുബ്ബിധതാ വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ ‘‘ഛന്ദവതോ ചേ ഝാനം നിബ്ബത്തിസ്സതി, മയ്ഹമ്പി നിബ്ബത്തിസ്സതീ’’തി ഏവം ഛന്ദം ധുരം കത്വാ ഉപ്പന്നം ഛന്ദാധിപതേയ്യം. ഏസ നയോ ‘‘ചിത്താധിപതേയ്യാ’’ദീസുപി. അപ്പഗുണം പന ഉപരിഝാനസ്സ പച്ചയോ ഭവിതും അസക്കോന്തം പരിത്തം, സുപ്പസരാവമത്തേസു അവഡ്ഢിതാരമ്മണേസു നിബ്ബത്തം പരിത്താരമ്മണം. വുത്തപടിപക്ഖതോ പന യഥാക്കമം അപ്പമാണാരമ്മണാദീനി വേദിതബ്ബാനി. ഹാനഭാഗിയാദിവിസേസം സയമേവ വക്ഖതി.

ഝാനങ്ഗയോഗഭേദതോതി കത്ഥചി പഞ്ച ഝാനങ്ഗാനി, കത്ഥചി ചത്താരി, കത്ഥചി തീണി, കത്ഥചി ദ്വേ, കത്ഥചി അപരാനി ദ്വേതി ഏവം ഝാനങ്ഗാനം സമ്പയോഗഭേദതോ. നനു ചേത്ഥ കാമാവചരകുസലേ വിയ സങ്ഖാരഭേദോ കസ്മാ ന ഗഹിതോ. ഇദമ്പി ഹി കേവലം സമഥാനുയോഗവസേന പടിലദ്ധം സസങ്ഖാരം, മഗ്ഗാധിഗമവസേന പടിലദ്ധമസങ്ഖാരം, തസ്മാ ‘‘ഝാനങ്ഗസങ്ഖാരയോഗഭേദതോ ദസവിധ’’ന്തി വത്തബ്ബന്തി? നയിദമേവം, മഗ്ഗാധിഗമവസേന സത്തിതോ പടിലദ്ധസ്സാപി അപരഭാഗേ പരികമ്മവസേനേവ ഉപ്പജ്ജനതോ, തസ്മാ സബ്ബസ്സപി ഝാനസ്സ പരികമ്മസങ്ഖാതപുബ്ബാഭിസങ്ഖാരേന വിനാ കേവലം അധികാരവസേന അനുപ്പജ്ജനതോ ‘‘അസങ്ഖാര’’ന്തിപി വത്തും ന സക്കാ, അധികാരേന ച വിനാ കേവലം പരികമ്മാഭിസങ്ഖാരേനേവ അനുപ്പജ്ജനതോ ‘‘സസങ്ഖാര’’ന്തിപി വത്തും ന സക്കാതി ഝാനങ്ഗയോഗഭേദതോ പഞ്ചവിധതാ ച വുത്താതി.

കാമച്ഛന്ദോ ബ്യാപാദോ ഥിനമിദ്ധം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം വിചികിച്ഛാതി ഇമാനി പഞ്ച നീവരണാനി വിപ്പഹീനാനി ഏതസ്സാതി കാമച്ഛന്ദ…പേ… വിപ്പഹീനം. ‘‘അഗ്യാഹിതോ’’തി ഏത്ഥ ആഹിത-സദ്ദസ്സ വിയ വിപ്പഹീന-സദ്ദസ്സേത്ഥ പരവചനം ദട്ഠബ്ബം. കാമച്ഛന്ദാദീഹി വാ വിപ്പഹീനം വിസംയുത്തം തേസം പഹായകഭാവേനാതി കാമച്ഛന്ദ…പേ… വിപ്പഹീനം. തത്ഥ കാമേതീതി കാമോ, ഛന്ദനട്ഠേന ഛന്ദോ ചാതി കാമച്ഛന്ദോ, ബഹലകാമരാഗസ്സേതം അധിവചനം. ബ്യാപാദാദീനമത്ഥം വക്ഖതി. യസ്മാ കാമച്ഛന്ദാദീസു അപ്പഹീനേസു ഝാനം നുപ്പജ്ജതി, തസ്മാ താനിസ്സ പഹാനങ്ഗാനീതി വേദിതബ്ബാനി. നനു അഞ്ഞേപി അകുസലാ ധമ്മാ ഇമിനാ ഝാനേന പഹീയന്തി, അഥ കസ്മാ പഞ്ചേവ പഹാനങ്ഗവസേന വുത്താനീതി? വിസേസേന ഝാനന്തരായകരത്താ. കാമച്ഛന്ദവസേന ഹി നാനാവിസയപലോഭിതം ചിത്തം ന ഏകത്താരമ്മണേ സമാധിയതി. കാമച്ഛന്ദാഭിഭൂതം വാ നാനാവിസയസമുപബ്യൂള്ഹായ കാമധാതുയാ പഹാനപടിപദം ന പടിപജ്ജതി, ബ്യാപാദേന ച ആരമ്മണേ പടിഹഞ്ഞമാനം ന സമാഹിതം പവത്തതി, ഥിനമിദ്ധാഭിഭൂതം അകമ്മഞ്ഞം ഹോതി, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചപരേതം അവൂപസന്തമേവ ഹുത്വാ പരിബ്ഭമതി, വിചികിച്ഛാഉപഹതം ഝാനാധിഗമപടിപദം നാരോഹതി ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ നു ഖോ, ന നു ഖോ, പഥവീ പഥവീ’’തിആദിനാ പവത്തമനസികാരേന ‘‘ഝാനം സിയാ നു ഖോ, ന നു ഖോ’’തിആദിനാ വിചികിച്ഛന്തസ്സ ഝാനാധിഗമപടിപദായ അസംസിജ്ഝനതോ. യതോ വക്ഖതി –

‘‘ഭാഗീ അസ്സമഹം അദ്ധാ, ഇമായ പടിപത്തിയാ;

പവിവേകസുഖസ്സാതി, കത്വാ ഉസ്സാഹമുത്തമ’’ന്തി.

തസ്മാ സമാധിആദീനം ഉജുവിപച്ചനീകഭാവേന വിസേസേന ഝാനാധിഗമസ്സ അന്തരായകരണതോ ഏതാനേവ പഹാനങ്ഗാനീതി വുത്താനി. ഹോതി ചേത്ഥ –

‘‘പച്ചനീകാ യതോ പഞ്ച, സമാധാദീനമേത്ഥ ഹി;

ഝാനന്തരായികാ തസ്മാ, പഹാനങ്ഗേ നിയാമിതാ’’തി.

ഏവമിദം പഹാനങ്ഗവസേന ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സമ്പയോഗങ്ഗവസേന ദസ്സേതും ‘‘വിതക്ക…പേ… സമ്പയുത്ത’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ വിതക്കാദയോ വചനത്ഥലക്ഖണാദിവസേന ഉപരി ആഗമിസ്സന്തി. യസ്മാ പന ഇമേസു ഉപ്പന്നേസു ഝാനം ഉപ്പന്നം നാമ ഹോതി, തേനസ്സ ഇമാനി സമ്പയോഗങ്ഗാനീതി വേദിതബ്ബാനി, തസ്മാ ന ഏതേഹി സമന്നാഗതം അഞ്ഞദേവ ഝാനം നാമ അത്ഥീതി ഗഹേതബ്ബം. യഥാ പന നേമിആദിഅങ്ഗസമുദായേ രഥാദിവോഹാരോ ഹോതി, ഏവം ഝാനങ്ഗസമുദായേ ഝാനവോഹാരോ. വുത്തമ്പി ഹേതം വിഭങ്ഗേ ‘‘ഝാനന്തി വിതക്കോ വിചാരോ പീതി സുഖം ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതാ’’തി (വിഭ. ൫൬൯). കസ്മാ പന അഞ്ഞേസുപി ഫസ്സാദീസു സമ്പയുത്തധമ്മേസു വിജ്ജമാനേസു ഇമാനിയേവ പഞ്ച ഝാനങ്ഗവസേന വുത്താനീതി? വുച്ചതേ – ഉപനിജ്ഝാനകിച്ചവന്തതായ, കാമച്ഛന്ദാദീനം ഉജുപടിപക്ഖഭാവതോ ച. വിതക്കോ ഹി ആരമ്മണേ ചിത്തം അഭിനിരോപേതി, വിചാരോ അനുബന്ധതി. ഏവം ഝാനാധിഗമസ്സ വിസേസപച്ചയഭൂതേഹി തേഹി അവിക്ഖേപായ സമാദഹിതപയോഗസ്സ ചേതസോ പയോഗസമ്പത്തിസമുട്ഠാനാ പീതി പീണനം, സുഖഞ്ച ഉപബ്രൂഹനം കരോതി. അഥ നം സസമ്പയുത്തധമ്മം ഏതേഹി അഭിനിരോപനാനുബന്ധനപീണനഉപബ്രൂഹനേഹി അനുഗ്ഗഹിതാ ഏകഗ്ഗതാ സമാധാനകിച്ചേന അത്താനം അനുവത്താപേന്തീ ഏകത്താരമ്മണേ സമം, സമ്മാ ച ആധിയതി, ഇന്ദ്രിയസമതാവസേന സമം, പടിപക്ഖധമ്മാനം ദൂരീഭാവേന ലീനുദ്ധച്ചാഭാവേന സമ്മാ ച ഠപേതീതി ഏവമേതേസമേവ ഉപനിജ്ഝാനകിച്ചം ആവേണികം. കാമച്ഛന്ദാദിപടിപക്ഖഭാവേന പന സയമേവ വക്ഖതി. ഏവം ഉപനിജ്ഝാനകിച്ചവന്തതായ, കാമച്ഛന്ദാദീനം ഉജുപടിപക്ഖഭാവതോ ച ഇമേയേവ പഞ്ച ഝാനങ്ഗഭാവേന വവത്ഥിതാതി. യഥാഹു –

‘‘ഉപനിജ്ഝാനകിച്ചത്താ, കാമാദിപടിപക്ഖതോ;

സന്തേസുപി ച അഞ്ഞേസു, പഞ്ചേവ ഝാനസഞ്ഞിതാ’’തി.

ദേസനാക്കമതോ, മഹഗ്ഗതധമ്മേസു പഠമം അധിഗന്തബ്ബതോ ച പഠമം, പഠമം സമാപജ്ജിതബ്ബന്തിപി പഠമന്തി വദന്തി. തം പന ന ഏകന്തലക്ഖണം ഝാനപടിലോമാദിവസേന സമാപജ്ജനേ അസമ്ഭവതോ.

പുരിമപച്ഛിമചിത്തേസു ഉപ്പജ്ജമാനസ്സാപി അപ്പനാക്ഖണേ അനുപ്പജ്ജനതോ വിതക്കോ വിപ്പഹീനോ ഏതസ്സ, തതോ വാ ഏതം വിപ്പഹീനന്തി വിതക്കവിപ്പഹീനം. ഭാവനായ ഹി പഹീനത്താ വിതക്കോ ഝാനക്ഖണേ നുപ്പജ്ജതി. അസംകിലിട്ഠസഭാവത്താ പന ഉപചാരഭാവനായ ച തം പഹാതും അസമത്ഥഭാവതോ പുരിമഭാഗേ, പച്ഛാഭാഗേ ച അപച്ചനീകചിത്തപ്പവത്തിതോ ഉപ്പജ്ജതിയേവാതി.

നനു ച ‘‘അസംകിലിട്ഠസഭാവത്താ’’തി വുത്തം, അഥ കഥം ഝാനേന ഏസ പഹീയതി? ന ഹി കുസലേഹി അസംകിലിട്ഠധമ്മസ്സ പഹാനം അത്ഥി രാഗാദിസംകിലിട്ഠാനം പാപധമ്മാനമേതസ്സ ഉജുപടിപക്ഖഭാവതോതി? വുച്ചതേ – അസംകിലിട്ഠസഭാവസ്സാപി ഏതസ്സ ഓളാരികതായ ദുബ്ബലഭാവതോ ഝാനക്ഖണേ അനുപ്പത്തിസഭാവാപാദനത്ഥം തത്ഥ നികന്തിവിക്ഖമ്ഭനവസേന ദുതിയജ്ഝാനഭാവനാ ഹോതീതി തസ്സാ ബലേന തം ഝാനക്ഖണേ അനുപ്പജ്ജന്തം നികന്തിവിക്ഖമ്ഭനവസേന വാ വിക്ഖമ്ഭിതം പഹീനം നാമ ഹോതി. യദി ഏവം ഉപചാരേനപി നികന്തി വിക്ഖമ്ഭീയതീതി തത്ഥപിസ്സ പഹാനം സിയാ, യഥാ പഠമജ്ഝാനസ്സ ഉപചാരേ നീവരണാനീതി? നയിദമേവം, നീവരണപ്പഹാനസ്സ വിയ വിതക്കാരമ്മണികനികന്തി വിക്ഖമ്ഭനസ്സ ഉപചാരേന സാതിസയം അനിപ്ഫജ്ജനതോ. സാതിസയഞ്ഹി തത്ഥ നികന്തിപ്പഹാനം അപ്പനായ ഏവ ഹോതി, തസ്മാ യദവോചുമ്ഹാ ‘‘ഉപചാരഭാവനായ ച തം പഹാതും അസമത്ഥഭാവതോ’’തി, തം സുട്ഠു ഉപപരിക്ഖിത്വാ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘വിചാരവിപ്പഹീന’’ന്തിആദീസുപി വുത്തനയാനുസാരേന അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ദുതിയജ്ഝാനേയേവ പഹീനസ്സ വിതക്കസ്സ ഇധ അപ്പവത്തിമത്തദസ്സനത്ഥം ‘‘വിതക്കവിചാരവിപ്പഹീന’’ന്തി വിതക്ക-ഗ്ഗഹണം കതം. ഏവം ‘‘വിതക്കവിചാരപീതിവിപ്പഹീന’’ന്തിആദീസുപി.

യഥാസമ്ഭവന്തി പഥവീകസിണാദീസു യം യം ആരമ്മണം യസ്സ യസ്സ സമ്ഭവതി, തദനതിക്കമതോ. കസിണാനാപാനേസു ഹി പഞ്ചേവ ഝാനാനി പവത്തന്തി, അസുഭകായഗതാസതീസു പഠമജ്ഝാനം, അനുപേക്ഖാബ്രഹ്മവിഹാരേസു പഞ്ചമജ്ഝാനവജ്ജാനി, ഉപേക്ഖാബ്രഹ്മവിഹാരേ പഞ്ചമജ്ഝാനന്തി.

പഥവീകസിണാദീസൂതി ഏത്ഥ ആദി-ഗ്ഗഹണേന കേവലം ആപോകസിണാദീനമേവ, അഥ ഖോ അസുഭാദീനമ്പി അപ്പനാവഹകമ്മട്ഠാനാനം സങ്ഗഹോതി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥ ച അഭിഭായതനവിമോക്ഖഝാനാനി പവത്താകാരമത്തതോ ഭിന്നാനി, ആരമ്മണതോ പന കസിണായതനാനേവ ഹോന്തീതി കസിണായതനഝാനേഹേവ താനി സങ്ഗഹിതാനി. ‘‘യഥാസമ്ഭവം…പേ… അനേകവിധ’’ന്തി വാ വചനേന രൂപാവചരജ്ഝാനേ സബ്ബോപി ലബ്ഭമാനകഭേദോ സങ്ഗഹിതോതി അഭിഭായതനവിമോക്ഖഝാനാനി വിസും ന വുത്താനി, താനി പന സരൂപതോ ഏവം വേദിതബ്ബാനി.

തത്ഥ ഞാണുത്തരസ്സ യോഗാവചരസ്സ പഥവീകസിണാദിആരമ്മണം അഭിഭവിത്വാ ‘‘ന മേത്ഥ അപ്പനാനിബ്ബത്തനേ ഭാരോ’’തി പടിപന്നസ്സ നിമിത്തുപ്പത്തിതോ ഉദ്ധം ദുതിയതതിയവീഥിയം, ചതുത്ഥപഞ്ചമവീഥിയം വാ പടിലദ്ധം ഝാനം അഭിഭായതനം നാമ. തഞ്ഹി ആരമ്മണം അഭിഭവതീതി അഭിഭൂ, യോഗിനോ സുഖവിസേസാനം അധിട്ഠാനതായ, മനായതനധമ്മായതനപരിയാപന്നതായ വാ ആയതനന്തി അഭിഭായതനം, അഭിഭവിതബ്ബം വാ അഭിഭൂ, ആലമ്ബണം, തം ആയതനമസ്സാതി അഭിഭായതനം. അഥ വാ ആലമ്ബണാഭിഭവനതോയേവ അഭിഭൂ, പരികമ്മം, ഞാണം വാ, തം ആയതനം കാരണമസ്സാതി അഭിഭായതനം. പരികമ്മം, ഞാണം വാ ആലമ്ബണം അഭിഭവിത്വാ പവത്തമാനം ഉപചാരുപ്പത്തിതോ പഞ്ചമവീഥിമനതിക്കമിത്വാ അപ്പനം നിബ്ബത്തേതി. പഞ്ചമവീഥിതോ പരം നിബ്ബത്തം പന അഭിഭവിതുകാമതായ നിബ്ബത്തിതമ്പി അഭിഭായതനം നാമ ന ഹോതി. സാമഞ്ഞഗതിയാ പന കസിണായതനമേവ ഹോതി. ഇമമേവ ഹി സീഘതരപ്പവത്തിം സന്ധായ അട്ഠകഥായം ‘‘താനി അഭിഭവിത്വാ സമാപജ്ജതി, സഹ നിമിത്തുപ്പാദേനേവേത്ഥ അപ്പനം നിബ്ബത്തേതീ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൨൦൪) വുത്തം. നനു ച അട്ഠകഥായം യഥാരുതവസേനേവ അത്ഥോ കസ്മാ ന ഗയ്ഹതി. ‘‘സഹ നിമിത്തുപ്പാദേനേവാ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൨൦൪) ഹി വുത്തത്താ നിമിത്തുപ്പത്തിയാ സഹുപ്പന്നം ഝാനമഭിഭായതനന്തി വിഞ്ഞായതീതി? നയിദമേവം, നിമിത്തുപ്പാദേന സഹ അപ്പനായ അസമ്ഭവതോ. നിമിത്തുപ്പാദോതി ഹി ഇധ പടിഭാഗനിമിത്തസ്സ ഉപ്പത്തി തദാരമ്മണസ്സ വാ ഉപചാരജ്ഝാനസ്സ, കിം താവ പടിഭാഗനിമിത്തുപ്പത്തിയാ സഹ അപ്പനായ നിബ്ബത്തി ഉപചാരജ്ഝാനേ അസതി തസ്സാ അസമ്ഭവതോ, നാപി ഉപചാരജ്ഝാനേന സഹ ഏകവീഥിയം നിബ്ബത്തി തസ്സാ ഉപചാരഭാവനാപബന്ധസേവിതബ്ബഭാവേന തദാ അസമ്ഭവതോ, തസ്മാ നാതിചിരായനപ്പവത്തിദസ്സനത്ഥം സമീപിമ്ഹി സമീപകാരീയൂപചാരേന അട്ഠകഥായം തഥാ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. യദി നിമിത്തുപ്പത്തിതോ നാതിചിരപ്പവത്തമഭിഭായതനം, കഥം തസ്സ ദന്ധാഭിഞ്ഞാഖിപ്പാഭിഞ്ഞാഭേദോ പാളിയം വുത്തോതി? വുച്ചതേ – ചതുത്ഥപഞ്ചമജവനവീഥിയം ഉപ്പന്നം ചിരകാലനിബ്ബത്തിതായ ദന്ധാഭിഞ്ഞം, ദുതിയതതിയവീഥിയം ഉപ്പന്നം തബ്ബിപരീതലക്ഖണതായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞന്തി. കേചി പന ‘‘അഭിഭായതനം നാമ വസിഭാവപ്പത്തമേവ, നേതര’’ന്തി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തം, വസിഭാവപ്പത്തിയാ നിമിത്തുപ്പത്തിതോ ദൂരതരഭാവേന ‘‘സഹ നിമിത്തുപ്പാദേനേവേത്ഥ അപ്പനം നിബ്ബത്തേതീ’’തി അട്ഠകഥാവചനേന സഹ വിരുജ്ഝനതോ.

അപിച വസിഭാവപ്പത്തം ഝാനം അഭിഭവനകാരണനിരപേക്ഖം വസിഭാവബലേനേവ സക്കച്ചം സമാപജ്ജിതും ന സക്കാതി ന തം അഭിഭായതനം നാമ ഹോതി, തസ്മാ അപ്പത്തവസിഭാവാ പഠമുപ്പന്നായേവ അഭിഭായതനന്തി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം. യദി ഏവം കഥം ‘‘അപ്പമാണം പരിത്താരമ്മണം, അപ്പമാണം അപ്പമാണാരമ്മണ’’ന്തി (ധ. സ. ൨൧൨-൨൧൩) അഭിഭായതനദേസനായം വുത്തം. വസിഭാവപ്പത്തഞ്ഹി ഝാനം അപ്പമാണന്തി വുച്ചതി. ഇദഞ്ച ഉപ്പന്നമത്തത്താ പരിത്തമേവാതി? നായം ദോസോ. പഠമം അഭിഭായതനവസേന പടിലദ്ധജ്ഝാനം പച്ഛാ വസിഭാവപ്പത്തമ്പി അഭിഭായതനനാമമേവ ലഭതീതി വസിഭാവപ്പത്തമഭിഭായതനം അപ്പമാണം, ഇതരം പരിത്തം.

അഥ വാ വസിഭാവപ്പത്തം അപ്പമാണന്തി ഉക്കംസഗതിപരിഗ്ഗഹവസേന വുച്ചതി. തം പന യം ബലവതരം, തം അപ്പമാണന്തി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ ഉപലക്ഖണം കത്വാ വദന്തി. ബലവഭാവനിബന്ധനം അപ്പമാണത്തം. ബലവഭാവോ ച പഠമഅപ്പനാവാരതോ പച്ഛിമപച്ഛിമഅപ്പനാവാരാനം ബലവതായ അവസിതാപത്തേപി ഝാനേ സമ്ഭവതീതി ബലവന്തം അപ്പമാണം, ഇതരം പരിത്തന്തി ഏവം അവസിതാപത്തേപി ഝാനേ അപ്പമാണാദിഭാവോ വേദിതബ്ബോ. അഥ വാ അപ്പനായ ബലവഭാവോ നാമ ഉപചാരസ്സ ബലവതായ സതി ഹോതി. ഉപചാരഞ്ച തം ബലവം, യം സഹസാ അപ്പനം ഉപ്പാദേതും സക്കുണേയ്യ, തസ്മാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാനം ദ്വിന്നം അഭിഭായതനഝാനാനം ഉപചാരവീഥിയാ അനന്തരം ദുതിയവീഥിയം ഉപ്പന്നം ഉപചാരജ്ഝാനസ്സ ബലവതായ സയമ്പി ബലവതരന്തി അപ്പമാണം നാമ ഹോതി. ദുതിയവീഥിമതിക്കമിത്വാ തതിയവീഥിയം ഉപ്പന്നം തദിതരസഭാവതായ പരിത്തം. തഥാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാനം ചതുത്ഥവീഥിയം ഉപ്പന്നം അപ്പമാണം. പഞ്ചമവീഥിയം ഉപ്പന്നം പരിത്തന്തി. അഥ വാ യത്ഥ കത്ഥചി അപ്പനാവീഥിയം പഞ്ചമം ഉപ്പജ്ജനകഅപ്പനാതോ ചതുത്ഥം ഉപ്പജ്ജമാനായ ബലവഭാവോതി തംവസേനാപേത്ഥ പരിത്തഅപ്പമാണതാ വേദിതബ്ബാ.