൧. പഠമോ പരിച്ഛേദോ

ചിത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮. തത്ഥ തേസു ചതുബ്ബിധേസു പരമത്ഥേസു, ജാതിനിദ്ധാരണം. ചിത്തന്തി ചിത്തം നാമ. വിജാനാതീതി വിജാനനം, വിസയാനം വിജാനനം വിസയവിജാനനം. ചിത്തസരൂപപരിദീപനമിദം വചനം. തസ്സ പന ചിത്തസ്സ കോ വചനത്ഥോ കോ സദ്ദത്ഥോ. വുച്ചതേ ആചരിയേന. സബ്ബസങ്ഗാഹകവസേന സബ്ബേസം ചിത്താനം സങ്ഗാഹകനയവസേന. ആരമ്മണം ചിന്തേതി ജാനാതീതി ചിത്തം, തദാ സബ്ബം ചിത്തം അധിപ്പേതം. ജവനവീഥിവസേന അത്തസന്താനം ചിനോതീതി ചിത്തം, തദാ കുസലാകുസലമഹാകിരിയാചിത്തം അധിപ്പേതം. അഞ്ഞേസം ജവനാനം അഗ്ഗഹണം കാമാവചരജവനാനി ഏവ യേഭുയ്യവസേന സത്തക്ഖത്തും ജവന്തീതി ഞാപനത്ഥം.

൯. വിചിത്തം കരണം യസ്സ തം വിചിത്തകരണം, തസ്സ ഭാവോ വിചിത്തകരണാ. ‘‘ഇമസ്സ രൂപസ്സ ഉദ്ധം ഇദം ഹോതു, ഹേട്ഠാ ഇദം ഹോതു, ഉഭയപസ്സേ ഇദ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ യഥാചിന്തിതേന കമേന സേസചിത്തരൂപനിപ്ഫാദനം ഹോതി, ഏവം യം കിഞ്ചി ലോകേ വിചിത്തം സിപ്പജാതം, സബ്ബം തം ചിത്തേനേവ കരീയതി. ഏവം വിചിത്തകരണതായ ചിത്തം. തദാ കരണതായ ചിത്തം കരോതീതി ചിത്തം. ഇദം തദ്ധിതപദം. വാ അയം അഞ്ഞോ നയോ. തം അത്തനോ ചിത്തതായ അഞ്ഞദേവ സരാഗം ചിത്തം, അഞ്ഞം സദോസം, അഞ്ഞം സമോഹം. അഞ്ഞം കാമാവചരം, അഞ്ഞം രൂപാവചരാദിഭേദം. അഞ്ഞം രൂപാരമ്മണം, അഞ്ഞം സദ്ദാദിആരമ്മണം. രൂപാരമ്മണേസുപി അഞ്ഞം നീലാരമ്മണം, അഞ്ഞം പീതാദിആരമ്മണം. സദ്ദാദിആരമ്മണേസുപി ഏസേവ നയോ. സബ്ബേസുപി തേസു അഞ്ഞം ഹീനം, അഞ്ഞം മജ്ഝിമം, അഞ്ഞം പണീതം. ഹീനാദീസുപി അഞ്ഞം ഛന്ദാധിപതേയ്യം, അഞ്ഞം ചിത്താധിപതേയ്യം, അഞ്ഞം വീരിയാധിപതേയ്യം, അഞ്ഞം വീമംസാധിപതേയ്യം, തസ്മാ യസ്സ ഇമേസം സമ്പയുത്തഭൂമിആരമ്മണഹീനമജ്ഝിമപണീതാധിപതീനം വസേന അത്തനോ ചിത്തതായ ചിത്തം. ചിത്തോ ഏതസ്മിം അത്ഥീതി ചിത്തം. തദാ സബ്ബം ചിത്തം. പഞ്ഞത്തിയമ്പി വിഞ്ഞാണേ വിചിത്തേ ചിത്തസ്സ കമ്മം ചിത്തകമ്മം, ചിത്തകമ്മമേവ ചിത്തകമ്മകം, ചിത്തകമ്മകേ വിചിത്തേ ഇധ ഇമസ്മിം അധികാരേ ചിത്തസമ്മുതി ചിത്തസദ്ദോ വിഞ്ഞാണേ ചിത്തേ വിഞ്ഞുനാ ദട്ഠബ്ബോ.

തം പന സബ്ബസങ്ഗാഹകവസേന ചിന്തേതീതിആദിനാ വുത്തപ്പകാരം ചിത്തം. സാരമ്മണതോ സാരമ്മണഭാവേന ഏകവിധം. സവിപാകാവിപാകതോ സവിപാകാവിപാകവസേന ദുവിധം. തത്ഥ തസ്മിം ദുവിധേ ചിത്തേ സവിപാകം നാമ ചിത്തം കുസലാകുസലം, അവിപാകം അബ്യാകതം, കുസലാകുസലഭാവേന അകഥിതന്തി അത്ഥോ. കുസലജാതി അകുസലജാതി അബ്യാകതജാതീതി ജാതിഭേദതോ തിവിധം.

തത്ഥ തസ്മിം വചനേ ‘‘കുസല’’ന്തി ഏതസ്സ സദ്ദസ്സ പന കോ വചനത്ഥോ.

൧൦. കുച്ഛിതാനം സലനതോ പാപകാനം ധമ്മാനം കമ്പനതോ വിദ്ധംസനതോ. കുച്ഛിതേനാകാരേന സയന്തീതി കുസാ, കുസാനം അകുസലസങ്ഖാതാനം ലവനേന ഛിന്ദനതോ. കുച്ഛിതേ സാതി തനും കരോതീതി കുസം, കുസേന ഞാണേന ലാതബ്ബത്താ ഗഹേതബ്ബത്താ. വാ അയം അഞ്ഞോ നയോ.

൧൧. കുസലസദ്ദോയം അയം കുസലസദ്ദോ ഛേകേ അത്ഥേ ആരോഗ്യത്ഥേ അനവജ്ജത്ഥേ ഇട്ഠവിപാകേ അത്ഥേപി ദിട്ഠോ അമ്ഹേഹി. ഇധ ഇമസ്മിം അധികാരേ അനവജ്ജാദികേ അത്ഥേ ദിട്ഠോ. ആദി-സദ്ദേന ആരോഗ്യത്ഥഇട്ഠവിപാകത്ഥാ ഗഹേതബ്ബാ. ദിട്ഠോ യസ്മാ, തസ്മാ അനവജ്ജഇട്ഠവിപാകലക്ഖണം കുസലം. നത്ഥി അവജ്ജം കിലേസാവജ്ജം കിലേസദോസോ കിലേസദരഥോ ഏതസ്സാതി അനവജ്ജം, കമ്മേന വിപച്ചീയതേതി വിപാകോ, ഇട്ഠാനിട്ഠാദിആരമ്മണാനുഭവനവസേന, അത്തനോ സഭാവേന ച ഇട്ഠോ വിപാകോ ഏതസ്സാതി ഇട്ഠവിപാകം, അനവജ്ജമേവ ഇട്ഠവിപാകം, തം ലക്ഖീയതി അനേന അവിഞ്ഞാതം ലക്ഖിതബ്ബം കുസലന്തി ലക്ഖണം, അനവജ്ജഇട്ഠവിപാകം ലക്ഖണം ഏതസ്സാതി അനവജ്ജഇട്ഠവിപാകലക്ഖണം. അനവജ്ജഇട്ഠവിപാകമേവ കുസലം. നനു കഥം സയമേവ അത്തനോ ലക്ഖണം ഭവേയ്യാതി ചോദനാ ഭവേയ്യ വിഞ്ഞാതാവിഞ്ഞാതസദ്ദത്ഥഭാവേന ലക്ഖണലക്ഖിതബ്ബഭാവയുത്തിതോ. കുസലസദ്ദത്ഥവസേന ഹി അവിഞ്ഞാതം അപാകടം കുസലം ലക്ഖിതബ്ബം ഹോതി. അനവജ്ജഇട്ഠവിപാകസദ്ദത്ഥവസേന വിഞ്ഞാതം പാകടം കുസലം ലക്ഖണം ഹോതി. അകുസലവിദ്ധംസനരസം അകുസലാനം വിദ്ധംസനം അകുസലവിദ്ധംസനം, തം രസോ കിച്ചമേതസ്സാതി അകുസലവിദ്ധംസനരസം, അകുസലവിദ്ധംസനകിച്ചം. വോദാനഭാവേന പച്ചുപട്ഠാതീതി വോദാനപച്ചുപട്ഠാനം, വോദാനഉപട്ഠാനാകാരം വോദാനഗയ്ഹാകാരം. വാ അയം അഞ്ഞോ നയോ. വജ്ജപടിപക്ഖത്താ അനവജ്ജലക്ഖണമേവ കുസലം, വജ്ജപടിപക്ഖലക്ഖണം കുസലന്തി അത്ഥോ. വോദാനഭാവരസം വോദാനഭാവസമ്പത്തികം. ഇട്ഠവിപാകപച്ചുപട്ഠാനം ഇട്ഠവിപാകഫലം. യോനിസോമനസികാരപദട്ഠാനം പദഞ്ച തം ഠാനഞ്ചാതി പദട്ഠാനം, ഉഭോ കാരണത്ഥാധിവചനം, തസ്മാ ആസന്നകാരണന്തി അത്ഥോ, ഇതരഥാ പുനരുത്തിദോസോ സിയാ, യോനിസോമനസികാരോ പദട്ഠാനം ആസന്നകാരണം ഏതസ്സാതി യോനിസോമനസികാരപദട്ഠാനം.

സാവജ്ജാനിട്ഠവിപാകലക്ഖണം അകുസലം. തദുഭയവിപരീതം തേഹി ഉഭയേഹി കുസലാകുസലേഹി വിപരീതം അവിപാകലക്ഖണം ഏതസ്സാതി തദുഭയവിപരീതലക്ഖണം അബ്യാകതം. വാ അയം അഞ്ഞോ നയോ. അവിപാകാരഹം വിപാകസ്സ അനനുച്ഛവികം.

സവത്ഥുകാവത്ഥുകഭേദതോതി സവത്ഥുകം ഹദയവത്ഥുകം, അവത്ഥുകം ഹദയവത്ഥുവിരഹിതം.

൧൨. ഉദ്ദാനതോ സങ്ഖേപവസേന കിലേസവത്ഥുവസേന ദുവേ കാമാ ഹോന്തി. ഛന്ദരാഗോവ കിലേസോ, തേഭൂമകേ പവത്തം വട്ടസഹിതം വത്ഥു, വസതി കിലേസോ ഏത്ഥാതി വത്ഥു.

൧൩. കിലേസകാമോ വത്ഥും കാമേതി ഇച്ഛതി, വത്ഥു കിലേസകാമേന കാമീയതി ഇച്ഛീയതീതി കത്തുകാരകകമ്മകാരകദ്വയേ സാധനദ്വയേ ഏസ ഏസോ ദുവിധോപി കാമോ സിജ്ഝതി.

൧൪-൫. സോ അയം ദുവിധോപി കാമോ യസ്മിം പദേസേ സമ്പത്തീനം വസേന അവചരതി, ഇതി തസ്മാ കാരണാ സോ പന പദേസോ ചതുപായാനം ഛന്നം ദേവാനം മനുസ്സാനം വസേന ഏവ ഏകാദസവിധോ ഹോതി.

൧൬. കാമോവചരതീതി ഏത്ഥ ഏതസ്മിം ഏകാദസവിധേ പദേസേ കാമോ അവചരതി, ഇതി തസ്മാ കാരണാ സോ പദേസോ അസ്സ കാമസ്സ അനേന കാമേന അഭിലക്ഖിതത്താ കാമാവചരസഞ്ഞിതോ. അഭിലക്ഖിതസദ്ദപ്പയോഗേ തതിയത്ഥേ ‘‘അസ്സാ’’തി ഛട്ഠീ ഹോതീതി സദ്ദസത്ഥവിദൂ പഠന്തി. സസത്ഥാവചരോ പദേസോ വിയ സത്തേ സസന്തി ഹിംസന്തി തേഹീതി സത്ഥാ, സഹ സത്ഥേഹീതി സസത്ഥാ, സസത്ഥാ പുരിസാ അവചരന്തി ഏത്ഥാതി സസത്ഥാവചരോ. യഥാ ഹി യസ്മിം പദേസേ സസത്ഥാ പുരിസാ അവചരന്തി, സോ പദേസോ വിജ്ജമാനേസുപി അഞ്ഞേസു ദ്വിപദചതുപ്പദേസു അവചരന്തേസു തേസം ഉപലക്ഖിതത്താ ‘‘സസത്ഥാവചരോ’’ത്വേവ വുച്ചതി, ഏവം വിജ്ജമാനേസുപി അഞ്ഞേസു രൂപാവചരാദീസു തത്ഥ അവചരന്തേസു തേസം അഭിലക്ഖിതത്താ അയം പദേസോ ‘‘കാമാവചരോ’’ത്വേവ വുച്ചതി.

൧൭. യഥാ രൂപഭവോ ഉത്തരപദസ്സ ലോപം കത്വാ രൂപന്തി വുത്തോ, ഏവം തഥാ സ്വായം സോ അയം ഏസോ കാമാവചരോ ഉത്തരപദസ്സ ലോപം കത്വാ കാമോ ഇതി സഞ്ഞിതോ കാമോ നാമ ഉദീരിതോ പണ്ഡിതേന കഥിതോ.

൧൮. തസ്മിം കാമേ ഇദം ചിത്തം തസ്മിം കാമാവചരേ സദാ അവചരതി, ഇതി തസ്മാ കാരണാ കാമാവചരം ഇതി ഏവം കാമഘാതിനാ കാമാനം വിനാസകേന ബുദ്ധേന കഥിതം. കിഞ്ചാപി ഏതം രൂപാരൂപഭവേസുപി അവചരതി, യഥാ പന സങ്ഗാമേ യേഭുയ്യേന അവചരണതോ ‘‘സങ്ഗാമാവചരോ’’തി ലദ്ധനാമോ നാഗോ നഗരേ ചരന്തോപി ‘‘സങ്ഗാമാവചരോ’’ത്വേവ വുച്ചതി, ഥലചരജലചരാ പാണിനോ അഥലേ അജലേ ഠിതാപി ‘‘ഥലചരജലചരാ’’ത്വേവ വുച്ചന്തി, ഏവം ഇദം അഞ്ഞത്ഥ അവചരന്തമ്പി കാമാവചരമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ആരമ്മണകരണവസേന വാ ഏത്ഥ കാമോ അവചരതീതിപി കാമാവചരം. കാമഞ്ചേസ രൂപാരൂപാവചരേസുപി അവചരതി, യഥാ പന വദതീതി വച്ഛോ, മഹിയം സേതീതി മഹിംസോതി വുത്തേ ന യത്തകാ വദന്തി, മഹിയം വാ സേന്തി, സബ്ബേസം തം നാമം ഹോതി, ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം.

൧൯. പടിസന്ധിം ഭവേ കാമേ കാമഭവസങ്ഖാതേ കാമേ പടിസന്ധിം അവചാരയതി, ഇതി തസ്മാ കാമാവചരം. ഇതി ഏവം വാ അയം അഞ്ഞോ നയോ. തത്ര തസ്മിം കാമാവചരേ പരിയാപന്നം അന്തോഗധം, ഇതി തസ്മാ കാമാവചരം.

൨൦. അട്ഠവിധം ചിത്തം കാമാവചരസഞ്ഞിതം ഇദം അട്ഠവിധം ചിത്തം. ദസപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുവസേനേവ പുഞ്ഞകിരിയാ ഏവ തേസം തേസം ഫലാനിസംസാനം വത്ഥൂനി കാരണാനീതി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി, തേസം വസോ, തേന പവത്തതി.

൨൧. ദാനം സീലം ഭാവനാ പത്തിദാനം വേയ്യാവച്ചം ധമ്മദേസനാ അനുമോദനാ ദിട്ഠിജുഭാവോ സംസുതി ധമ്മസ്സവനഞ്ച അപചായോ അപചായനം, ഏവം ഇമിനാ മയാ വുത്തപ്പകാരേന പുഞ്ഞാനി ഏവ വത്ഥൂനി പുഞ്ഞവത്ഥൂനി, തേസം പഭേദോ പുഞ്ഞവത്ഥുപ്പഭേദോ ഞേയ്യോ പണ്ഡിതേന ജാനിതബ്ബോ.

൨൨-൩. ഗച്ഛന്തി സങ്ഗഹം ദാനേ പത്തിദാനാനുമോദനാ ദാനേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി, വേയ്യാവച്ചാപചായനാ സീലമയേ പുഞ്ഞേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി, ധമ്മദേസനാ ധമ്മസ്സവനം ദിട്ഠിഉജുകാ ഭാവനാമയേ പുഞ്ഞേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി, ദസ പുഞ്ഞകിരിയാപി ച തീണി ഏവ സമ്ഭോന്തി.

൨൪. സബ്ബാനുസ്സതിപുഞ്ഞഞ്ച പസംസാ സരണത്തയം രതനത്തയഗുണപസംസാ ച ഏതേ ദിട്ഠിജുകമ്മമ്ഹി സങ്ഗയ്ഹന്തി, തസ്മിം സങ്ഗഹപാപുണേ സംസയോ സന്ദേഹോ നത്ഥി.

൨൫. പുരിമാ ചേതനാ തതോ പുബ്ബഭാഗേ പവത്താ ചേതനാ, മുഞ്ചചേതനാ പച്ചുപ്പന്നാ ചേതനാ, പരചേതനാ പച്ഛാകാലേ പവത്താ ചേതനാ, തിസ്സോപി ചേതനാ ദാനമയേ പുഞ്ഞേ ഹോന്തി. ഏവന്തി യഥാ തിസ്സോപി ചേതനാ ദാനമയേ പുഞ്ഞേ ഹോന്തി, ഏവം തഥാ ദാനമയപുഞ്ഞതോ സേസേസുപി സീലമയഭാവനാമയേസു തിസ്സോ ചേതനാ പണ്ഡിതോ ദീപയേ കഥേയ്യ.

ഹി സച്ചം യദാ പന യോ പുഗ്ഗലോ ദേയ്യധമ്മപടിഗ്ഗാഹകാദിസമ്പത്തിം ആഗമ്മ പടിച്ച. പടിഗ്ഗാഹകാദിസമ്പത്തിന്തി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ദേസകാലകല്യാണമിത്താദയോ ഗഹിതാ. അഞ്ഞം വാ സോമനസ്സഹേതുന്തി അഞ്ഞ-ഗ്ഗഹണേന സദ്ധാബഹുലതാവിസുദ്ധിദിട്ഠിതാകുസലകിരിയാനിസംസദസ്സിതാസോമനസ്സപടിസന്ധികതാദീനം സങ്ഗഹോ. അത്ഥി ദിന്നം ദാനസ്സ ഫലം അത്ഥി. ആദി-സദ്ദേന അത്ഥിഹുതാദയോ ഗഹിതാ. പുരക്ഖത്വാതി പുരതോ കത്വാ. പരേഹി അനുസ്സാഹിതോ അചോദിതോ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കരോതി. ദാനാദീനീതി വചനേന ദേയ്യധമ്മം നിസ്സായ പവത്തദാനചേതനാ ഗഹേതബ്ബാ. തദാ അസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ. സങ്ഖരണം സങ്ഖാരോ, നത്ഥി സങ്ഖാരോ ഏതസ്സാതി അസങ്ഖാരോ, തം ഏവ അസങ്ഖാരികം, അപ്പയോഗന്തി അത്ഥോ. വുത്തനയേനാതി വുത്തനയോ നാമ ‘‘ദേയ്യധമ്മപടിഗ്ഗാഹകാദിസമ്പത്തി’’ന്തി വചനം. ഇമസ്മിം പനത്ഥേ സങ്ഖരോതീതി സങ്ഖാരോ നാമ അത്തനോ വാ പവത്തസ്സ പുബ്ബപ്പയോഗസ്സ അധിവചനം, പരസ്സ വാ പവത്തപുബ്ബപ്പയോഗസ്സ അധിവചനം. അയമസ്സ അധിപ്പായോ – യദാ യോ ‘‘ദാനാദീനി കരിസ്സാമീ’’തി ചിത്തം സമുപ്പാദേത്വാ നാകാസി, പച്ഛാ അത്തനോ പുബ്ബചേതനായ ഉസ്സാഹിതോ കരോതി, തദാ സസങ്ഖാരികം ഹോതി, അത്തനോ പുബ്ബപ്പയോഗേന സഹ പവത്തതീതി അത്ഥോ. പടിപത്തിദസ്സനേന പടിപജ്ജിതബ്ബാ സീലാദീഹി പടിപജ്ജന്തി ജാനന്തി ഗച്ഛന്തി വാ നിബ്ബാനം ഏതായാതി പടിപത്തി, തായ ദസ്സനം പടിപത്തിദസ്സനം, തേന. ജാതോ പരിചയോ ഏതേസന്തി ജാതപരിചയാ. സഹസാതി വേഗേന. ചതൂസുപി വികപ്പേസു ദസ്സേയ്യ.

൨൬. ദസപുഞ്ഞക്രിയാദീനം വസേന ച ബഹൂനിപി ഭവന്തി ഏതാനി പന ചിത്താനി ദസപുഞ്ഞകിരിയാദീനം വസേനപി ബഹൂനിപി ഭവന്തി ഇതി ഏവം പകാസയേ ഭഗവാ പകാസേയ്യ.

൨൭. സത്തരസ സഹസ്സാനി, ദ്വേ സതാനി അസീതി ച;

കാമാവചരപുഞ്ഞാനി, ഭവന്തീതി വിനിദ്ദിസേതി. –

കാമാവചരപുഞ്ഞാനി സത്തരസ സഹസ്സാനി ച ദ്വേ സതാനി ച അസീതി ച ഭവന്തി, ഇതി വചനം വിനിദ്ദിസേ ആചരിയോ കഥേയ്യ.

ദസപുഞ്ഞക്രിയാവത്ഥു, ഛദ്വാരാധിപതീഹി ച;

കായാദീഹി ച തീഹേവ, ഹീനാദീഹി ച തീഹി തു.

ദ്വീസു ഭവേസു കാമഭവരൂപഭവേസു. പടിപദാദിഭേദതോ ദുക്ഖാപടിപദം ദന്ധാഭിഞ്ഞം, ദുക്ഖാപടിപദം ഖിപ്പാഭിഞ്ഞം, സുഖാപടിപദം ദന്ധാഭിഞ്ഞം, സുഖാപടിപദം ഖിപ്പാഭിഞ്ഞം. രൂപാവചരഭാവനാപുഞ്ഞവസപ്പവത്തം രൂപാവചരേ പവത്തസ്സ ഭാവനാപുഞ്ഞസ്സ വസേന പവത്തം രൂപാവചരൂപപത്തിനിപ്ഫാദകം രൂപാവചരേ ഉപപത്തിയാ പടിസന്ധിയാ നിപ്ഫാദകം ഹോതി.

സവത്ഥുകാവത്ഥുകഭേദതോതി അരൂപാവചരം യദാ കാമരൂപേ ജായതി, തദാ ഹദയവത്ഥും നിസ്സായ ജായതി, ഇതി തസ്മാ സവത്ഥുകം നാമ ജാതം. യദാ അരൂപേ ജായതി, തദാ ഹദയവത്ഥും അനിസ്സായ ജായതി, ഇതി തസ്മാ അവത്ഥുകം നാമ ജാതം.

ആകാസാനഞ്ചായതനസ്സ കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസം ആരമ്മണം. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസ്സ തത്ഥ പവത്തവിഞ്ഞാണം, തസ്മിം കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസേ പവത്തം വിഞ്ഞാണം ചിത്തം ആരമ്മണം ഹോതി. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസ്സ തസ്സ അപഗമോ തസ്സ ആകാസാനഞ്ചായതനസ്സ അപഗമോ അഭാവോ വോഹാരോ ആരമ്മണം ഹോതി. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസ്സ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ആരമ്മണം ഹോതി.

രൂപേ സഞ്ഞാ രൂപസഞ്ഞാ. സഞ്ഞാസീസേന ചിത്തമ്പി ഗഹിതം. സമതിക്കമാ കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസസമതിക്കമനേന. പടിഘേ ദ്വാരാരമ്മണാനം സങ്ഘട്ടനേ പവത്താ സഞ്ഞാ പടിഘസഞ്ഞാ. ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണാനം അധിവചനം. താസം പടിഘസഞ്ഞാനം ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണാനം അത്ഥങ്ഗമാ അത്ഥങ്ഗമേന. നാനാ അത്താ സഭാവോ ഏതസ്സാതി നാനത്തം, ആരമ്മണം, നാനത്തേ നാനാസഭാവേ പവത്താ സഞ്ഞാ നാനത്തസഞ്ഞാ, നാനാ അത്താ സഭാവോ ഏതിസ്സാതി വാ നാനത്താ, സായേവ സഞ്ഞാ നാനത്തസഞ്ഞാ, കാമാവചരസഞ്ഞാതി അത്ഥോ. താസം നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ അമനസികാരേന.

നിയതാനിയതവത്ഥുകഭേദതോതി സോതാപത്തിമഗ്ഗോ നിയതവത്ഥുകോ. കസ്മാ? കാമരൂപേസുയേവ ഹദയവത്ഥും നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജനതോ. ഇതരേ പന തയോ മഗ്ഗാ അനിയതവത്ഥുകാ. കസ്മാ? കാമരൂപേസു ഹദയവത്ഥും നിസ്സായ ജായന്തി, അരൂപേ ഹദയവത്ഥും അനിസ്സായ ജായന്തി, തസ്മാ അനിയതവത്ഥുകാ. തീഹി വിമോക്ഖമുഖേഹീതി സുഞ്ഞതഅനിമിത്തഅപ്പണിഹിതസങ്ഖാതേഹി തീഹി വിമോക്ഖമുഖേഹി.

യസ്സ സംവിജ്ജന്തി, തം പുഗ്ഗലം വട്ടസ്മിം സംയോജേന്തി ബന്ധന്തീതി സംയോജനാ. സക്കായദിട്ഠിവിചികിച്ഛാസീലബ്ബതപരാമാസായേവ സംയോജനാ സക്കായദിട്ഠിവിചികിച്ഛാസീലബ്ബതപരാമാസസംയോജനാ, തേസം പഹാനം സക്കായദിട്ഠിവിചികിച്ഛാസീലബ്ബതപരാമാസസംയോജനപ്പഹാനം, തം കരോതീതി സക്കായദിട്ഠിവിചികിച്ഛാസീലബ്ബതപരാമാസസംയോജനപ്പഹാനകരം, സോതാപത്തിമഗ്ഗചിത്തം. മാനോപി ഏകദേസതോ അപായഗാമികോയേവ പഹിയ്യതേ. സോതാപത്തിമഗ്ഗേന നിസ്സേസതോ ന പഹിയ്യതേ. സേസകിലേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഉദ്ധച്ചം പന ഏകദേസതോപി അപായഗാമികമ്പി ന പഹിയ്യതി. സകദാഗാമിമഗ്ഗചിത്തം രാഗദോസമോഹാനം തനുത്തകരം. സോതാപത്തിമഗ്ഗേന നാസിതസംയോജനാനം പഹാനം കസ്മാ ന വുത്തന്തി ചേ? പഠമമഗ്ഗതോ ദുതിയമഗ്ഗസ്സ മഹന്തത്താ പഠമമഗ്ഗേന നാസിതാ സംയോജനാ ദുതിയമഗ്ഗേന നാസിതാതി പഞ്ഞായതി, ഇതി യസ്മാ, തസ്മാ ന വുത്തം. തതിയചതുത്ഥമഗ്ഗേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ഏതസ്മിം ലോകുത്തരചിത്തേ. ഏകേകന്തി വിച്ഛാവസേന വുത്തം. മഗ്ഗാനുരൂപന്തി വചനം പഠമമഗ്ഗസ്സ പഠമഫലഞ്ച അനുരൂപന്തി വിഞ്ഞാപനത്ഥം.

൨൮. കാമേ അട്ഠേവ കാമാവചരേ അട്ഠ ഏവ ചിത്താനി, രൂപേ രൂപഭവേ പഞ്ച ചിത്താനി, അരൂപിസു ചത്താരി ചിത്താനി, അനുത്തരാനി ലോകുത്തരചിത്താനി ചത്താരി, ഏവം ഇമിനാ മയാ വുത്തപ്പകാരേന കുസലാനി ചിത്താനി ഏകവീസതി ഹോന്തി.

൨൯. കുസലാകുസലാപഗതേന സതാ മുനിനാ കുസലതോ, അകുസലതോ ച അപഗതേന സതാ സതിസമ്പന്നേന കുസലേ കുസലേന ഛേകേന വസിനാ പഞ്ചവസീഹി സമന്നാഗതേന യം കുസലചിത്തം ചതുഭൂമിഗതം ചതൂസു ഭൂമീസു പവത്തം സകലം സബ്ബം ലപിതം കഥിതം, തം കുസലചിത്തം മയാപി ബുദ്ധദത്താചരിയേന ലപിതം കഥിതം.

നിയതാനിയതവത്ഥുവസേനാതി പടിഘസമ്പയുത്തദ്വയം കാമേയേവ ഹദയവത്ഥും നിസ്സായ ജായതി, അഞ്ഞഭൂമീസു ന ജായതി, തസ്മാ നിയതവത്ഥുകം ഹോതി. ഇതരാനി പന അകുസലാനി കാമരൂപേസു ഉപ്പജ്ജനകാലേ ഹദയവത്ഥും നിസ്സായ ജായന്തി, അരൂപേ ഹദയവത്ഥും അനിസ്സായ ജായന്തി, തസ്മാ അനിയതവത്ഥുകാനി, തേന. പടിസന്ധിജനകാജനകവസേന ചാതി ഉദ്ധച്ചസഹഗതം പടിസന്ധിം ന ജനേതി. യദി പടിസന്ധിം ജനേയ്യ, അപായേസുയേവ ജനേയ്യ. കസ്മാ? സോതാപത്തിമഗ്ഗേന ഏകദേസതോ അപായഗാമികമ്പി ന ജഹിതം, സബ്ബം ന ജഹിതന്തി അത്ഥോ. സോപി മഗ്ഗോ അപായഗാമീ ന ഹോതി. അഞ്ഞേ പന കിലേസാ ഏകദേസവസേന അപായഗാമികാ ജഹിതാ, തേന പഠമമഗ്ഗേനാതി തസ്മാ ന ജനേതി. ഏകാദസവിധം പന പടിസന്ധിം ജനേതി, തേന.

ദിട്ഠമങ്ഗലാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന സുതമങ്ഗലാദീനി ഗഹിതാനി. സാരതോ ഉത്തമതോ പച്ചേതി സദ്ദഹതി. സഭാവതിക്ഖേന സഭാവോ തിക്ഖോ ഏതസ്സാതി സഭാവതിക്ഖം, തേന സഭാവതിക്ഖേന.

അസ്സ പന പടിഘസമ്പയുത്തസ്സ പാണാതിപാതാദീസു അകുസലകമ്മേസു തിക്ഖപ്പവത്തികാലേ അസങ്ഖാരികസ്സ ഉപ്പത്തി, മന്ദപ്പവത്തികാലേ സസങ്ഖാരികസ്സ ഉപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ.

തസ്സ മോമൂഹസ്സ.

ദുക്ഖവിസേസസ്സ ദുക്ഖനാനത്തസ്സ.

൩൦. ലോഭമൂലവസേന അട്ഠ ചിത്താനി, ദോസമൂലവസാ ദുവേ ചിത്താനി, മോഹമൂലവസേന ദ്വേ ചിത്താനി. ഏവം ഇമിനാ മയാ വുത്തപ്പകാരേന അകുസലാനി ദ്വാദസപ്പകാരാനി സിയും ഭവേയ്യും.

൩൧. യം പാപമാനസം യം അകുസലചിത്തം പാപാപാപേസു പാപഅപാപേസു കുസലാകുസലേസു അപാപേന അപ്പവത്തേന പാപാപാപപ്പഹീനേന വുത്തം ഈരിതം കഥിതം, തം പാപമാനസം തം അകുസലചിത്തം മയാ സമുദാഹടം കഥിതം.

യഥാ പനസ്സ യഥാ പന അസ്സ വിപാകസ്സ കുസലം ദാനാദിവസേന ദാനാദീനം ദസപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനം വസേന ഛസു ആരമ്മണേസു പവത്തതി, ഇദം വിപാകചിത്തം തഥാ ന പവത്തതി. ഹി സച്ചം ഇദം വിപാകം പടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിതദാരമ്മണവസേന പരിത്തധമ്മപരിയാപന്നേസു കാമാവചരധമ്മന്തോഗധേസു ഛസു ആരമ്മണേസു പവത്തതി. സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ച വിസേസേ അസതിപി കുസലസമ്പയുത്തധമ്മതോ അസ്സ വിപാകസ്സ, സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ച നാനത്തേ അസതിപി ഇദം വിപാകം ആദാസതലാദീസു ധമ്മജാതേസു മുഖനിമിത്തം വിയ നിരുസ്സാഹം. അയമസ്സാധിപ്പായോ – യഥാ ആദാസതലേ മുഖനിമിത്തം മുഖേ ചലിതേ ചലതി, അചലിതേ ന ചലതി, മുഖസ്സ കാരണം വിനാ മുഖനിമിത്തസ്സ വിയ കാരണം നത്ഥി, ഏവം കുസലകാരണാ വിപാകസ്സ അഞ്ഞം കാരണം നത്ഥി, നിരുസ്സാഹം വിപാകം.

൩൨. കാമാവചരദേവാനം മനുസ്സാനം ഇമേ അട്ഠ മഹാവിപാകാ ദുഹേതുകതിഹേതുകാനം കാമാവചരദേവാനം, മനുസ്സാനഞ്ച പടിസന്ധിയോ ഭവന്തി.

൩൩-൪. തതോ പരം പവത്തിയം യാവതായുകം ഭവങ്ഗം ഹുത്വാ ബലവാരമ്മണേ അതിമഹന്തവിഭൂതാരമ്മണേ തദാരമ്മണഞ്ച ഹുത്വാ തതോ പരം മരണകാലസ്മിം ചുതി ഹുത്വാ പവത്തന്തി, ഏവം ഇമിനാ മയാ വുത്തപ്പകാരേന ചതൂസു ഠാനേസു വിപച്ചന്തി വിപാകഭാവേന ജായന്തി.

൩൫. സഭൂമികുസലേഹേവ മഹാപാകാ സമാ വിനാ മഹാപാകാ കമ്മദ്വാരം കമ്മകാരണം വിനാ, കമ്മഞ്ച മഹാപുഞ്ഞാനം കിരിയവത്ഥുകം വിനാ വജ്ജേത്വാ സഭൂമികുസലേഹേവ അത്തനോ ഭൂമിയം പവത്തേഹി കുസലേഹി ഏവ സമാ സദിസാ. കമ്മദ്വാരം നാമ കായവിഞ്ഞത്തികമ്മദ്വാരം, വചീവിഞ്ഞത്തികമ്മദ്വാരം, ഭവങ്ഗസങ്ഖാതം മനോദ്വാരം, ഇതി തിവിധം കമ്മദ്വാരം കമ്മകാരണം. കമ്മം നാമ അട്ഠകാമാവചരകുസലചേതനാ ഇധ അധിപ്പേതാ.

൩൬. പാകാ കുസലവിപാകാ അവിഞ്ഞത്തിജനത്താ ച വിഞ്ഞത്തി ച വിഞ്ഞത്തി ച വിഞ്ഞത്തിവിഞ്ഞത്തിയോതി വത്തബ്ബേ സരൂപേകസേസം കത്വാ ‘‘വിഞ്ഞത്തീ’’തി വുത്തം, താ ജനേന്തീതി വിഞ്ഞത്തിജനാ, ന വിഞ്ഞത്തിജനാ അവിഞ്ഞത്തിജനാ, തേസം ഭാവോ അവിഞ്ഞത്തിജനത്തം. തസ്മാ അവിഞ്ഞത്തിജനത്താ കായവിഞ്ഞത്തിവചീവിഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതാനം കമ്മദ്വാരാനം അജനകത്താ മനോദ്വാരസങ്ഖാതസ്സ കമ്മദ്വാരസ്സ വസേന ച അപ്പവത്തനതോ അവിപാകസഭാവതോ ച അകമ്മഭാവതോ ച അപ്പവത്തനതോ ചേവ പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുവസേന അപ്പവത്തനതോ ചേവ പുഞ്ഞേഹി നോ സമാ അസദിസാ.

൩൭-൯. പരിത്താരമ്മണത്താ ഹി തേസമേകന്തതോ തേസം വിപാകാനം ഏകന്തതോ പരിത്താരമ്മണത്താ കാമാവചരാരമ്മണത്താ തേസു വിപാകേസു സത്തപഞ്ഞത്തികാരമ്മണാ കരുണാമുദിതാ കദാചി കിസ്മിഞ്ചി കാലേ ന ജായന്തി, തഥാ ഏവം തിസ്സോ പന വിരതിയോ ഏതേസു വിപാകേസു ന ജായന്തി, ഹി കസ്മാ കാരണാ ന ജായന്തി, പഞ്ച സിക്ഖാപദാ കുസലാതി കുസലാ നാമാതി സത്ഥുനാ വുത്താ യസ്മാ കാരണാ, തസ്മാ ന ജായന്തി. തഥാധിപതിനോപേത്ഥ തഥാ ഏവമേവ ചത്താരോ അധിപതിനോപി ഏതേസു വിപാകേസു ന സന്തി. കസ്മാ? ഛന്ദാദീനി ധമ്മജാതാനി പുരേതരം കത്വാ അനുപ്പജ്ജനതോ ന സന്തി, ഇതി വചനം വിനിദ്ദിസേ ആചരിയോ കഥേയ്യ.

൪൦. അസങ്ഖാരസസങ്ഖാരവിധാനം പന പുഞ്ഞതോ വിപാകേസു അസങ്ഖാരസസങ്ഖാരവിധാനം പുഞ്ഞതോ കുസലതോ ആഗമനവസേന ഞേയ്യം. തത്ഥ ഏകച്ചാനം ആചരിയാനം മതേന മുഖേ ചലിതേ ആദാസതലേ മുഖനിമിത്തചലനം വിയ അസങ്ഖാരസ്സ കുസലസ്സ വിപാകോ അസങ്ഖാരോ ഹോതി, സസങ്ഖാരസ്സ കുസലസ്സ വിപാകോ സസങ്ഖാരോ ഹോതി, ഏവം ആഗമനവസേന ഞേയ്യം. പച്ചയതോ ചേവ ഞേയ്യം തത്ഥ ഏകച്ചാനം ആചരിയാനം മതേന ബലവന്തേഹി വിഭൂതേഹി പച്ചയേഹി കമ്മാദീഹി ഉപ്പന്നോ അസങ്ഖാരോ ദുബ്ബലേഹി സസങ്ഖാരോതി ഏവം പച്ചയവസേന വിഞ്ഞേയ്യം ജാനിതബ്ബം.

൪൧-൨. ഹീനാദീനം പുഞ്ഞാനം വിപാകത്താ ഹീനാദയോ വിപാകാ പുഞ്ഞവാദിനാ ജിനേന പരിദീപിതാ ഭവന്തി, ഇതി ഏവം ഇമിനാ വുത്തപ്പകാരേന പവത്തം ഇദം അട്ഠവിധം ചിത്തം ഏകന്തേന സവത്ഥുകം കാമലോകസ്മിം ജായതേ, അഞ്ഞത്ഥ പന അഞ്ഞാസു ഭൂമീസു ന ജായതേ.

വിഞ്ഞാണപഞ്ചകം നിയതാരമ്മണന്തി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ രൂപമേവ ആരമ്മണം, ന സദ്ദാദയോ. സേസത്തയം യദാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന ഗഹിതം ആരമ്മണം കരോതി, തദാസ്സ രൂപം ആരമ്മണം ഹോതി. യദാ സോതവിഞ്ഞാണേന ഗഹിതം, തദാസ്സ സദ്ദോ ആരമ്മണോ ഹോതി. യദാ ഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണേഹി ഗഹിതാനി ആരമ്മണാനി കരോന്തി, തദാസ്സ ഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണാനി ഹോന്തി. മനോവിഞ്ഞാണധാതുദ്വയം യദാ തദാരമ്മണം ഹോതി, തദാ ഛആരമ്മണം ഹോതി, ഏവം അനിയതാരമ്മണം ഹോതി.

രൂപാരമ്മണായ കിരിയാമനോധാതുയാ അപഗമോ പദട്ഠാനം ആസന്നകാരണം ഏതസ്സാതി അപഗമപദട്ഠാനം, തായ ആവജ്ജനം കത്വാ ഠിതായ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന ദസ്സനകിച്ചം കരീയതീതി അത്ഥോ. തഥാഭാവപച്ചുപട്ഠാനം സമ്പടിച്ഛനഭാവേന ഗയ്ഹാകാരം. സന്തീരണാദിരസാ സോമനസ്സയുത്താ മനോവിഞ്ഞാണധാതുസന്തീരണതദാരമ്മണരസാ, ഉപേക്ഖായുത്താ പന സന്തീരണതദാരമ്മണപടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിരസാ, തഥാഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ സന്തീരണാദിഭാവേന ഗയ്ഹാകാരം.

൪൩. കാമാവചരപുഞ്ഞസ്സ കാമാവചരകുസലസ്സ സോളസ വിപാകാ ഹോന്തി. ഇതി യം വചനം വുത്തം, തം വചനം തിഹേതുകപുഞ്ഞസ്സ ഉക്കട്ഠസ്സ വസേന ആചരിയോ പരിദീപയേ. അയമേത്ഥ അത്ഥോ – ഛന്ദാധിപതേയ്യാദീനം വസേന ഉക്കട്ഠതിഹേതുകകുസലം കാമസുഗതിയം തിഹേതുകപടിസന്ധിം ദത്വാ പവത്തേ അട്ഠ അഹേതുകകുസലവിപാകാനി, അട്ഠ മഹാകുസലവിപാകാനീതി സോളസ പാകാനി നിപ്ഫാദേതി.

൪൪. കുസലാനുഗതം കത്വാ ഭാജിതം കിം മഹഗ്ഗതം വിപാകചിത്തം കുസലാനുഗതം കുസലം അനുഗതം കത്വാ മഹഗ്ഗതകുസലചിത്തേന സമാനം കത്വാ ഭഗവതാ ഭാജിതം ദേസിതം. കിം കേന കാരണേന? കാമാവചരപുഞ്ഞംവ കാമാവചരകുസലം ഇവ അസമാനഫലം നത്ഥി യതോ യസ്മാ കാരണാ, തസ്മാ വിപാകം കുസലാനുഗതം കത്വാ ഭഗവതാ ഭാജിതം ദേസിതം. കാമാവചരപുഞ്ഞംവാതി യഥാ അട്ഠവിധേസു കാമാവചരകുസലേസു ഉക്കട്ഠതിഹേതുകകുസലം കാമസുഗതിയം തിഹേതുകപടിസന്ധിം ദത്വാ പവത്തേ സോളസ കുസലവിപാകാനി നിപ്ഫാദേതി, തിഹേതുകഓമകഞ്ച ദുഹേതുകഉക്കട്ഠഞ്ച കാമസുഗതിയം ദുഹേതുകപടിസന്ധിം ദത്വാ പവത്തേ തിഹേതുകവിരഹിതാനി അഹേതുകദുഹേതുകസങ്ഖാതാനി വിപാകാനി നിപ്ഫാദേതി, ദുഹേതുകഓമകം പന കാമസുഗതിയം അഹേതുകപടിസന്ധിം ദത്വാ പവത്തേ അട്ഠ അഹേതുകവിപാകാനി നിപ്ഫാദേതി, ഏവം കാമാവചരപുഞ്ഞം അസമാനഫലംവ ഹോതി.

൪൫. ഗജാദീനം ഛായാ ഗജാദിസദിസാ ഹോതി യഥാ, ഏവം മഹഗ്ഗതവിപാകം സബ്ബഥാ സബ്ബപകാരേന അത്തനോ കുസലേഹേവ സമാനം ഹോതി.

൪൬-൭. കാമാവചരപുഞ്ഞംവ നാപരാപരിയവേദനം ഇദം മഹഗ്ഗതകുസലം കാമാവചരപുഞ്ഞംവ അപരാപരിയവേദനം അപരസ്മിം ഭവേ ഫലദായകം ന ഹോതി, ഝാനാ അപരിഹീനസ്സ ഭവഗാമിനോ പടിസന്ധിഗാമിനോ സത്തസ്സ കുസലാനന്തരംയേവ ഫലം ഉപ്പജ്ജതി, ഇതി ച ഞാപനത്ഥം ഏതസ്സ മഹഗ്ഗതവിപാകസ്സ കുസലാനുഗതം കുസലാനുഗമനം ഭഗവതാ കതം.

൪൮. ഏത്ഥ ഏതസ്മിം മഹഗ്ഗതവിപാകേ പടിപദാക്കമോ തേസഞ്ച ഹീനാദീനം ഭേദതോ ഝാനാഗമനതോ മഹഗ്ഗതകുസലഝാനസ്സ ആഗമനവസേന വിഭാവിനാ പണ്ഡിതേന വേദിതബ്ബോ.

൪൯. ഏത്ഥ വിപാകേ ഛന്ദാദിഅധിപതീനം അഭാവോ, അയമേവ വിസേസതോ കുസലതോ അയം ഏവ വിസേസോ, സേസം സബ്ബപകാരം അവിസേസേന കുസലേന സമം മതം കഥിതം ഭഗവതാ.

൫൦. സുഞ്ഞതം അനിമിത്തന്തി, തഥാപണിഹിതന്തിപി സുഞ്ഞതം അനത്താ, അനിമിത്തം അനിച്ചം, അപ്പണിഹിതം ദുക്ഖം ഇതി ഏതാനി തീണി നാമാനി മഗ്ഗസ്സ അനന്തരേ ചതുബ്ബിധസ്സ മഗ്ഗസ്സ അനന്തരേ ചതുബ്ബിധേ ഫലേ ഹോന്തി.

൫൧. ലബ്ഭന്തി പരഭാഗസ്മിം മഗ്ഗാനന്തരേ പവത്തഫലതോ അഞ്ഞസ്മിം കാലേ വളഞ്ജനഫലേസു ഫലസമാപത്തിസമാപജ്ജനകാലേസു ഏതാനി തീണി നാമാനി ന ലബ്ഭന്തേ, ഫലേഹി വിപസ്സനാവസേനേവ അനത്തഅനിച്ചദുക്ഖസങ്ഖാതാനം തിണ്ണം വിപസ്സനാനം വസേന ഏവ താനി തീണി നാമാനി ലബ്ഭരേ ഫലേഹി ലബ്ഭന്തേ.

൫൨. ഹോന്തി സാധിപതീനേവ ലോകുത്തരഫലാനി തു ഏകന്തതോ സാധിപതീനി ഏവ ഹോന്തി, ലോകുത്തരഫലാനി ഠപേത്വാ അഞ്ഞസ്മിം വിപാകേ അധിപതീ നത്ഥി.

൫൩. മഗ്ഗോ അത്തനോ മഗ്ഗഭാവേന മഗ്ഗോ നാമ വുച്ചതേ ഭഗവതാ. ഫലം മഗ്ഗം ഉപാദായ അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗം നിസ്സയം കത്വാ മഗ്ഗോ നാമ ഇതി വചനം വുച്ചതേ ഭഗവതാ.

൫൪. ഇമേ സത്ത അകുസലവിപാകാ. ഗാവോ ചരന്തി ഏത്ഥാതി ഗോചരോ, തസ്സദിസത്താ ഗോചരോ ആരമ്മണന്തി അത്ഥോ, അനിട്ഠോ ച അനിട്ഠമജ്ഝത്തോ ച അനിട്ഠാനിട്ഠമജ്ഝത്താ, തേയേവ ഗോചരോ അനിട്ഠാനിട്ഠമജ്ഝത്തഗോചരോ, തസ്മിം അനിട്ഠാനിട്ഠമജ്ഝത്തഗോചരേ വത്തരേ വത്തന്തി. സുഖാദിത്തയയുത്താ തേ തേ അട്ഠ അഹേതുകകുസലവിപാകാ സുഖാദിത്തയയുത്താ സുഖസോമനസ്സഉപേക്ഖാവേദനാഹി സഹഗതാ. ദുക്ഖുപേക്ഖായുതാ ഇമേ ഇമേ സത്ത അഹേതുകഅകുസലവിപാകാ ദുക്ഖുപേക്ഖാവേദനാഹി സഹഗതാ.

൫൫. ഏവം ഛത്തിംസധാ പാകം പാകസാസനപൂജിതോ സുഗതോ. കിം വിസിട്ഠോ? പാകം നാമ അസുരം, തം സാസതി, പാകേന അത്തനോ പുഞ്ഞഫലേന ദേവേ അനുസാസതീതി വാ പാകസാസനോ, കോ സോ? സക്കോ. തേന പാകസാസനേന പൂജിതോ സവിപാകാവിപാകേസു കുസലവിപാകകിരിയേസു കുസലോ ഛേകോ ഏവം ഇമിനാ മയാ വുത്തപ്പകാരേന പാകം ചിത്തം ഛത്തിംസപ്പകാരം അബ്ര്വി അവോച.

അനുളാരേസൂതി ഖുദ്ദകേസു. തഥാഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ ഛളാരമ്മണവിജാനനഗയ്ഹാകാരാ. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ ഗതി വിയ ഗതി ഏതിസ്സാതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഗതികാ.

൫൬. സോമനസ്സയുത്താനട്ഠ, കുസലാകുസലാനി ച സോമനസ്സയുത്താനി അട്ഠ കുസലാകുസലാനി ച, ക്രിയതോ പന പഞ്ച ഏവം ഇമിനാ മയാ വുത്തപ്പകാരേന ഹാസചിത്താനി തേരസ.

൫൭. പുഥുജ്ജനാ ഹസന്തേത്ഥ ഏത്ഥ ഏതേസു തേരസചിത്തേസു പുഥുജ്ജനാ പന അട്ഠഹി ചിത്തേഹി ഹസന്തി. സേഖാ സത്ത അരിയാ ഛഹി ചിത്തേഹി ഹസന്തി. അസേഖാ ഖീണാസവാ പഞ്ചഹി ചിത്തേഹി ഹസന്തി.

കുസലാനി പന രൂപാരൂപകുസലാനി സേഖപുഥുജ്ജനാനം ഉപ്പജ്ജന്തി. ഇമാനി രൂപാരൂപകിരിയാനി ഖീണാസവാനം ഭാവനായേവ കാരോ ഭാവനാകാരോ, തസ്സ വസോ ഭാവനാകാരവസോ, തേന പവത്താനി. താനി രൂപാരൂപകുസലാനി ഭാവനാപുഞ്ഞവസപ്പവത്താനി ഭാവനാകുസലവസേന പവത്താനി. ഇമേസം രൂപാരൂപകിരിയാനം തേസഞ്ച രൂപാരൂപകുസലാനം അയമേവ വിസേസോ.

൫൮-൯. യാ പുഥുജ്ജനകാലസ്മിം, അഭിനിബ്ബത്തിതാ പന പുഥുജ്ജനകാലസ്മിം പുഥുജ്ജനഭാവട്ഠിതേന യോഗിനാ അഭിനിബ്ബത്തിതാ യാ രൂപാരൂപസമാപത്തി, സാ രൂപാരൂപസമാപത്തി സോ യോഗീ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു ഹുത്വാ നം രൂപാരൂപസമാപത്തിം യാവ യത്തകം കാലം ന സമാപജ്ജതേ, താവ തത്തകേന കാലേന തസ്സ ഖീണാസവഭിക്ഖുനോ കുസലാ ഏവ രൂപാരൂപകുസലാ ഏവ ഹോതി. ഖീണാസവേന സാ രൂപാരൂപസമാപത്തി സചേ യദി സമാപന്നാ സമാപജ്ജിതാ, ക്രിയാ രൂപാരൂപകിരിയാ ഹോതി.

൬൦. ഏകാദസവിധം കാമേ കാമാവചരേ കിരിയചിത്തം ഏകാദസവിധം, രൂപേ രൂപാവചരേ പഞ്ച, അരൂപിസു ചത്താരി ഇതി സബ്ബാനി ക്രിയചിത്താനി വീസതി.

൬൧. ലോകുത്തരക്രിയചിത്തം, പന കസ്മാ ന വിജ്ജതി? മഗ്ഗസ്സ ഏകചിത്തക്ഖണികത്താ ന വിജ്ജതി. അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ – ചതുമഗ്ഗട്ഠോ ഖീണാസവോ നാമ ന ഹോതി, മഗ്ഗാനന്തരമേവ ഫലം ഉപ്പജ്ജതി, മഗ്ഗോപി ഏകചിത്തക്ഖണികോ യദി ചിത്തം ബഹുചിത്തക്ഖണികം, ഫലസമങ്ഗിനോ ഖീണാസവസ്സപി മഗ്ഗചിത്തം ഭവേയ്യ, ഏവം സതി ലോകുത്തരകിരിയചിത്തം ഭവേയ്യാതി അധിപ്പായോ.

൬൨. ക്രിയാക്രിയാപത്തിവിഭാഗദേസകോ കരണം ക്രിയം, ക്രിയം നാമ വിനയപരിയായേന അകത്തബ്ബസ്സ കരണം, ന കരണം അക്രിയം, അക്രിയം നാമ വിനയപരിയായേന കത്തബ്ബസ്സ അകരണം, ആപജ്ജനം ആപത്തി, ക്രിയായ കരണേന ആപത്തി ക്രിയാപത്തി, അക്രിയായ അകരണേന ആപത്തി അക്രിയാപത്തി, ക്രിയാപത്തി ച അക്രിയാപത്തി ച ക്രിയാപത്യാക്രിയാപത്തിയോ, ഏകസ്സ ആപത്തി-സദ്ദസ്സ ലോപം കത്വാ ‘‘ക്രിയാക്രിയാപത്തിയോ’’തി വുത്തം, താസം വിഭാഗോ ക്രിയാക്രിയാപത്തിവിഭാഗോ, ദേസേതീതി ദേസകോ, തസ്സ ദേസകോ ക്രിയാക്രിയാപത്തിവിഭാഗദേസകോ. ണ്വു-തു-പച്ചയേസു പരേസു കമ്മത്ഥേ ഛട്ഠീ ഹോതീതി വദന്തി. ജിനോ കിം വിസിട്ഠോ? ക്രിയാക്രിയാപത്തിവിഭാഗദേസകോ ഹിതാഹിതാനം സക്രിയാക്രിയാരതോ ഹിതസ്സ സക്രിയായ രതോ, അഹിതസ്സ അക്രിയായ രതോ, യം ക്രിയാക്രിയം, ക്രിയം നാമ ക്രിയചിത്തം, അക്രിയം നാമ കുസലാകുസലവിപാകചിത്തം ഇച്ഛന്തി ഏകേ. തം ന. കസ്മാ? കുസലാധികാരേ ‘‘കുസലം മുനിനാ ലപിതം’’ അകുസലാധികാരേ ‘‘പാപമാനസം പാപാപാപേസ്വപാപേന വുത്തം’’ വിപാകാധികാരേ ‘‘പാകം സുഗതോ അബ്രവീ’’തി വത്വാ പുന ക്രിയാധികാരേ ‘‘കുസലാകുസലവിപാകാനി അവോചാ’’തി വചനസ്സ വത്തബ്ബാഭാവതോ. തേന വാസ്സ ക്രിയാക്രിയം ഏതസ്സാതി ക്രിയാക്രിയം, ക്രിയാക്രിയസഭാവന്തി അത്ഥോ. അയമേവ സാരതോ പച്ചേതബ്ബോ. യം ക്രിയാക്രിയം ചിത്തം ക്രിയാക്രിയാസഭാവം അവോച ദേസേസി, തം ക്രിയാക്രിയം ക്രിയാക്രിയസഭാവം മയാ സമീരിതം, സമ്മാ പകാരേന ഈരിതം കഥിതം.

൬൪. ഏകൂനനവുതി സബ്ബേ, ചിത്തുപ്പാദാ മഹേസിനാ ലോകുത്തരേ അട്ഠ കത്വാ ഏകൂനനവുതി സബ്ബേ ചിത്തുപ്പാദാ മഹേസിനാ തഥാഗതേന സമാസതോ സങ്ഖേപതോ നിദ്ദിട്ഠാ.

൬൫. പിടകേ അഭിധമ്മസ്മിം, യേ ഭിക്ഖൂ പാടവത്ഥിനോ അഭിധമ്മപിടകേ പടുനോ ഭാവോ പാടവം, തേന അത്ഥോ പാടവത്ഥോ, സോ ഏതേസം അത്ഥീതി പാടവത്ഥിനോ, ഛേകഭാവത്ഥികാ യേ ഭിക്ഖൂ, തേഹി ഭിക്ഖൂഹി അയം അഭിധമ്മാവതാരോ ഉഗ്ഗഹേതബ്ബോ സിക്ഖിതബ്ബോ പുനപ്പുനം ചിന്തിതബ്ബോ.

൬൬. യേ ജനാ തസ്സങ്കാസേന തംസന്നിഭേന അഭിധമ്മാവതാരേന അഭിധമ്മമഹോദധിം മഹാസാഗരസന്നിഭം അഭിധമ്മം തരന്തി, തേ ഇമം ലോകം പരലോകഞ്ച തരന്തി. ഇതീതി പരിസമാപനേ.

ഇതി അഭിധമ്മാവതാരടീകായ

ചിത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഠമോ പരിച്ഛേദോ.