൮. പച്ചയപരിച്ഛേദോ

൧. യേസം സങ്ഖതധമ്മാനം, യേ ധമ്മാ പച്ചയാ യഥാ.

തം വിഭാഗമിഹേദാനി, പവക്ഖാമി യഥാരഹം.

൨. പടിച്ചസമുപ്പാദനയോ പട്ഠാനനയോ ചേതി പച്ചയസങ്ഗഹോ ദുവിധോ വേദിതബ്ബോ.

൩. തത്ഥ തബ്ഭാവഭാവീഭാവാകാരമത്തോപലക്ഖിതോ പടിച്ചസമുപ്പാദനയോ, പട്ഠാനനയോ പന ആഹച്ചപച്ചയട്ഠിതിമാരബ്ഭ പവുച്ചതി, ഉഭയം പന വോമിസ്സേത്വാ പപഞ്ചേന്തി ആചരിയാ.

പടിച്ചസമുപ്പാദനയോ

൪. തത്ഥ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ, സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം, നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം, സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ, തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം, ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ, ഭവപച്ചയാ ജാതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതീതി അയമേത്ഥ പടിച്ചസമുപ്പാദനയോ.

൫. തത്ഥ തയോ അദ്ധാ ദ്വാദസങ്ഗാനി വീസതാകാരാ തിസന്ധി ചതുസങ്ഖേപാ തീണി വട്ടാനി ദ്വേ മൂലാനി ച വേദിതബ്ബാനി.

൬. കഥം? അവിജ്ജാസങ്ഖാരാ അതീതോ അദ്ധാ, ജാതിജരാമരണം അനാഗതോ അദ്ധാ, മജ്ഝേ അട്ഠ പച്ചുപ്പന്നോ അദ്ധാതി തയോ അദ്ധാ.

൭. അവിജ്ജാ സങ്ഖാരാ വിഞ്ഞാണം നാമരൂപം സളായതനം ഫസ്സോ വേദനാ തണ്ഹാ ഉപാദാനം ഭവോ ജാതി ജരാമരണന്തി ദ്വാദസങ്ഗാനി.

൮. സോകാദിവചനം പനേത്ഥ നിസ്സന്ദഫലനിദസ്സനം.

൯. അവിജ്ജാസങ്ഖാരഗ്ഗഹണേന പനേത്ഥ തണ്ഹുപാദാനഭവാപി ഗഹിതാ ഭവന്തി, തഥാ തണ്ഹുപാദാനഭവഗ്ഗഹണേന ച അവിജ്ജാസങ്ഖാരാ, ജാതിജരാമരണഗ്ഗഹണേന ച വിഞ്ഞാണാദിഫലപഞ്ചകമേവ ഗഹിതന്തി കത്വാ –

൧൦. അതീതേ ഹേതവോ പഞ്ച, ഇദാനി ഫലപഞ്ചകം.

ഇദാനി ഹേതവോ പഞ്ച, ആയതിം ഫലപഞ്ചകന്തി;

വീസതാകാരാ തിസന്ധി, ചതുസങ്ഖേപാ ച ഭവന്തി.

൧൧. അവിജ്ജാതണ്ഹുപാദാനാ ച കിലേസവട്ടം, കമ്മഭവസങ്ഖാതോ ഭവേകദേസോ സങ്ഖാരാ ച കമ്മവട്ടം, ഉപപത്തിഭവസങ്ഖാതോ ഭവേകദേസോ അവസേസാ ച വിപാകവട്ടന്തി തീണി വട്ടാനി.

൧൨. അവിജ്ജാതണ്ഹാവസേന ദ്വേ മൂലാനി ച വേദിതബ്ബാനി.

൧൩. തേസമേവ ച മൂലാനം, നിരോധേന നിരുജ്ഝതി.

ജരാമരണമുച്ഛായ, പീളിതാനമഭിണ്ഹസോ;

ആസവാനം സമുപ്പാദാ, അവിജ്ജാ ച പവത്തതി.

വട്ടമാബന്ധമിച്ചേവം, തേഭൂമകമനാദികം;

പടിച്ചസമുപ്പാദോതി, പട്ഠപേസി മഹാമുനി.

പട്ഠാനനയോ

൧൪. ഹേതുപച്ചയോ ആരമ്മണപച്ചയോ അധിപതിപച്ചയോ അനന്തരപച്ചയോ സമനന്തരപച്ചയോ സഹജാതപച്ചയോ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ നിസ്സയപച്ചയോ ഉപനിസ്സയപച്ചയോ പുരേജാതപച്ചയോ പച്ഛാജാതപച്ചയോ ആസേവനപച്ചയോ കമ്മപച്ചയോ വിപാകപച്ചയോ ആഹാരപച്ചയോ ഇന്ദ്രിയപച്ചയോ ഝാനപച്ചയോ മഗ്ഗപച്ചയോ സമ്പയുത്തപച്ചയോ വിപ്പയുത്തപച്ചയോ അത്ഥിപച്ചയോ നത്ഥിപച്ചയോ വിഗതപച്ചയോ അവിഗതപച്ചയോതി അയമേത്ഥ പട്ഠാനനയോ.

൧൫. ഛധാ നാമം തു നാമസ്സ, പഞ്ചധാ നാമരൂപിനം.

ഏകധാ പുന രൂപസ്സ, രൂപം നാമസ്സ ചേകധാ.

പഞ്ഞത്തിനാമരൂപാനി, നാമസ്സ ദുവിധാ ദ്വയം;

ദ്വയസ്സ നവധാ ചേതി, ഛബ്ബിധാ പച്ചയാ കഥം.

൧൬. അനന്തരനിരുദ്ധാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ പടുപ്പന്നാനം ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാനം അനന്തരസമനന്തരനത്ഥിവിഗതവസേന, പുരിമാനി ജവനാനി പച്ഛിമാനം ജവനാനം ആസേവനവസേന, സഹജാതാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്പയുത്തവസേനേതി ച ഛധാ നാമം നാമസ്സ പച്ചയോ ഹോതി.

൧൭. ഹേതുഝാനങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗാനി സഹജാതാനം നാമരൂപാനം ഹേതാദിവസേന, സഹജാതാ ചേതനാ സഹജാതാനം നാമരൂപാനം, നാനാക്ഖണികാ ചേതനാ കമ്മാഭിനിബ്ബത്താനം നാമരൂപാനം കമ്മവസേന, വിപാകക്ഖന്ധാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സഹജാതാനം രൂപാനം വിപാകവസേനേതി ച പഞ്ചധാ നാമം നാമരൂപാനം പച്ചയോ ഹോതി.

൧൮. പച്ഛാജാതാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ പുരേജാതസ്സ ഇമസ്സ കായസ്സ പച്ഛാജാതവസേനേതി ഏകധാവ നാമം രൂപസ്സ പച്ചയോ ഹോതി.

൧൯. ഛ വത്ഥൂനി പവത്തിയം സത്തന്നം വിഞ്ഞാണധാതൂനം പഞ്ചാരമ്മണാനി ച പഞ്ചവിഞ്ഞാണവീഥിയാ പുരേജാതവസേനേതി ഏകധാവ രൂപം നാമസ്സ പച്ചയോ ഹോതി.

൨൦. ആരമ്മണവസേന ഉപനിസ്സയവസേനേതി ച ദുവിധാ പഞ്ഞത്തിനാമരൂപാനി നാമസ്സേവ പച്ചയാ ഹോന്തി.

൨൧. തത്ഥ രൂപാദിവസേന ഛബ്ബിധം ഹോതി ആരമ്മണം.

൨൨. ഉപനിസ്സയോ പന തിവിധോ ഹോതി – ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ അനന്തരൂപനിസ്സയോ പകതൂപനിസ്സയോ ചേതി.

൨൩. തത്ഥ ആരമ്മണമേവ ഗരുകതം ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ.

൨൪. അനന്തരനിരുദ്ധാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ അനന്തരൂപനിസ്സയോ.

൨൫. രാഗാദയോ പന ധമ്മാ സദ്ധാദയോ ച സുഖം ദുക്ഖം പുഗ്ഗലോ ഭോജനം ഉതുസേനാസനഞ്ച യഥാരഹം അജ്ഝത്തഞ്ച ബഹിദ്ധാ ച കുസലാദിധമ്മാനം, കമ്മം വിപാകാനന്തി ച ബഹുധാ ഹോതി പകതൂപനിസ്സയോ.

൨൬. അധിപതിസഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയആഹാരഇന്ദ്രിയവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതവസേനേതി യഥാരഹം നവധാ നാമരൂപാനി നാമരൂപാനം പച്ചയാ ഭവന്തി.

൨൭. തത്ഥ ഗരുകതമാരമ്മണം ആരമ്മണാധിപതിവസേന നാമാനം, സഹജാതാധിപതി ചതുബ്ബിധോപി സഹജാതവസേന സഹജാതാനം നാമരൂപാനന്തി ച ദുവിധോ ഹോതി അധിപതിപച്ചയോ.

൨൮. ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സഹജാതരൂപാനഞ്ച, മഹാഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപാദാരൂപാനഞ്ച, പടിസന്ധിക്ഖണേ വത്ഥുവിപാകാ അഞ്ഞമഞ്ഞന്തി ച തിവിധോ ഹോതി സഹജാതപച്ചയോ.

൨൯. ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം, മഹാഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം, പടിസന്ധിക്ഖണേ വത്ഥുവിപാകാ അഞ്ഞമഞ്ഞന്തി ച തിവിധോ ഹോതി അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ.

൩൦. ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സഹജാതരൂപാനഞ്ച, മഹാഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപാദാരൂപാനഞ്ച, ഛ വത്ഥൂനി സത്തന്നം വിഞ്ഞാണധാതൂനന്തി ച തിവിധോ ഹോതി നിസ്സയപച്ചയോ.

൩൧. കബളീകാരോ ആഹാരോ ഇമസ്സ കായസ്സ, അരൂപിനോ ആഹാരാ സഹജാതാനം നാമരൂപാനന്തി ച ദുവിധോ ഹോതി ആഹാരപച്ചയോ.

൩൨. പഞ്ച പസാദാ പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം, രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം ഉപാദിന്നരൂപാനം, അരൂപിനോ ഇന്ദ്രിയാ സഹജാതാനം നാമരൂപാനന്തി ച തിവിധോ ഹോതി ഇന്ദ്രിയപച്ചയോ.

൩൩. ഓക്കന്തിക്ഖണേ വത്ഥു വിപാകാനം, ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ സഹജാതരൂപാനം സഹജാതവസേന, പച്ഛാജാതാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ പുരേജാതസ്സ ഇമസ്സ കായസ്സ പച്ഛാജാതവസേന ഛ വത്ഥൂനി പവത്തിയം സത്തന്നം വിഞ്ഞാണധാതൂനം പുരേജാതവസേനേതി ച തിവിധോ ഹോതി വിപ്പയുത്തപച്ചയോ.

൩൪. സഹജാതം പുരേജാതം, പച്ഛാജാതഞ്ച സബ്ബഥാ.

കബളീകാരോ ആഹാരോ, രൂപജീവിതമിച്ചയന്തി. –

പഞ്ചവിധോ ഹോതി അത്ഥിപച്ചയോ അവിഗതപച്ചയോ ച.

൩൫. ആരമ്മണൂപനിസ്സയകമ്മത്ഥിപച്ചയേസു ച സബ്ബേപി പച്ചയാ സമോധാനം ഗച്ഛന്തി.

൩൬. സഹജാതരൂപന്തി പനേത്ഥ സബ്ബത്ഥാപി പവത്തേ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം, പടിസന്ധിയം കടത്താരൂപാനഞ്ച വസേന ദുവിധം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

൩൭. ഇതി തേകാലികാ ധമ്മാ, കാലമുത്താ ച സമ്ഭവാ.

അജ്ഝത്തഞ്ച ബഹിദ്ധാ ച, സങ്ഖതാസങ്ഖതാ തഥാ;

പഞ്ഞത്തിനാമരൂപാനം, വസേന തിവിധാ ഠിതാ;

പച്ചയാ നാമ പട്ഠാനേ, ചതുവീസതി സബ്ബഥാ.

൩൮. തത്ഥ രൂപധമ്മാ രൂപക്ഖന്ധോവ, ചിത്തചേതസികസങ്ഖാതാ ചത്താരോ അരൂപിനോ ഖന്ധാ, നിബ്ബാനഞ്ചേതി പഞ്ചവിധമ്പി അരൂപന്തി ച നാമന്തി ച പവുച്ചതി.

പഞ്ഞത്തിഭേദോ

൩൯. തതോ അവസേസാ പഞ്ഞത്തി പന പഞ്ഞാപിയത്താ പഞ്ഞത്തി, പഞ്ഞാപനതോ പഞ്ഞത്തീതി ച ദുവിധാ ഹോതി.

൪൦. കഥം? തംതംഭൂതവിപരിണാമാകാരമുപാദായ തഥാ തഥാ പഞ്ഞത്താ ഭൂമിപബ്ബതാദികാ, സമ്ഭാരസന്നിവേസാകാരമുപാദായ ഗേഹരഥസകടാദികാ, ഖന്ധപഞ്ചകമുപാദായ പുരിസപുഗ്ഗലാദികാ, ചന്ദാവട്ടനാദികമുപാദായ ദിസാകാലാദികാ, അസമ്ഫുട്ഠാകാരമുപാദായ കൂപഗുഹാദികാ, തംതംഭൂതനിമിത്തം ഭാവനാവിസേസഞ്ച ഉപാദായ കസിണനിമിത്താദികാ ചേതി ഏവമാദിപ്പഭേദാ പന പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനാപി അത്ഥച്ഛായാകാരേന ചിത്തുപ്പാദാനമാരമ്മണഭൂതാ തം തം ഉപാദായ ഉപനിധായ കാരണം കത്വാ തഥാ തഥാ പരികപ്പിയമാനാ സങ്ഖായതി സമഞ്ഞായതി വോഹരീയതി പഞ്ഞാപീയതീതി പഞ്ഞത്തീതി പവുച്ചതി. അയം പഞ്ഞത്തി പഞ്ഞാപിയത്താ പഞ്ഞത്തി നാമ.

൪൧. പഞ്ഞാപനതോ പഞ്ഞത്തി പന നാമനാമകമ്മാദിനാമേന പരിദീപിതാ, സാ വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി, വിജ്ജമാനേന അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി, അവിജ്ജമാനേന വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി, വിജ്ജമാനേന വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി, അവിജ്ജമാനേന അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി ചേതി ഛബ്ബിധാ ഹോതി.

൪൨. തത്ഥ യദാ പന പരമത്ഥതോ വിജ്ജമാനം രൂപവേദനാദിം ഏതായ പഞ്ഞാപേന്തി, തദായം വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി. യദാ പന പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനം ഭൂമിപബ്ബതാദിം ഏതായ പഞ്ഞാപേന്തി, തദായം അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീതി പവുച്ചതി. ഉഭിന്നം പന വോമിസ്സകവസേന സേസാ യഥാക്കമം ഛളഭിഞ്ഞോ, ഇത്ഥിസദ്ദോ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, രാജപുത്തോതി ച വേദിതബ്ബാ.

൪൩. വചീഘോസാനുസാരേന, സോതവിഞ്ഞാണവീഥിയാ.

പവത്ഥാനന്തരുപ്പന്ന-മനോദ്വാരസ്സ ഗോചരാ.

അത്ഥാ യസ്സാനുസാരേന, വിഞ്ഞായന്തി തതോ പരം;

സായം പഞ്ഞത്തി വിഞ്ഞേയ്യാ, ലോകസങ്കേതനിമ്മിതാ.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹേ പച്ചയസങ്ഗഹവിഭാഗോ നാമ

അട്ഠമോ പരിച്ഛേദോ.