൧. രഹോഗതവഗ്ഗോ

൧. പഠമരഹോഗതസുത്തം

൮൯൯. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ അനുരുദ്ധസ്സ രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘യേസം കേസഞ്ചി ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ വിരദ്ധാ, വിരദ്ധോ തേസം അരിയോ മഗ്ഗോ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമീ. യേസം കേസഞ്ചി ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ആരദ്ധാ, ആരദ്ധോ തേസം അരിയോ മഗ്ഗോ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമീ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ആയസ്മതോ അനുരുദ്ധസ്സ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ, ഏവമേവ – ആയസ്മതോ അനുരുദ്ധസ്സ സമ്മുഖേ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം ഏതദവോച – ‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോ അനുരുദ്ധ, ഭിക്ഖുനോ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ആരദ്ധാ ഹോന്തീ’’തി?

‘‘ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തം കായേ സമുദയധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി, അജ്ഝത്തം കായേ വയധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി, അജ്ഝത്തം കായേ സമുദയവയധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ബഹിദ്ധാ കായേ സമുദയധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി, ബഹിദ്ധാ കായേ വയധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി, ബഹിദ്ധാ കായേ സമുദയവയധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ കായേ സമുദയധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി, അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ കായേ വയധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി, അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ കായേ സമുദയവയധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം.

‘‘സോ സചേ ആകങ്ഖതി – ‘അപ്പടികൂലേ പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’ന്തി, പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതി; സചേ ആകങ്ഖതി – ‘പടികൂലേ അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’ന്തി, അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതി; സചേ ആകങ്ഖതി – ‘അപ്പടികൂലേ ച പടികൂലേ ച പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’ന്തി, പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതി; സചേ ആകങ്ഖതി – ‘പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’ന്തി, അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതി; സചേ ആകങ്ഖതി – ‘അപ്പടികൂലഞ്ച പടികൂലഞ്ച തദുഭയം അഭിനിവജ്ജേത്വാ ഉപേക്ഖകോ വിഹരേയ്യം സതോ സമ്പജാനോ’തി, ഉപേക്ഖകോ തത്ഥ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ.

‘‘അജ്ഝത്തം വേദനാസു സമുദയധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി, അജ്ഝത്തം വേദനാസു വയധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി, അജ്ഝത്തം വേദനാസു സമുദയവയധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ബഹിദ്ധാ വേദനാസു സമുദയധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി, ബഹിദ്ധാ വേദനാസു വയധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി, ബഹിദ്ധാ വേദനാസു സമുദയവയധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ വേദനാസു സമുദയധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി, അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ വേദനാസു വയധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി, അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ വേദനാസു സമുദയവയധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം.

‘‘അജ്ഝത്തം ചിത്തേ…പേ… ബഹിദ്ധാ ചിത്തേ…പേ… അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ ചിത്തേ സമുദയധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി… അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ ചിത്തേ വയധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി… അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ ചിത്തേ സമുദയവയധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ…പേ… അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം.

‘‘സോ സചേ ആകങ്ഖതി – ‘അപ്പടികൂലേ പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’ന്തി, പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതി…പേ… ഉപേക്ഖകോ തത്ഥ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ.

‘‘അജ്ഝത്തം ധമ്മേസു…പേ… ബഹിദ്ധാ ധമ്മേസു…പേ… അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ ധമ്മേസു സമുദയധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി… അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ ധമ്മേസു വയധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി… അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ ധമ്മേസു സമുദയവയധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം.

‘‘സോ സചേ ആകങ്ഖതി – ‘അപ്പടികൂലേ പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’ന്തി, പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതി…പേ… ഉപേക്ഖകോ തത്ഥ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. ഏത്താവതാ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ആരദ്ധാ ഹോന്തീ’’തി. പഠമം.

൨. ദുതിയരഹോഗതസുത്തം

൯൦൦. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ അനുരുദ്ധസ്സ രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘യേസം കേസഞ്ചി ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ വിരദ്ധാ, വിരദ്ധോ തേസം അരിയോ മഗ്ഗോ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമീ; യേസം കേസഞ്ചി ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ആരദ്ധാ, ആരദ്ധോ തേസം അരിയോ മഗ്ഗോ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമീ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം ഏതദവോച – ‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോ അനുരുദ്ധ, ഭിക്ഖുനോ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ആരദ്ധാ ഹോന്തീ’’തി?

‘‘ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തം കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ബഹിദ്ധാ കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി…പേ… അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം.

‘‘അജ്ഝത്തം വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ബഹിദ്ധാ വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം.

‘‘അജ്ഝത്തം ചിത്തേ…പേ… ബഹിദ്ധാ ചിത്തേ…പേ… അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം.

‘‘അജ്ഝത്തം ധമ്മേസു…പേ… ബഹിദ്ധാ ധമ്മേസു…പേ… അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഏത്താവതാ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ആരദ്ധാ ഹോന്തീ’’തി. ദുതിയം.

൩. സുതനുസുത്തം

൯൦൧. ഏകം സമയം ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ സാവത്ഥിയം വിഹരതി സുതനുതീരേ. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേനായസ്മാ അനുരുദ്ധോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ അനുരുദ്ധേന സദ്ധിം സമ്മോദിംസു. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം ഏതദവോചും – ‘‘കതമേസം ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ധമ്മാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ മഹാഭിഞ്ഞതം പത്തോ’’തി?

‘‘ചതുന്നം ഖ്വാഹം, ആവുസോ, സതിപട്ഠാനാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ മഹാഭിഞ്ഞതം പത്തോ. കതമേസം ചതുന്നം? ഇധാഹം, ആവുസോ, കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരാമി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരാമി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം – ഇമേസം ഖ്വാഹം, ആവുസോ, ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ മഹാഭിഞ്ഞതം പത്തോ. ഇമേസഞ്ച പനാഹം, ആവുസോ, ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ഹീനം ധമ്മം ഹീനതോ അബ്ഭഞ്ഞാസിം, മജ്ഝിമം ധമ്മം മജ്ഝിമതോ അബ്ഭഞ്ഞാസിം, പണീതം ധമ്മം പണീതതോ അബ്ഭഞ്ഞാസി’’ന്തി. തതിയം.

൪. പഠമകണ്ഡകീസുത്തം

൯൦൨. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ച അനുരുദ്ധോ ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ ആയസ്മാ ച മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ സാകേതേ വിഹരന്തി കണ്ഡകീവനേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ ആയസ്മാ ച മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതാ യേനായസ്മാ അനുരുദ്ധോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ അനുരുദ്ധേന സദ്ധിം സമ്മോദിംസു. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം ഏതദവോച – ‘‘സേഖേനാവുസോ അനുരുദ്ധ, ഭിക്ഖുനാ കതമേ ധമ്മാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാതബ്ബാ’’തി?

‘‘സേഖേനാവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനാ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാതബ്ബാ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു …പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം – സേഖേനാവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനാ ഇമേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാതബ്ബാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ദുതിയകണ്ഡകീസുത്തം

൯൦൩. സാകേതനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം ഏതദവോച – ‘‘അസേഖേനാവുസോ അനുരുദ്ധ, ഭിക്ഖുനാ കതമേ ധമ്മാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാതബ്ബാ’’തി? ‘‘അസേഖേനാവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനാ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാതബ്ബാ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം – അസേഖേനാവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനാ ഇമേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാതബ്ബാ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. തതിയകണ്ഡകീസുത്തം

൯൦൪. സാകേതനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം ഏതദവോച – ‘‘കതമേസം ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ധമ്മാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ മഹാഭിഞ്ഞതം പത്തോ’’തി? ‘‘ചതുന്നം ഖ്വാഹം, ആവുസോ, സതിപട്ഠാനാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ മഹാഭിഞ്ഞതം പത്തോ. കതമേസം ചതുന്നം? ഇധാഹം, ആവുസോ, കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരാമി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരാമി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം – ഇമേസം ഖ്വാഹം, ആവുസോ, ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ മഹാഭിഞ്ഞതം പത്തോ. ഇമേസഞ്ച പനാഹം, ആവുസോ, ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ സഹസ്സം ലോകം അഭിജാനാമീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. തണ്ഹക്ഖയസുത്തം

൯൦൫. സാവത്ഥിനിദാനം. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആവുസോ ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ആവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ അനുരുദ്ധസ്സ പച്ചസ്സോസും. ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ഏതദവോച –

‘‘ചത്താരോമേ, ആവുസോ, സതിപട്ഠാനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ തണ്ഹക്ഖയായ സംവത്തന്തി. കതമേ ചത്താരോ? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി…പേ… വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം – ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ തണ്ഹക്ഖയായ സംവത്തന്തീ’’തി. സത്തമം.

൮. സലളാഗാരസുത്തം

൯൦൬. ഏകം സമയം ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ സാവത്ഥിയം വിഹരതി സലളാഗാരേ. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി…പേ… ഏതദവോച – ‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, ഗങ്ഗാ നദീ പാചീനനിന്നാ പാചീനപോണാ പാചീനപബ്ഭാരാ. അഥ മഹാജനകായോ ആഗച്ഛേയ്യ കുദ്ദാലപിടകം [കുദ്ദാലപിടകം (ബഹൂസു)] ആദായ – ‘മയം ഇമം ഗങ്ഗാനദിം പച്ഛാനിന്നം കരിസ്സാമ പച്ഛാപോണം പച്ഛാപബ്ഭാര’ന്തി. തം കിം മഞ്ഞഥാവുസോ, അപി നു സോ മഹാജനകായോ ഗങ്ഗാനദിം പച്ഛാനിന്നം കരേയ്യ പച്ഛാപോണം പച്ഛാപബ്ഭാര’’ന്തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘ഗങ്ഗാ, ആവുസോ, നദീ പാചീനനിന്നാ പാചീനപോണാ പാചീനപബ്ഭാരാ. സാ ന സുകരാ പച്ഛാനിന്നം കാതും പച്ഛാപോണം പച്ഛാപബ്ഭാരം. യാവദേവ ച പന സോ മഹാജനകായോ കിലമഥസ്സ വിഘാതസ്സ ഭാഗീ അസ്സാ’’തി.

‘‘ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖും ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ഭാവേന്തം ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ബഹുലീകരോന്തം രാജാനോ വാ രാജമഹാമത്താ വാ മിത്താ വാ അമച്ചാ വാ ഞാതീ വാ സാലോഹിതാ വാ ഭോഗേഹി അഭിഹട്ഠും പവാരേയ്യും – ‘ഏഹമ്ഭോ പുരിസ, കിം തേ ഇമേ കാസാവാ അനുദഹന്തി? കിം മുണ്ഡോ കപാലമനുസഞ്ചരസി? ഏഹി ഹീനായാവത്തിത്വാ ഭോഗേ ച ഭുഞ്ജസ്സു പുഞ്ഞാനി ച കരോഹീ’’’തി.

‘‘സോ വത, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ഭാവേന്തോ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ബഹുലീകരോന്തോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തിസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. തം കിസ്സ ഹേതു? യഞ്ഹി തം, ആവുസോ, ചിത്തം ദീഘരത്തം വിവേകനിന്നം വിവേകപോണം വിവേകപബ്ഭാരം തം വത ഹീനായാവത്തിസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. കഥഞ്ചാവുസോ, ഭിക്ഖു ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ഭാവേതി, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ബഹുലീകരോതീതി? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി…പേ… വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഏവം ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ഭാവേതി, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ബഹുലീകരോതീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. അമ്ബപാലിവനസുത്തം

൯൦൭. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ച അനുരുദ്ധോ ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ വേസാലിയം വിഹരന്തി അമ്ബപാലിവനേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം ഏതദവോച –

‘‘വിപ്പസന്നാനി ഖോ തേ, ആവുസോ അനുരുദ്ധ, ഇന്ദ്രിയാനി, പരിസുദ്ധോ മുഖവണ്ണോ പരിയോദാതോ. കതമേനായസ്മാ അനുരുദ്ധോ വിഹാരേന ഏതരഹി ബഹുലം വിഹരതീ’’തി? ‘‘ചതൂസു ഖ്വാഹം, ആവുസോ, സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്തോ ഏതരഹി ബഹുലം വിഹരാമി. കതമേസു ചതൂസു? ഇധാഹം, ആവുസോ, കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരാമി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരാമി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം – ഇമേസു ഖ്വാഹം, ആവുസോ, ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്തോ ഏതരഹി ബഹുലം വിഹരാമി. യോ സോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ, സോ ഇമേസു ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്തോ ബഹുലം വിഹരതീ’’തി.

‘‘ലാഭാ വത നോ, ആവുസോ, സുലദ്ധം വത നോ, ആവുസോ! യേ മയം ആയസ്മതോ അനുരുദ്ധസ്സ സമ്മുഖാവ അസ്സുമ്ഹ ആസഭിം വാചം ഭാസമാനസ്സാ’’തി. നവമം.

൧൦. ബാള്ഹഗിലാനസുത്തം

൯൦൮. ഏകം സമയം ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ സാവത്ഥിയം വിഹരതി അന്ധവനസ്മിം ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേനായസ്മാ അനുരുദ്ധോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം ഏതദവോചും –

‘‘കതമേനായസ്മതോ അനുരുദ്ധസ്സ വിഹാരേന വിഹരതോ ഉപ്പന്നാ സാരീരികാ ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠന്തീ’’തി? ‘‘ചതൂസു ഖോ മേ, ആവുസോ, സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്തസ്സ വിഹരതോ ഉപ്പന്നാ സാരീരികാ ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠന്തി. കതമേസു ചതൂസു? ഇധാഹം, ആവുസോ, കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരാമി…പേ… വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരാമി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം – ഇമേസു ഖോ മേ, ആവുസോ, ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്തസ്സ വിഹരതോ ഉപ്പന്നാ സാരീരികാ ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠന്തീ’’തി. ദസമം.

രഹോഗതവഗ്ഗോ പഠമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

രഹോഗതേന ദ്വേ വുത്താ, സുതനു കണ്ഡകീ തയോ;

തണ്ഹക്ഖയസലളാഗാരം, അമ്ബപാലി ച ഗിലാനന്തി.