൧൮. നേവഹോതിനനഹോതിസുത്തം

൨൪൧. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘കിസ്മിം നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സതി, കിം ഉപാദായ, കിം അഭിനിവിസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി – ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി? ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ…പേ… ‘‘രൂപേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സതി, രൂപം ഉപാദായ, രൂപം അഭിനിവിസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി – ‘നേവ ഹോതി, ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി. വേദനായ സതി… സഞ്ഞായ സതി… സങ്ഖാരേസു സതി… വിഞ്ഞാണേ സതി, വിഞ്ഞാണം ഉപാദായ, വിഞ്ഞാണം അഭിനിവിസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി – ‘നേവ ഹോതി, ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’…പേ… വിപരിണാമധമ്മം, അപി നു തം അനുപാദായ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജേയ്യ – ‘നേവ ഹോതി, ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖേ സതി, ദുക്ഖം ഉപാദായ, ദുക്ഖം അഭിനിവിസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി – ‘നേവ ഹോതി, ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി. ‘‘വേദനാ… സഞ്ഞാ … സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’…പേ… വിപരിണാമധമ്മം, അപി നു തം അനുപാദായ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജേയ്യ – ‘നേവ ഹോതി, ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖേ സതി, ദുക്ഖം ഉപാദായ ദുക്ഖം അഭിനിവിസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി – ‘നേവ ഹോതി, ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി. അട്ഠാരസമം.